FarmakoterapiaMukowiscydoza

Erdosteina a tobramycyna w zakażeniach Pseudomonas aeruginosa: wyniki badań przedklinicznych

Metabolit erdosteiny MET-1 nasilał aktywność tobramycyny wobec hodowli planktonicznych i dojrzałych biofilmów Pseudomonas aeruginosa. W modelu mysim korzystne różnice nie osiągnęły istotności statystycznej, dlatego nie można jeszcze wnioskować o skuteczności tej kombinacji u pacjentów z mukowiscydozą.

Czy lek mukolityczny może zwiększać skuteczność antybiotyku wobec bakterii odpowiedzialnej za przewlekłe zakażenia dróg oddechowych w mukowiscydozie? Zespół autorów publikacji w czasopiśmie Lung zbadał wpływ aktywnego metabolitu erdosteiny (MET-1) na działanie tobramycyny przeciwko Pseudomonas aeruginosa. W doświadczeniach in vitro wykazano nasilone działanie antybiotyku, zwłaszcza wobec dojrzałych biofilmów. W doświadczeniu na myszach zaobserwowano korzystny trend, lecz różnice dotyczące terapii skojarzonej nie osiągnęły istotności statystycznej.

Dlaczego Pseudomonas aeruginosa pozostaje trudnym celem antybiotykoterapii?

Przewlekłe zakażenie dróg oddechowych wywołane przez Pseudomonas aeruginosa jest istotnym problemem w mukowiscydozie, rozstrzeniach oskrzeli niezwiązanych z mukowiscydozą oraz innych przewlekłych chorobach płuc. W pracy autorzy wskazują na trzy współistniejące przeszkody terapeutyczne: upośledzone oczyszczanie śluzowo-rzęskowe, zdolność bakterii do tworzenia biofilmu oraz narastanie oporności na leki przeciwdrobnoustrojowe. W efekcie aktywność antybiotyku obserwowana w standardowej hodowli może nie odpowiadać jego działaniu wobec bakterii przebywających w wielowarstwowej strukturze biofilmu.

Biofilm stanowi zorganizowaną społeczność drobnoustrojów otoczoną macierzą zewnątrzkomórkową. Jej dojrzewanie zmienia dostępność tlenu i składników odżywczych, aktywność metaboliczną komórek oraz kontakt antybiotyku z bakteriami. W przypadku tobramycyny – aminoglikozydu wykorzystywanego w leczeniu zakażeń P. aeruginosa – ma to znaczenie, ponieważ lek może działać inaczej na bakterie swobodnie zawieszone w pożywce, a inaczej na komórki osadzone w dojrzałym biofilmie.

Erdosteina jest doustnym prolekiem o działaniu mukolitycznym. Jej aktywny metabolit MET-1, określany również jako N-tiodiglikolilo-homocysteina, zawiera grupę tiolową. We wcześniejszych doświadczeniach przywołanych przez autorów erdosteina i jej metabolit wykazywały m.in. właściwości przeciwadhezyjne i zdolność do modyfikowania działania niektórych antybiotyków. Nowa praca miała sprawdzić, czy podobną interakcję można zaobserwować w odniesieniu do tobramycyny oraz Gram-ujemnej P. aeruginosa.

Projekt badania: dwa szczepy bakterii i trzy poziomy oceny

Charakterystyka badania

Typ badania
Badanie przedkliniczne: in vitro i in vivo
Populacja
Szczepy Pseudomonas aeruginosa RP73 i PAO1 oraz samce myszy C57BL/6 w wieku 8–10 tygodni
Okres obserwacji
Do 24 godzin w testach time-kill; biofilmy 6-, 24- i 48-godzinne; 10 dni leczenia myszy
Interwencja
MET-1 z tobramycyną in vitro; erdosteina 100 mg/kg z tobramycyną 40 mg/kg u myszy
Grupa kontrolna
Monoterapie i grupy otrzymujące nośnik
Główny punkt końcowy
MIC, liczba CFU, biomasa biofilmu, aktywność metaboliczna i obciążenie bakteryjne płuc
Projekt badania
Mikrorozcieńczenia, testy time-kill, testy biofilmu i model zakażenia płuc u myszy

Autorami pracy są Bailey Ramsden, Cristina Cigana, Davide Gugliandolo, Martina Rossano, Alessandra Bragonzi, Clive P. Page oraz Richard T. Amison. Badania objęły zarówno doświadczenia laboratoryjne, jak i model zakażenia płuc u myszy. W części zwierzęcej wykorzystano zaplecze badawcze związane z Infection and Cystic Fibrosis Unit, San Raffaele Scientific Institute w Mediolanie. Nie było to badanie interwencyjne z udziałem ludzi.

Do badań wybrano dwa szczepy P. aeruginosa. RP73 jest wielolekoopornym, nieśluzowym izolatem klinicznym uzyskanym od osoby z mukowiscydozą po 17,5 roku od początku zakażenia. PAO1 to laboratoryjny szczep referencyjny, często wykorzystywany w badaniach nad patogennością i biofilmem. Według punktu odcięcia dla tobramycyny przywołanego w publikacji RP73 był oporny (MIC 4 mg/l), a PAO1 wrażliwy (MIC 1 mg/l).

W doświadczeniach in vitro stosowano MET-1, ponieważ sama erdosteina jest prolekiem. Badacze ocenili minimalne stężenie hamujące (MIC), zmiany liczby żywych bakterii w czasie (testy time-kill) oraz odpowiedź biofilmu. Mierzono trzy odrębne parametry: biomasę biofilmu z użyciem fioletu krystalicznego, aktywność metaboliczną z użyciem rezazuryny i liczbę bakterii zdolnych do wzrostu, oznaczaną jako jednostki tworzące kolonie (CFU). Takie rozróżnienie jest ważne, ponieważ spadek aktywności metabolicznej albo zmniejszenie biomasy nie jest automatycznie równoznaczne z eradykacją bakterii.

W modelu in vivo wykorzystano samce myszy C57BL/6 w wieku 8–10 tygodni. Zakażenie szczepem RP73 wywoływano przez dotchawicze podanie bakterii umieszczonych w kulkach agarowych. Oceniano erdosteinę podawaną doustnie w dawce 100 mg/kg i tobramycynę podawaną podskórnie w dawce 40 mg/kg, osobno lub w skojarzeniu. Dodatkowa grupa otrzymywała tobramycynę w dawce 160 mg/kg. Leczenie prowadzono przez 10 kolejnych dni, przy czym pierwszą dawkę podawano pięć minut przed zakażeniem. Ten szczegół ma zasadnicze znaczenie dla przenoszenia obserwacji na sytuację pacjentów z utrwalonym, wieloletnim zakażeniem dróg oddechowych.

Tobramycyna z MET-1 w hodowlach planktonicznych: korzyść zależna od szczepu i czasu

Minimalne stężenie hamujące nie uległo zmianie

W badaniu mikrorozcieńczeń dołączenie MET-1 nie obniżyło MIC tobramycyny ani dla szczepu RP73, ani dla PAO1. Sam MET-1 nie wykazał hamowania wzrostu w zakresie umożliwiającym wyznaczenie MIC, nawet przy największym badanym stężeniu rozpuszczalnym wynoszącym 1024 mg/l. Nie można zatem stwierdzić, że metabolit bezpośrednio przywrócił wrażliwość szczepu opornego według standardowego oznaczenia MIC.

Brak wartości MIC dla MET-1 uniemożliwił obliczenie klasycznego wskaźnika FICI dla jego połączenia z tobramycyną. Jest to ważne rozróżnienie metodologiczne: wynik standardowego testu wzrostu/braku wzrostu nie był dodatni, mimo że w bardziej dynamicznych doświadczeniach zaobserwowano wzmocnienie działania antybiotyku. Autorzy ocenili również samą erdosteinę w teście skojarzeń; dla obu szczepów interakcję z tobramycyną sklasyfikowano jako obojętną, przy FICI równym 1,5.

Testy zabijania bakterii ujawniły efekt synergistyczny w określonych warunkach

W testach time-kill stosowano MET-1 w stężeniu 10 mg/l oraz tobramycynę odpowiadającą 0,5-, 1- lub 4-krotności MIC danego szczepu. Stężenie MET-1 wybrano w zakresie tego samego rzędu wielkości co maksymalne stężenia osoczowe opisywane po standardowych dawkach terapeutycznych erdosteiny, co jednak nie jest dowodem uzyskiwania podobnego stężenia w wydzielinie oskrzelowej albo w biofilmie pacjentów.

Dla opornego szczepu RP73 po 24 godzinach skojarzenie MET-1 z tobramycyną w stężeniu odpowiadającym 1 × MIC wiązało się z różnicą 4,06 ± 1,57 log10 CFU/ml względem samej tobramycyny; przy 4 × MIC różnica wyniosła 3,85 ± 0,97 log10 CFU/ml. Oba wyniki były istotne statystycznie (p < 0,05) i przekroczyły przyjęty przez autorów próg synergii wynoszący co najmniej 2 log10 CFU/ml. Wnioski dla RP73 wspierała dodatkowa analiza interakcji według modelu Bliss-Loewe Uncertainty Range (BLUR).

Dla PAO1 korzystny efekt wystąpił przy 4 × MIC po czterech godzinach: różnica wobec monoterapii tobramycyną wynosiła 3,72 ± 0,79 log10 CFU/ml (p < 0,05). Po 24 godzinach różnica ta nie była już obserwowana. Przy 0,5 × MIC nie stwierdzono nasilenia działania tobramycyny, a w przypadku PAO1 również przy 1 × MIC nie odnotowano istotnego wzmocnienia. Sam MET-1 nie wykazywał działania bakteriobójczego w tych doświadczeniach.

Wyniki dowodzą, że określenie „synergia” nie opisuje w tej pracy zjawiska uniwersalnego. Zależało ono od szczepu, stężenia antybiotyku i czasu pomiaru; nie występowało we wszystkich ocenianych warunkach.

Dojrzały biofilm: najsilniejszy efekt kombinacji MET-1 i tobramycyny

Rozwój młodego biofilmu

Badacze oceniali osobno formowanie się biofilmu oraz leczenie struktury już wytworzonej. W przypadku rozwijających się biofilmów RP73 po sześciu godzinach skojarzenie tobramycyny z MET-1 powodowało zmniejszenie liczby odzyskiwanych żywych bakterii o 1,63 ± 0,24 log10 CFU/ml w porównaniu z samą tobramycyną (p < 0,05). Po 24 godzinach efektu tego nie obserwowano. Co istotne, w większości oznaczeń biomasy i aktywności metabolicznej młodych biofilmów RP73 nie wykazano istotnych dodatkowych korzyści kombinacji.

W rozwijającym się biofilmie PAO1 w 24. godzinie odnotowano mniejszą aktywność metaboliczną przy leczeniu skojarzonym niż podczas monoterapii tobramycyną, ale nie towarzyszyło temu zmniejszenie liczby bakterii oznaczonej metodą CFU. Autorzy rozważają możliwość opóźnienia rozwoju biofilmu. Dane te nie pozwalają jednak mówić o jego skutecznej eliminacji we wczesnym etapie.

Biofilm 48-godzinny i zmniejszenie wartości IC50

W kolejnej części eksperymentu hodowano biofilmy przez 6, 24 albo 48 godzin, a następnie przez dobę poddawano je działaniu tobramycyny z MET-1 lub bez dodatku metabolitu. Wraz z dojrzewaniem biofilmu rosła jego biomasa i pogarszała się podatność na samą tobramycynę. Dla RP73 wartość IC50 obliczona na podstawie biomasy zwiększała się z 23,75 ± 1,83 mg/l w biofilmie 6-godzinnym do 86,94 ± 38,45 mg/l w biofilmie 48-godzinnym. W PAO1 analogiczne wartości wynosiły 4,32 ± 0,24 i 16,38 ± 4,41 mg/l.

Dodanie MET-1 w stężeniu 10 mg/l do tobramycyny istotnie przesuwało krzywą zależności stężenie-odpowiedź w biofilmach 48-godzinnych. Na podstawie wskaźnika IC50 obliczanego z biomasy autorzy opisali około 18-krotne zmniejszenie dla RP73 i około 13-krotne dla PAO1. W analizie log10(IC50/MIC) różnice dla biomasy osiągnęły odpowiednio p < 0,0001 i p < 0,001. Korzystny kierunek zmian występował również w oznaczeniach aktywności metabolicznej (odpowiednio p < 0,01 i p < 0,001). Dla biofilmów 6-godzinnych porównywalnego działania nie stwierdzono.

Kluczowe wyniki in vitro

18×Mniejsze IC50 tobramycyny w dojrzałym biofilmie RP73Odczyt oparty na biomasie; MET-1 10 mg/l
13×Mniejsze IC50 tobramycyny w dojrzałym biofilmie PAO1Odczyt oparty na biomasie; MET-1 10 mg/l
4,06Różnica log10 CFU/ml dla RP73 po 24 hMET-1 + tobramycyna 1 × MIC wobec samej tobramycyny

Wartości te odnoszą się do parametru laboratoryjnego IC50 w modelu biofilmu, a nie do 18- czy 13-krotnie większej skuteczności leczenia u ludzi, 18- czy 13-krotnie szybszej eradykacji zakażenia ani możliwości proporcjonalnego zmniejszenia dawki tobramycyny. Dodatkowo IC50 obliczony z odczytu biomasy lub fluorescencji nie jest tożsamy z MIC wyznaczanym w hodowli planktonicznej.

Wyniki modelu mysiego: duża różnica liczbowa bez istotności statystycznej

W doświadczeniu na zwierzętach analizowano obciążenie bakteryjne płuc po 10 dniach. W grupie kontrolnej mediana wynosiła 4,06 log10 CFU/płuco (IQR 3,78–4,29). W grupie otrzymującej erdosteinę 100 mg/kg razem z tobramycyną 40 mg/kg mediana wynosiła 1,10 log10 CFU/płuco (IQR 0–2,63). Była to największa redukcja liczbowa wśród schematów z niską dawką tobramycyny, ale różnica między kombinacją a kontrolą oraz między kombinacją a samą tobramycyną 40 mg/kg nie była statystycznie istotna. Monoterapia erdosteiną i monoterapia tobramycyną 40 mg/kg również nie dawały istotnego zmniejszenia obciążenia bakteryjnego względem kontroli.

Autorzy zdefiniowali eliminację zakażenia jako wynik poniżej 1000 CFU/płuco i dodatkowo porównali odsetek zwierząt spełniających ten warunek:

Grupa Liczba myszy Eliminacja według przyjętego progu
Kontrola (nośnik) 7 1/7 (14,3%)
Erdosteina 100 mg/kg 7 4/7 (57,1%)
Tobramycyna 40 mg/kg 3 1/3 (33,3%)
Erdosteina 100 mg/kg + tobramycyna 40 mg/kg 4 3/4 (75,0%)
Tobramycyna 160 mg/kg 2 2/2 (100%)

Również w analizie odsetka zwierząt spełniających kryterium eliminacji zakażenia różnice pomiędzy grupami nie osiągnęły istotności statystycznej w teście dokładnym Fishera. Stuprocentowy wynik w grupie tobramycyny 160 mg/kg dotyczył zaledwie dwóch myszy i stanowił punkt odniesienia w tym doświadczeniu, a nie podstawę do jakiegokolwiek zalecenia dawkowania u ludzi.

W publikacji opisano trzy zgony związane z procedurą eksperymentalną; autorzy nie zaobserwowali toksyczności przypisywanej podawanym lekom. Niewielka liczebność grup i krótki okres obserwacji nie pozwalają jednak na wiarygodną kliniczną ocenę bezpieczeństwa skojarzenia u pacjentów.

Jak interpretować wyniki w odniesieniu do mukowiscydozy i dalszych badań?

Potencjalny mechanizm pozostaje hipotezą

Autorzy rozważają, czy grupa tiolowa MET-1 może modyfikować składniki macierzy biofilmu, w tym struktury zależne od mostków disiarczkowych, i w ten sposób ułatwiać działanie tobramycyny. Wskazują również na możliwość udziału procesów zależnych od stanu oksydoredukcyjnego bakterii. Żadnego z tych mechanizmów nie potwierdzono jednak bezpośrednim pomiarem w omawianej pracy.

To szczególnie ważne w przypadku zakażeń P. aeruginosa w mukowiscydozie, gdzie interakcje między antybiotykiem, gęstą wydzieliną, strukturą biofilmu i lokalnym mikrośrodowiskiem są złożone. Sam fakt, że stężenie MET-1 zastosowane in vitro jest tego samego rzędu co stężenia osoczowe po dawkowaniu terapeutycznym, nie potwierdza odpowiedniej ekspozycji antybiotyku i metabolitu w zakażonych drogach oddechowych.

Ograniczenia przedklinicznego modelu zakażenia

Interpretacja wymaga uwzględnienia kilku elementów projektu. Po pierwsze, badano tylko dwa szczepy, w tym jeden wielolekooporny izolat RP73 i jeden szczep referencyjny PAO1; nie oceniono szerokiej populacji izolatów klinicznych o różnych mechanizmach oporności. Po drugie, efekty zależały od czasu, stężenia antybiotyku i dojrzałości biofilmu, a uzyskane wyniki nie były jednolite we wszystkich testach. Po trzecie, liczebności grup zwierzęcych były niewielkie i nierówne, a korzystne różnice liczbowe w modelu mysim nie osiągnęły istotności statystycznej.

Po czwarte, w doświadczeniu na zwierzętach pierwszą dawkę leków podawano przed wszczepieniem bakterii do dróg oddechowych. Taki schemat różni się od leczenia utrwalonej infekcji u pacjenta, u którego P. aeruginosa może pozostawać w drogach oddechowych przez wiele lat. Po piąte, tobramycynę podawano myszom podskórnie, co nie jest bezpośrednim modelem rutynowej wziewnej antybiotykoterapii przewlekłego zakażenia w mukowiscydozie. W badaniu nie oceniano wyników klinicznych, takich jak zmiana FEV1, częstość zaostrzeń, jakość życia, czas do eradykacji ani konieczność hospitalizacji.

Finansowanie i deklaracje autorów

Pracę wspierał grant szkoleniowy Medical Research Council (MRC, program iCASE; MR/W006820/1), a doświadczenia in vivo były finansowane przez Edmond Pharma na rzecz San Raffaele Institute w Mediolanie. Autorzy podziękowali również przedstawicielom tej firmy za udział w projektowaniu badania, interpretacji danych i zgłoszeniu manuskryptu. Clive P. Page zadeklarował pełnienie funkcji konsultanta Edmond Pharma, producenta erdosteiny. Informacje te należy uwzględniać przy krytycznej ocenie siły dowodów, niezależnie od kierunku uzyskanych wyników.

Wnioski dla praktyki klinicznej

Najmocniejszym elementem badania jest spójne wykazanie zwiększonej aktywności tobramycyny w wybranych warunkach in vitro, zwłaszcza względem 48-godzinnych biofilmów szczepów RP73 i PAO1. Dane z modelu zwierzęcego stanowią uzasadnienie dla dalszych doświadczeń, ale nie potwierdzają jeszcze skuteczności skojarzenia u człowieka. Konieczne pozostają badania większej liczby izolatów klinicznych, bezpośrednie oznaczenie przenikania leku do biofilmu, ocena farmakokinetyki w drogach oddechowych oraz badania dotyczące rzeczywistego leczenia już istniejącego zakażenia.

Nie ma podstaw, aby na podstawie tej publikacji rekomendować rutynowe dodawanie erdosteiny do tobramycyny, zmianę dawki aminoglikozydu lub modyfikację leczenia przewlekłego zakażenia P. aeruginosa u osób z mukowiscydozą. Jest to wartościowe badanie przedkliniczne, które formułuje pytanie o możliwość zwiększania aktywności istniejącego antybiotyku, ale nie stanowi dowodu skuteczności takiej strategii w praktyce klinicznej.

Źródła i materiały

Publikacja naukowa

Lung

Erdosteine Enhances Tobramycin Activity Against a Tobramycin-Resistant Clinical Isolate and PAO1 Reference Strain of Pseudomonas aeruginosa

Bailey Ramsden i wsp.

Pełny tekst: Open AccessRedakcja: pełny tekst

Mirosław Wójcik

Mirosław Wójcik - twórca i redaktor naczelny "Oddechu Życia" i koordynator grupy MedyczneMedia.pl, autor tekstów poświęconych eksperymentalnym terapiom, nowym lekom, tłumacz doniesień prasowych i artykułów zagranicznych. W latach 2007-2014 redaktor naczelny internetowego dziennika naukowego "BIOLOG". Członek Polskiego Towarzystwa Chorób Płuc, European Cystic Fibrosis Society. Polskiego Towarzystwa Alergologicznego (PTA). Prezes Fundacji Oddech Życia.

Podobne artykuły

Back to top button