Technologia CRISPR przestała być wyłącznie narzędziem biologii molekularnej: pierwsze terapie wykorzystujące edycję genomu zostały już dopuszczone do stosowania u pacjentów z wybranymi hemoglobinopatiami. W mukowiscydozie sytuacja jest jednak odmienna. Badacze potrafią korygować warianty genu CFTR w komórkach i organoidach uzyskanych od chorych, ale skuteczności oraz bezpieczeństwa takiej interwencji nie wykazano jeszcze w leczeniu pacjentów. Przegląd opublikowany 9 listopada 2026 r. w czasopiśmie MedComm porządkuje dostępne strategie edycji genomu, dane kliniczne i bariery technologiczne, ze szczególnym znaczeniem dla rozwoju przyszłych terapii chorób monogenowych.
Co obejmuje najnowszy przegląd technologii CRISPR?
Autorami publikacji CRISPR Technology: From Bench to Bedside Applications są Xinzhi Ma, Lingyu Li i Yingli Sun z Central Laboratory & Shenzhen Key Laboratory of Epigenetics and Precision Medicine For Cancers, National Cancer Center/National Clinical Research Center for Cancer/Cancer Hospital & Shenzhen Hospital, Chinese Academy of Medical Sciences and Peking Union Medical College w Shenzhen w Chinach. Praca ukazała się w MedComm 9 listopada 2026 r. (tom 7, numer 11, artykuł e71011).
Jest to opracowanie przeglądowe, a nie nowe badanie kliniczne ani metaanaliza rezultatów leczenia. Autorzy zestawiają podstawy molekularne technologii CRISPR-Cas, jej kolejne odmiany, wyniki badań przedklinicznych i klinicznych, systemy dostarczania narzędzi edycyjnych oraz ograniczenia związane z bezpieczeństwem. W części dotyczącej mukowiscydozy omawiają prace, w których modyfikowano DNA w hodowlach komórek i organoidach pochodzących od pacjentów. To istotne rozróżnienie: komórki pochodzenia ludzkiego nie oznaczają jeszcze badania interwencyjnego z udziałem chorych.
Dla osób zajmujących się mukowiscydozą najważniejsze są trzy pytania: czy można naprawić konkretny wariant patogenny w genie CFTR, czy naprawa odtwarza czynność białka CFTR oraz czy technologię można bezpiecznie dostarczyć do odpowiednich komórek w organizmie. Przegląd dostarcza danych przede wszystkim w odniesieniu do dwóch pierwszych zagadnień, natomiast trzecie pozostaje zasadniczą barierą translacyjną.
Cas9, base editing i prime editing: różne mechanizmy, różne możliwości
Klasyczna edycja z udziałem Cas9
W systemie CRISPR-Cas9 odpowiednio zaprojektowany przewodnik RNA (sgRNA, single-guide RNA) kieruje nukleazę Cas9 do wybranego miejsca w DNA, przy spełnieniu wymogów dotyczących sąsiadującego motywu PAM (protospacer adjacent motif). Cas9 przecina obie nici DNA. Naprawa tego pęknięcia może następnie przebiegać przez niehomologiczne łączenie końców (NHEJ, non-homologous end joining), często prowadzące do niewielkich insercji lub delecji, albo przez naprawę kierowaną homologią (HDR, homology-directed repair), umożliwiającą wprowadzenie określonej sekwencji przy wykorzystaniu matrycy donorowej.
Mechanizm ten ma fundamentalne znaczenie, ale pęknięcie obu nici DNA (DSB, double-strand break) wiąże się z ryzykiem niezamierzonych zmian. Nie zawsze można też uzyskać dostatecznie wydajną naprawę precyzyjną w docelowym typie komórek. W badaniach nad CFTR klasyczny CRISPR-Cas9 z HDR wykorzystano między innymi do korekty materiału genetycznego w organoidach jelitowych otrzymanych od osób z mukowiscydozą.
Edycja zasad: base editing
Base editing (BE) opiera się na enzymatycznej zmianie wybranej zasady azotowej bez konieczności wywołania klasycznego pęknięcia obu nici DNA. Edytory cytozynowe (CBE) umożliwiają zasadniczo konwersję pary C-G do T-A, a edytory adeninowe (ABE) – A-T do G-C. Ukierunkowanie zmiany zapewnia zmodyfikowany białkowy komponent systemu Cas i RNA przewodnikowy; właściwą reakcję prowadzi domena deaminazy.
Jest to technologia szczególnie interesująca przy wariantach punktowych, jednak zakres możliwych zamian jest ograniczony, a niepożądane modyfikacje sąsiednich zasad (bystander edits) i zmiany poza miejscem docelowym wciąż wymagają oceny. W mukowiscydozie edytory ABE badano przede wszystkim w odniesieniu do wybranych mutacji nonsensownych genu CFTR.
Prime editing: precyzyjniejsza zmiana sekwencji
Prime editing (PE) wykorzystuje nikazę Cas9 połączoną z odwrotną transkryptazą oraz specjalny przewodnik pegRNA (prime editing guide RNA), który nie tylko wskazuje miejsce docelowe, lecz także zawiera informację o zamierzonej zmianie. W odróżnieniu od klasycznych edytorów zasad pozwala na bardziej zróżnicowane modyfikacje sekwencji DNA, obejmujące odpowiednio zaprojektowane substytucje, niewielkie insercje i delecje, bez konieczności wytworzenia typowego pęknięcia obu nici.
To ważne przy wariancie F508del, który polega na delecji trzech nukleotydów prowadzącej do braku fenyloalaniny w pozycji 508 białka CFTR. Korekta takiej zmiany nie jest prostą zamianą pojedynczej zasady. Przegląd opisuje zarówno początkowo niską wydajność prime editing w modelach CFTR, jak i późniejsze znaczące usprawnienia tej technologii.
Pozostałe systemy CRISPR
Autorzy omawiają również systemy Cas12, enzymy Cas13 oddziałujące z RNA, regulację ekspresji genów za pośrednictwem CRISPRi i CRISPRa oraz mechanizmy integracji większych fragmentów DNA z udziałem transpozaz powiązanych z CRISPR. Nie wszystkie te narzędzia służą trwałej zmianie sekwencji genomu. Przykładowo CRISPRi i CRISPRa modulują ekspresję genów, a systemy Cas13 mogą działać na RNA; technologie te mają odrębny profil zastosowań, w tym badawczych i diagnostycznych.
| Platforma | Podstawowy mechanizm | Istotne ograniczenie |
|---|---|---|
| CRISPR-Cas9 | Cięcie DNA i wykorzystanie mechanizmów jego naprawy | Ryzyko skutków pęknięcia obu nici DNA i niezamierzonych zmian |
| Base editing (ABE/CBE) | Celowana zamiana określonych zasad | Ograniczony zakres konwersji i możliwość zmian sąsiednich zasad |
| Prime editing | Programowalne zmiany sekwencji z udziałem nikazy i odwrotnej transkryptazy | Wydajność zależna od miejsca docelowego, konstrukcji pegRNA i komórek |
| CRISPRi/CRISPRa | Hamowanie lub pobudzanie transkrypcji bez przecinania DNA | Nie stanowi trwałej korekty wariantu genetycznego |
| Cas13 | Rozpoznawanie i cięcie RNA | Działanie na transkrypt nie oznacza naprawy DNA |
Gdzie CRISPR jest już stosowany u pacjentów?
Exagamglogene autotemcel w hemoglobinopatiach
Najbardziej dojrzałym klinicznie zastosowaniem CRISPR opisanym w przeglądzie jest exagamglogene autotemcel (exa-cel, Casgevy), terapia komórkowa dopuszczona w wybranych wskazaniach dotyczących niedokrwistości sierpowatokrwinkowej i β-talasemii zależnej od transfuzji. Nie polega ona na bezpośredniej naprawie mutacji w genie HBB. W autologicznych krwiotwórczych komórkach macierzystych i progenitorowych CD34+ modyfikuje się natomiast erytroidowo swoisty element regulatorowy genu BCL11A, co umożliwia ponowną ekspresję hemoglobiny płodowej (HbF).
W przytoczonym przez autorów badaniu fazy III dotyczącym ciężkiej niedokrwistości sierpowatokrwinkowej 29 spośród 30 pacjentów możliwych do oceny (97%) osiągnęło co najmniej 12 kolejnych miesięcy bez ciężkich przełomów naczyniowo-okluzyjnych. Mediana obserwacji wynosiła 19,3 miesiąca. W analogicznej analizie β-talasemii zależnej od transfuzji 32 z 35 pacjentów (91%) uzyskało co najmniej 12 miesięcy niezależności od transfuzji przy wymaganym stężeniu hemoglobiny; mediana obserwacji wynosiła 20,4 miesiąca.
Procedura wymaga pobrania własnych komórek pacjenta, ich edycji i oceny poza organizmem, kondycjonowania mieloablacyjnego z zastosowaniem busulfanu, a następnie ponownego podania zmodyfikowanych komórek. Wyniki świadczą o potencjale terapeutycznym edycji genomu w określonych chorobach krwi, nie stanowią jednak dowodu skuteczności analogicznej strategii w mukowiscydozie. Profil korzyści i ryzyka jest związany zarówno z samą edycją, jak i ze złożoną procedurą transplantacyjną.
Wczesne zastosowania prime editing i edycji in vivo
Przegląd opisuje również badanie PM359, w którym poddawano edycji ex vivo autologiczne komórki CD34+ u dwóch dorosłych mężczyzn z przewlekłą chorobą ziarniniakową z niedoborem p47phox. Celem było skorygowanie delecji dwóch nukleotydów w genie NCF1. Autorzy przytaczają uzyskanie odpowiednio 69% i 83% neutrofili z dodatnim wynikiem testu aktywności oksydazy NADPH w 30. dniu po leczeniu oraz utrzymywanie się obserwowanej odpowiedzi przez cztery do sześciu miesięcy. Dane pochodzą z bardzo małej, wczesnej grupy klinicznej i nie umożliwiają oceny trwałego bezpieczeństwa.
Osobnym przykładem jest spersonalizowana terapia in vivo z edytorem zasad dostarczanym w nanocząstkach lipidowych, opracowana dla jednego niemowlęcia z ciężkim niedoborem syntetazy karbamoilofosforanowej 1 (CPS1). Opisano poprawę tolerancji białka i ograniczenie konieczności stosowania leków usuwających azot. Jest to przykład zastosowania indywidualnego, a nie terapia o potwierdzonej skuteczności populacyjnej. W rozdziale onkologicznym autorzy odnotowują ponadto badanie fazy I dotyczące limfocytów T po edycji PD-1 u chorych na zaawansowanego niedrobnokomórkowego raka płuca (NCT02793856), bez przedstawienia w tym fragmencie liczbowych wyników skuteczności.
Całość tych doświadczeń potwierdza, że zastosowania kliniczne CRISPR mają bardzo różne stopnie dojrzałości: od produktu dopuszczonego do obrotu po eksperymenty wczesnofazowe i pojedyncze interwencje. Nie należy przypisywać tego samego poziomu dowodów wszystkim technologiom wykorzystującym nazwę CRISPR.
Edycja CFTR w mukowiscydozie: co rzeczywiście wykazano?
Mukowiscydoza jest chorobą monogenową wynikającą z patogennych wariantów genu CFTR, kodującego białko kanałowe uczestniczące w transporcie anionów przez nabłonki. Wariant F508del, polegający na utracie fenyloalaniny w pozycji 508, należy do najczęstszych przyczyn choroby. W rozdziale poświęconym CF autorzy przeglądu koncentrują się na korekcie CFTR w materiale komórkowym pochodzącym od chorych, a nie na rezultatach podawania edytorów genomu pacjentom.
Korekta CFTR z udziałem Cas9 i HDR w organoidach jelitowych
W jednym z przywołanych doświadczeń komórki macierzyste jelita uzyskane od osób z mukowiscydozą wykorzystano do utworzenia organoidów, a następnie poddano modyfikacji metodą CRISPR-Cas9 i naprawy kierowanej homologią. Porównywano strategie wykorzystujące RNA przewodnikowy skierowany na ekson 11 albo intron 11 genu CFTR. Doświadczenie wymagało dostarczenia dodatkowej matrycy DNA zawierającej prawidłową sekwencję i elementy umożliwiające identyfikację oraz selekcję zmodyfikowanych komórek.
Uzyskane wyniki dowodziły wykonalności molekularnej korekty w hodowli. Jednocześnie sama obecność matrycy donorowej, markerów selekcyjnych i długotrwałych etapów laboratoryjnych pokazuje, dlaczego przeniesienie takiego protokołu bezpośrednio do organizmu nie jest prostym powtórzeniem eksperymentu na organoidach.
Base editing wybranych mutacji nonsensownych
Autorzy cytują badania Geurts i współpracowników, w których w organoidach jelitowych i organoidach górnych dróg oddechowych pochodzących od chorych wykorzystano edytory zasad adeniny, w tym systemy SpCas9-ABE i xCas9-ABE. Korygowano między innymi warianty nonsensowne R785X, W1282X, R553X oraz R1162X. Po edycji odnotowano odtworzenie funkcji białka CFTR, a w zastosowanych analizach nie wykryto zmian poza miejscem docelowym.
Ten ostatni wynik należy odczytywać zgodnie z zakresem eksperymentu: brak wykrywalnych zmian w zastosowanych testach nie jest równoznaczny z dowodem całkowitego braku ryzyka genotoksycznego po przyszłym zastosowaniu klinicznym. W dodatku nie wszystkie warianty CFTR dają się korygować tym samym typem edytora zasad.
Prime editing wariantu F508del
We wcześniejszych doświadczeniach Geurts i współpracownicy wykazali, że prime editing pozwala skorygować F508del w organoidach jelitowych od pacjentów. Początkowa wydajność była jednak niska, a bezpośrednie porównanie wskazywało na wyższą efektywność klasycznej naprawy HDR. W praktyce pokazało to, że potencjalnie korzystniejszy mechanizm molekularny nie zapewnia automatycznie wystarczającej liczby prawidłowo zmodyfikowanych komórek.
Znaczące usprawnienie opisali następnie Sousa i współpracownicy. Po zastosowaniu zestawu optymalizacji prime editing, obejmujących m.in. ulepszone pegRNA, zmodyfikowaną architekturę edytora oraz manipulację mechanizmami naprawy DNA, odsetek korekty F508del wzrósł z poziomu poniżej 0,5% do 25% w pierwotnych komórkach nabłonka dróg oddechowych pochodzących od chorych na mukowiscydozę. W modelu tym czynność kanału CFTR przekraczała 50% wartości obserwowanej w komórkach typu dzikiego.
Wyniki prime editing w pierwotnych komórkach nabłonka dróg oddechowych
Autorzy przeglądu wskazują, że uzyskana funkcja CFTR była w analizowanym układzie laboratoryjnym porównywalna z efektem działania modulatorów CFTR. Nie jest to jednak bezpośrednie porównanie skuteczności leczenia u ludzi. Odsetek komórek poddanych korekcie oraz procent funkcji kanału mierzony w hodowli nie mogą być interpretowane jako przewidywana poprawa FEV1, mniejsze ryzyko zaostrzeń czy wydłużenie życia pacjenta.
Narzędzia do wyboru skutecznego wariantu edycji
W innym przywołanym badaniu Schene i współpracownicy opracowali system reporterowy fluoPEER do szybszej oceny i optymalizacji prime editing. Wykorzystano go przy analizie wariantów F508del i G542X w organoidach jelitowych pochodzących od pacjentów, w tym przy testowaniu kombinacji pegRNA i edytorów o odmiennych wymaganiach względem sekwencji PAM. Jest to narzędzie służące rozwijaniu i selekcji strategii laboratoryjnych, a nie samodzielna metoda leczenia.
Dostarczanie do tkanek i bezpieczeństwo: główne bariery translacyjne
Dlaczego wyniki z komórek nie wystarczą?
Kluczową różnicą między terapią hemoglobinopatii a planowaną korektą genu CFTR w nabłonku dróg oddechowych jest sposób dotarcia do komórek docelowych. W leczeniu ex vivo komórki można pobrać, zmodyfikować, przetestować i podać ponownie. W leczeniu in vivo cały zestaw edycyjny musi zostać skierowany bezpośrednio do właściwej tkanki w organizmie. Autorzy przeglądu określają systemy dostarczania jako jedno z podstawowych ograniczeń rozwoju klinicznego CRISPR.
Wektorami wykorzystywanymi lub badanymi w tej dziedzinie są między innymi wirusy związane z adenowirusami (AAV), wektory lentiwirusowe (LV), nanocząstki lipidowe (LNP) i cząstki wirusopodobne (VLP). AAV charakteryzują się przydatnością do dostarczania materiału genetycznego do różnych tkanek, ale ich pojemność wynosi około 4,7 kb, co utrudnia pakowanie rozbudowanych układów edycyjnych. Wektory lentiwirusowe mogą zapewniać długotrwałą ekspresję, jednak ich integracja z genomem gospodarza rodzi osobne obawy dotyczące mutagenezy insercyjnej.
LNP umożliwiają dostarczanie mRNA i innych ładunków bez konieczności wprowadzania wektora wirusowego, ale po podaniu ogólnoustrojowym naturalnie wykazują skłonność do gromadzenia się w wątrobie. Przegląd wskazuje na rozwój formulacji o zmodyfikowanym powinowactwie tkankowym, również w kierunku płuc. Nie przedstawia jednak dowodu, że istnieje już zatwierdzony, skuteczny klinicznie system dostarczania edytorów do nabłonka dróg oddechowych u chorych na mukowiscydozę.
Ryzyko zmian poza miejscem docelowym
Pod pojęciem off-target rozumie się niezamierzone działanie układu edycyjnego w innym miejscu materiału genetycznego niż planowany cel. W systemach opartych na cięciu DNA problemem mogą być również większe delecje, translokacje i inne zmiany strukturalne. W edytorach zasad dodatkowe znaczenie mają niepożądane konwersje w obrębie okna edycji, a w technikach bez klasycznych DSB nadal mogą powstawać określone produkty uboczne naprawy DNA.
Autorzy opisują warianty Cas9 o podwyższonej wierności, optymalizację RNA przewodnikowego i metody wykrywania niezamierzonych zmian, takie jak GUIDE-seq, CAST-seq i CHANGE-seq. Żaden z tych elementów nie usuwa jednak potrzeby szczegółowej, zależnej od konkretnego celu genetycznego oceny bezpieczeństwa. Różne sekwencje docelowe i różne komórki mogą dawać odmienny profil ryzyka.
Immunogenność i trwałość działania
Niektóre enzymy Cas wywodzą się z bakterii, z którymi układ odpornościowy człowieka miał już kontakt, w tym Streptococcus pyogenes i Staphylococcus aureus. Obecne wcześniej przeciwciała i odpowiedź limfocytów T mogą ograniczać skuteczność dostarczania lub prowadzić do eliminacji komórek eksponujących antygeny edytora. Zmniejszenie immunogenności białek, ograniczenie czasu ich ekspresji i właściwy dobór nośnika są przedmiotem prac rozwojowych.
W badaniach nad mukowiscydozą niezbędne będzie ponadto określenie, czy osiągnięta korekta utrzymuje się wystarczająco długo i obejmuje populację komórek istotnych dla funkcjonowania nabłonka. Przegląd nie dostarcza klinicznych danych pozwalających ocenić trwałość takiego efektu w drogach oddechowych pacjentów.
Ryzyko związane z platformą dostarczania
Przegląd przywołuje również przykład terapii VERVE-101 ukierunkowanej na gen PCSK9 w wątrobie. W badaniu fazy Ib obserwowano obniżenie stężenia cholesterolu LDL, jednak rozwój tej wersji programu przerwano po wystąpieniu istotnych problemów bezpieczeństwa obejmujących wzrost aktywności ALT i małopłytkowość. To przypomnienie, że wykazana aktywność biologiczna i możliwość uzyskania zamierzonej edycji nie są wystarczające do uznania terapii za bezpieczną.
Co te dane oznaczają dla pacjentów z mukowiscydozą?
Najistotniejszy wniosek z przeglądu jest dwutorowy. Z jednej strony technologia CRISPR ma już potwierdzoną użyteczność kliniczną w ściśle określonych chorobach, a badania nad CFTR wykazują, że można nie tylko zmienić zapis genu w materiale od chorych na mukowiscydozę, lecz także odtworzyć mierzalną czynność kanału jonowego. Z drugiej strony terapia genetyczna oparta na CRISPR nie jest na podstawie tych danych dostępną, zwalidowaną metodą leczenia mukowiscydozy.
Wynik 25% korekty wariantu F508del i ponad 50% funkcji CFTR w komórkach jest ważnym wskaźnikiem postępu technologicznego, ale nie pozwala określić dawki, optymalnej drogi podania, częstotliwości ewentualnej interwencji ani korzyści klinicznych. Nie rozstrzyga też o możliwości osiągnięcia zbliżonego efektu w różnych tkankach ani o bezpieczeństwie długoterminowym. Przytoczone doświadczenia wykorzystują różne komórki, warianty CFTR, systemy edycyjne i metody oceny, dlatego nie można ich traktować jako bezpośrednio porównywalnych prób klinicznych.
Autorzy pracy podkreślają potrzebę równoległego doskonalenia precyzji edytorów, ich dostarczania do tkanek oraz metod monitorowania niezamierzonych zmian genetycznych. Dla pulmonologii i opieki nad pacjentami z mukowiscydozą najbliższym zadaniem badawczym pozostaje wykazanie, że korektę uzyskaną w hodowli komórkowej można bezpiecznie przełożyć na trwałe odtworzenie funkcji CFTR w żywym organizmie, a następnie na wymierne punkty końcowe dotyczące przebiegu choroby.
Obecne dane nie stanowią podstawy do odstawiania modulatorów CFTR ani modyfikowania standardowego postępowania klinicznego. Uzasadniają natomiast dalsze badania nad technologiami, które w przyszłości mogą rozszerzyć możliwości terapii przyczynowej, również w odniesieniu do wariantów CFTR trudnych do leczenia dostępnymi metodami farmakologicznymi.
Źródła i materiały
MedComm
CRISPR Technology: From Bench to Bedside Applications







