Transplantacja płuc w 2026 roku. Gdzie jesteśmy, jakie wyzwania pozostają i co przyniesie przyszłość?

26 października obchodzimy Światowy Dzień Donacji i Transplantacji (World Day for Organ Donation and Transplantation). Jest to okazja do podsumowania osiągnięć jednej z najbardziej wymagających dziedzin współczesnej medycyny – transplantologii płuc. W 2025 roku na świecie przeprowadzono 8472 przeszczepienia płuc, a w Polsce wykonano 135 takich procedur. Coraz większe możliwości kwalifikacji biorców, pozaustrojowa perfuzja narządów, udoskonalone metody ich przechowywania oraz rozwój diagnostyki molekularnej zmieniają praktykę kliniczną. Jednocześnie przewlekła dysfunkcja przeszczepionych płuc, powikłania infekcyjne i ograniczona dostępność narządów pozostają istotnymi problemami. Szczególne miejsce w tej historii zajmuje mukowiscydoza, w której wprowadzenie modulatorów CFTR znacząco zmniejszyło zapotrzebowanie na transplantacje. Jak wygląda współczesne przeszczepianie płuc, co udało się osiągnąć w Polsce i jakie kierunki badań mogą wpłynąć na leczenie pacjentów w kolejnych latach?

Transplantacja płuc w Polsce i na świecie – aktualne dane

Przeszczepienie płuc (lung transplantation, LTx) jest uznaną metodą leczenia wybranych pacjentów ze schyłkowymi chorobami układu oddechowego. U chorych, u których dostępne metody leczenia zachowawczego nie zapewniają już odpowiedniej kontroli choroby, a rokowanie bez transplantacji jest niekorzystne, operacja może wydłużyć życie i istotnie poprawić jego jakość.

W przeciwieństwie do wielu innych procedur chirurgicznych transplantacja nie kończy procesu leczenia. Oznacza rozpoczęcie wieloletniej opieki, obejmującej immunosupresję, monitorowanie czynności przeszczepionego narządu, diagnostykę zakażeń, ocenę immunologiczną oraz rehabilitację pulmonologiczną.

Specyfika płuc wynika przede wszystkim z ich stałego kontaktu ze środowiskiem zewnętrznym. Nabłonek dróg oddechowych i powierzchnia pęcherzykowa pozostają narażone na kontakt z drobnoustrojami, zanieczyszczeniami i aerozolami. Jednocześnie komórki przeszczepionego narządu zawierają antygeny dawcy, które mogą zostać rozpoznane przez układ odpornościowy biorcy.

Z tego powodu transplantologia płuc musi równocześnie rozwiązywać dwa często konkurujące problemy: zapobieganie uszkodzeniu immunologicznemu przeszczepu i zachowanie możliwie skutecznej ochrony przeciwinfekcyjnej.

Ponad 8400 przeszczepień płuc na świecie w 2025 roku

Według Global Observatory on Donation and Transplantation (GODT), działającego we współpracy z World Health Organization i Organización Nacional de Trasplantes, w 2025 roku na świecie wykonano 8472 transplantacje płuc. Oznacza to wzrost aktywności o około 3% względem 2024 roku, kiedy odnotowano 8236 procedur. ^[2]

Mimo systematycznego rozwoju transplantologia płuc pozostaje dziedziną o stosunkowo niewielkiej liczbie wykonywanych procedur w porównaniu z transplantacją nerek i wątroby.

Wynika to z ograniczonej dostępności odpowiednich narządów, złożoności kwalifikacji biorców, szczególnej podatności płuc na uszkodzenie oraz konieczności prowadzenia programu transplantacyjnego przez wysoko wyspecjalizowany zespół.

Polska transplantologia płuc – wzrost aktywności w ostatnich latach

Polska w ostatnich latach zwiększyła liczbę wykonywanych transplantacji płuc. Według zestawienia Ministerstwa Zdrowia w 2019 roku przeprowadzono 57 takich zabiegów, natomiast w 2024 roku odnotowano ich 147. W 2025 roku wykonano 135 przeszczepień płuc. ^[3]

Dane te pokazują wyraźne zwiększenie aktywności w porównaniu z okresem sprzed pandemii COVID-19, chociaż rok 2025 przyniósł spadek względem 2024 roku.

Źródło danych tabelarycznych: Ministerstwo Zdrowia, zestawienie aktywności transplantacyjnej opublikowane 26 stycznia 2026 roku. ^[3]

W 2025 roku wykonano w Polsce łącznie 2404 transplantacje narządowe, w tym 2298 przeszczepień narządów pochodzących od dawców zmarłych i 106 od dawców żyjących. Był to rekordowy wynik krajowej transplantologii.

Wzrost liczby procedur jest ważnym wskaźnikiem rozwoju systemu, ale nie powinien stanowić jedynego kryterium jego oceny. Równie istotne są dostępność kwalifikacji, czas oczekiwania na narząd, śmiertelność na liście oczekujących, wyniki pooperacyjne i przeżycie długoterminowe.

Ośrodki przeszczepiające płuca w Polsce

Według aktualnego wykazu Poltransplantu ośrodki posiadające odpowiednie pozwolenia na przeszczepianie płuc funkcjonują w Gdańsku, Krakowie, Poznaniu, Szczecinie, Warszawie i Zabrzu. ^[4]

Rozwijanie krajowej sieci transplantacyjnej zwiększa możliwości leczenia pacjentów z zaawansowanymi chorobami układu oddechowego. Nadal jednak szczególnego znaczenia wymaga organizacja współpracy między ośrodkami transplantacyjnymi, poradniami pulmonologicznymi oraz jednostkami prowadzącymi pacjentów z chorobami rzadkimi.

W przypadku mukowiscydozy i pierwotnej dyskinezy rzęsek istotna pozostaje możliwość konsultowania pacjentów już na etapie narastającej niewydolności oddechowej, zanim dojdzie do poważnego pogorszenia ogólnego stanu zdrowia.

Kwalifikacja do transplantacji – kiedy należy rozważyć przeszczepienie płuc?

Decyzja o skierowaniu pacjenta do ośrodka transplantacyjnego nie powinna być utożsamiana z decyzją o wpisaniu na listę oczekujących.

Proces kwalifikacji obejmuje wieloetapową ocenę choroby podstawowej, przewidywanego rokowania, wydolności pozostałych narządów, ryzyka operacyjnego oraz możliwości uzyskania długoterminowej korzyści klinicznej.

Dokument konsensusowy International Society for Heart and Lung Transplantation (ISHLT), opracowany pod kierownictwem Lorriany E. Leard i Kathleen J. Ramos, podkreśla znaczenie odpowiednio wczesnego kierowania pacjentów oraz indywidualnej oceny współistniejących czynników ryzyka. ^[5]

Najważniejsze wskazania do transplantacji

Do chorób najczęściej prowadzących do rozważenia przeszczepienia płuc należą:

• postępujące śródmiąższowe choroby płuc, w tym idiopatyczne włóknienie płuc (IPF);
• zaawansowana przewlekła obturacyjna choroba płuc (POChP), szczególnie z ciężką rozedmą;
• tętnicze nadciśnienie płucne oporne na optymalne leczenie specjalistyczne;
• mukowiscydoza z zaawansowaną chorobą oskrzelowo-płucną;
• rozstrzenia oskrzeli o etiologii innej niż mukowiscydoza;
• pierwotna dyskineza rzęsek prowadząca do schyłkowej niewydolności oddechowej;
• wybrane inne choroby płuc o postępującym, nieodwracalnym przebiegu.

Nie istnieje jeden uniwersalny parametr spirometryczny kwalifikujący wszystkich pacjentów do transplantacji.

W chorobach śródmiąższowych istotne są między innymi tempo spadku natężonej pojemności życiowej (FVC), zmniejszenie zdolności dyfuzyjnej płuc dla tlenku węgla (DLCO), narastanie zapotrzebowania na tlen oraz zmiany oceniane w tomografii komputerowej wysokiej rozdzielczości.

U osób z POChP uwzględnia się ciężkość obturacji, częstość ciężkich zaostrzeń, tolerancję wysiłku, obecność hiperkapnii i wskaźniki prognostyczne, w tym BODE.

W tętniczym nadciśnieniu płucnym znaczenie mają funkcja prawej komory serca, stan hemodynamiczny, klasyfikacja ryzyka oraz odpowiedź na terapię ukierunkowaną na krążenie płucne.

Dlaczego późne skierowanie jest problemem?

Zaawansowana niewydolność oddechowa może prowadzić do niedożywienia, sarkopenii, osłabienia mięśniowego, pogorszenia czynności serca i nerek oraz ograniczenia możliwości rehabilitacji.

Pacjent zgłoszony do transplantacji dopiero w stadium krytycznym może wymagać intensywnego wspomagania oddechowego, a proces diagnostyczny i przygotowanie do operacji stają się znacznie trudniejsze.

Wczesne skierowanie pozwala zidentyfikować potencjalnie modyfikowalne czynniki ryzyka, w tym niedożywienie, niewyrównaną cukrzycę, zaburzenia psychiczne wymagające leczenia czy niewystarczającą sprawność fizyczną.

Rehabilitacja przedtransplantacyjna i przygotowanie ogólnoustrojowe

Ważnym elementem kwalifikacji jest ocena sprawności fizycznej i możliwości uczestnictwa w rehabilitacji. Utrata masy mięśniowej, ograniczenie tolerancji wysiłku i zespół kruchości mogą pogarszać przebieg pooperacyjny.

Program przygotowania do transplantacji może obejmować trening wytrzymałościowy i oporowy dostosowany do wydolności pacjenta, optymalizację leczenia niewydolności oddechowej, wsparcie żywieniowe i edukację dotyczącą postępowania po operacji.

Zakres ćwiczeń musi uwzględniać stan kliniczny, obecność nadciśnienia płucnego, ryzyko desaturacji i ewentualną konieczność tlenoterapii lub wentylacji nieinwazyjnej.

Rehabilitacja stanowi również istotny element postępowania po transplantacji, kiedy celem staje się odbudowa wydolności wysiłkowej i samodzielności funkcjonalnej.

Mukowiscydoza i pierwotna dyskineza rzęsek – szczególne miejsce w transplantologii płuc

Modulatory CFTR zmieniły zapotrzebowanie na przeszczepienia płuc

Mukowiscydoza (cystic fibrosis, CF) przez wiele lat stanowiła jedno z najważniejszych wskazań do obustronnej transplantacji płuc u młodszych pacjentów.

Postępujące rozstrzenia oskrzeli, przewlekłe zakażenia bakteryjne, nawracające zaostrzenia oraz rozwijająca się niewydolność oddechowa prowadziły u części chorych do konieczności przeszczepienia obu płuc.

Wprowadzenie wysoko skutecznych modulatorów CFTR, zwłaszcza skojarzenia eleksakaftor/tezakaftor/iwakaftor (ETI), znacząco zmieniło naturalny przebieg choroby u osób z wariantami genu CFTR odpowiadającymi na takie leczenie.

Zmianę tę potwierdzają analizy rejestrowe.

W badaniu francuskim opublikowanym w 2026 roku w Journal of Cystic Fibrosis przeanalizowano 538 transplantacji płuc wykonanych u osób z mukowiscydozą w latach 2015-2024. Obejmowały one 461 pierwszorazowych przeszczepień i 77 retransplantacji. Dane pochodziły z Agence de la Biomédecine oraz francuskiej sieci ośrodków referencyjnych leczenia mukowiscydozy. ^[7]

Autorzy wykazali zmniejszenie częstości pierwszorazowych transplantacji z 13,4 na 1000 pacjentów bez wcześniejszego przeszczepienia rocznie w latach 2015-2019 do 1,8 na 1000 pacjentów rocznie w latach 2020-2024.

Różnica była istotna statystycznie (p < 0,0001).

Nie wykazano natomiast analogicznego istotnego spadku częstości retransplantacji: odpowiednie wartości wynosiły 10,2 oraz 7,7 na 1000 pacjentów po transplantacji rocznie (p = 0,70).

Autorzy odnotowali również, że jedenastu pacjentów leczonych ETI wymagało transplantacji mimo rozpoczęcia terapii. Przyczynami były między innymi niewystarczająca poprawa niewydolności oddechowej, konieczność odstawienia leczenia ze względu na działania niepożądane oraz współistniejąca ciężka choroba wątroby.

Wyniki te wskazują na bardzo duże znaczenie kliniczne terapii przyczynowej, ale nie oznaczają całkowitego wyeliminowania przeszczepień płuc z leczenia mukowiscydozy.

Kiedy kierować chorego na mukowiscydozę do oceny transplantacyjnej?

Zalecenia Cystic Fibrosis Foundation opublikowane w 2019 roku wskazują na potrzebę rozpoczynania rozmów o transplantacji u pacjentów, których FEV1 spada poniżej 50% wartości należnej. ^[6]

U osób dorosłych wskazano konieczność skierowania do oceny transplantacyjnej nie później niż w sytuacji wystąpienia przynajmniej jednego z następujących kryteriów:

• FEV1 poniżej 30% wartości należnej;
• FEV1 poniżej 40% wartości należnej wraz z dodatkowymi czynnikami zwiększającymi ryzyko zgonu;
• FEV1 poniżej 50% wartości należnej z szybkim pogarszaniem czynności płuc, określonym jako względny spadek FEV1 przekraczający 20% w ciągu 12 miesięcy.

Niezależnie od wartości FEV1 ważnymi przesłankami do oceny transplantacyjnej mogą być hipoksemia, hiperkapnia, nadciśnienie płucne oraz dystans poniżej 400 metrów w teście sześciominutowego marszu.

Dodatkowo uwzględnia się częstość ciężkich zaostrzeń, epizody wymagające wentylacji dodatnim ciśnieniem, masywne krwioplucie, odmę opłucnową i pogarszający się stan odżywienia.

Należy jednak podkreślić, że zalecenia te opracowano przed szerokim upowszechnieniem ETI. U pacjentów otrzymujących modulatory CFTR konieczna jest indywidualna ocena odpowiedzi na leczenie, dynamiki zmian klinicznych oraz rokowania. Historyczne progi FEV1 nie mogą być stosowane w oderwaniu od aktualnej sytuacji chorego.

Przeszczepienie płuc nie oznacza wyleczenia mukowiscydozy

Po obustronnej transplantacji przeszczepione płuca nie mają defektu CFTR charakterystycznego dla organizmu biorcy. Nie oznacza to jednak usunięcia choroby ze wszystkich narządów.

Pacjent nadal może wymagać leczenia niewydolności zewnątrzwydzielniczej trzustki, cukrzycy związanej z mukowiscydozą (CFRD), przewlekłej choroby zatok przynosowych, powikłań wątrobowych, osteoporozy oraz zaburzeń odżywiania.

Istotne pozostają również przewlekłe zakażenia i kolonizacja dróg oddechowych. Drobnoustroje obecne przed transplantacją mogą utrzymywać się między innymi w zatokach przynosowych i stanowić potencjalne źródło zakażenia przeszczepionych płuc.

Dotyczy to szczególnie pacjentów z wcześniejszą kolonizacją przez Pseudomonas aeruginosa, niektóre gatunki kompleksu Burkholderia cepacia, Mycobacterium abscessus i określone grzyby chorobotwórcze.

Znaczenie prognostyczne poszczególnych patogenów jest różne. Ich obecność wymaga specjalistycznej oceny mikrobiologicznej i transplantacyjnej, a nie automatycznego uznania każdego zakażenia za bezwzględne przeciwwskazanie.

Konsensus Cystic Fibrosis Foundation dotyczący opieki nad pacjentami z mukowiscydozą po transplantacji podkreśla znaczenie wielodyscyplinarnej opieki i kontynuacji leczenia pozapłucnych manifestacji choroby. ^[8]

Pierwotna dyskineza rzęsek i zespół Kartagenera

Pierwotna dyskineza rzęsek (primary ciliary dyskinesia, PCD) jest rzadką chorobą genetyczną, w której zaburzenia funkcji rzęsek nabłonka dróg oddechowych prowadzą do upośledzonego transportu śluzowo-rzęskowego, nawracających zakażeń i przewlekłych rozstrzeni oskrzeli.

U niewielkiej części pacjentów dochodzi do zaawansowanej, nieodwracalnej niewydolności oddechowej, która może stanowić wskazanie do transplantacji.

Szczególne wyzwania chirurgiczne występują u osób z nieprawidłowym położeniem narządów, w tym odwróceniem trzewi (situs inversus), charakterystycznym dla części pacjentów z PCD i zespołem Kartagenera.

Nietypowa anatomia może utrudniać dopasowanie przeszczepu i wykonanie zespoleń oskrzelowych oraz naczyniowych, ale sama w sobie nie stanowi automatycznego przeciwwskazania do operacji.

W wieloośrodkowej retrospektywnej analizie 36 pacjentów z PCD poddanych transplantacji w latach 1995-2020 nie wykazano istotnych statystycznie różnic w śmiertelności ani czasie do rozwoju przewlekłej dysfunkcji przeszczepu między pacjentami z zaburzeniami położenia narządów a osobami bez takich zaburzeń. ^[9]

Ze względu na niewielką liczebność badanej populacji wyniki te należy interpretować ostrożnie. Pokazują jednak, że transplantacja może być rozważana także w tej grupie chorych.

Największe wyzwania po transplantacji – przeżycie, zakażenia i przewlekła dysfunkcja przeszczepu

Przeżycie krótkoterminowe poprawiło się bardziej niż wyniki odległe

Rozwój chirurgii transplantacyjnej, anestezjologii, intensywnej terapii oraz leczenia immunosupresyjnego doprowadził do poprawy wyników wczesnych po przeszczepieniu płuc.

Według raportu OPTN/SRTR dotyczącego transplantacji płuc w Stanach Zjednoczonych, opublikowanego w 2026 roku, śmiertelność w pierwszym roku po transplantacjach wykonanych w 2023 roku wynosiła 9,4%. ^[10]

W odrębnej kohorcie pacjentów, którym przeszczepiono płuca w latach 2017-2019, przeżycie po pięciu latach wynosiło 60,1%.

Nie są to wyniki obserwacji tej samej kohorty. Pokazują jednak utrzymującą się różnicę pomiędzy relatywnie dobrymi wynikami wczesnymi a trudniejszym rokowaniem w perspektywie wieloletniej.

Wyniki zależą od wieku, choroby podstawowej, stanu pacjenta przed operacją, charakterystyki dawcy, przebiegu pooperacyjnego oraz późniejszych powikłań.

Statystyki populacyjne nie powinny więc być traktowane jako indywidualna prognoza dla konkretnego biorcy.

Pierwotna dysfunkcja przeszczepu (PGD)

Jednym z najpoważniejszych wczesnych powikłań jest pierwotna dysfunkcja przeszczepu (primary graft dysfunction, PGD).

Jest to postać ostrego uszkodzenia płuc rozwijającego się w ciągu pierwszych 72 godzin po operacji, powiązana przede wszystkim z uszkodzeniem niedokrwienno-reperfuzyjnym.

W okresie pobrania i przechowywania narządu dochodzi do zaburzeń metabolizmu komórkowego oraz zmian w funkcjonowaniu śródbłonka i mitochondriów.

Przywrócenie przepływu krwi jest niezbędne do funkcjonowania płuca, ale może jednocześnie nasilać stres oksydacyjny, aktywację procesów zapalnych i zaburzenia bariery pęcherzykowo-włośniczkowej.

Konsekwencją może być obrzęk płuc, pogorszenie wymiany gazowej oraz konieczność przedłużonej wentylacji mechanicznej lub wspomagania pozaustrojowego.

PGD jest ważna nie tylko ze względu na przebieg wczesny. Ciężkie uszkodzenie przeszczepu może wpływać również na późniejsze ryzyko przewlekłej dysfunkcji narządu.

CLAD – podstawowe ograniczenie długoterminowej skuteczności transplantacji

Najważniejszym problemem odległym pozostaje przewlekła dysfunkcja przeszczepionych płuc (chronic lung allograft dysfunction, CLAD).

CLAD nie jest pojedynczą jednostką chorobową ani synonimem każdego rodzaju przewlekłego odrzucania. Jest zespołem klinicznym obejmującym różne mechanizmy prowadzące do trwałego pogarszania funkcji przeszczepionego narządu.

W rozpoznawaniu CLAD zasadnicze znaczenie ma utrzymujący się spadek FEV1 o co najmniej 20% względem wartości referencyjnej uzyskanej po transplantacji, po odpowiedniej ocenie i wykluczeniu innych możliwych przyczyn pogorszenia.

Mechanizmy rozwoju CLAD obejmują przewlekłe uszkodzenie immunologiczne, następstwa wcześniejszych epizodów ostrego odrzucania, zakażenia, zaburzenia odpowiedzi zapalnej, uszkodzenie nabłonka oraz procesy włóknienia.

Znaczenie mogą mieć również czynniki nieimmunologiczne, takie jak mikroaspiracja związana z refluksem żołądkowo-przełykowym.

Najczęściej wyróżnia się dwa główne fenotypy CLAD:

• Bronchiolitis obliterans syndrome (BOS) – fenotyp związany przede wszystkim z narastającymi zaburzeniami obturacyjnymi, odzwierciedlający proces uszkodzenia drobnych dróg oddechowych. BOS jest rozpoznaniem kliniczno-czynnościowym i nie jest tożsamy z histopatologicznym rozpoznaniem zarostowego zapalenia oskrzelików.
• Restrictive allograft syndrome (RAS) – fenotyp charakteryzujący się restrykcyjnymi zaburzeniami czynnościowymi i zmianami radiologicznymi, często związanymi z włóknieniem miąższu płucnego. RAS może przebiegać agresywnie i wiąże się z niekorzystnym rokowaniem.

U części pacjentów występują fenotypy mieszane lub zmieniające się w trakcie obserwacji.

Wytyczne ESOT opublikowane we wrześniu 2026 roku

18 września 2026 roku w Transplant International opublikowano wytyczne European Society for Organ Transplantation (ESOT) dotyczące zapobiegania CLAD i postępowania u pacjentów z już rozwiniętą dysfunkcją. ^[11]

Autorzy, wśród których znaleźli się Saskia Bos, Merel Hellemons, Jens Gottlieb i Robin Vos, przeprowadzili ocenę dowodów z wykorzystaniem systematycznych przeglądów piśmiennictwa i metodologii GRADE.

Według dokumentu CLAD rozwija się u znacznej części biorców płuc, a w ciągu pięciu lat może dotyczyć nawet około połowy pacjentów.

W profilaktyce autorzy zalecają preferowanie takrolimusu względem cyklosporyny. Jest to zalecenie silne, ale oparte na dowodach ocenionych jako niskiej pewności.

Warunkowo zasugerowano również profilaktyczne stosowanie azytromycyny w celu zmniejszania ryzyka rozwoju CLAD lub opóźniania jej wystąpienia. W tym przypadku pewność dowodów oceniono jako bardzo niską.

Nie wykazano wystarczających podstaw do jednoznacznego preferowania mykofenolanu mofetylu względem azatiopryny wyłącznie z punktu widzenia profilaktyki CLAD. Wybór leczenia powinien uwzględniać indywidualną tolerancję i profil ryzyka.

W odniesieniu do rozwiniętej, postępującej CLAD sytuacja pozostaje trudna.

Autorzy stwierdzili, że dowody dotyczące korzyści z fotoferezy pozaustrojowej, globuliny antytymocytarnej i alemtuzumabu są niewystarczające do jednoznacznego określenia ich przewagi nad standardowym postępowaniem.

Nie zaleca się rutynowego stosowania pirfenidonu w fenotypie BOS. W RAS dane dotyczące leczenia przeciwfibrotycznego pozostają niejednoznaczne.

Rozważanie montelukastu w określonych sytuacjach klinicznych również opiera się na ograniczonych dowodach.

Ostra dysfunkcja przeszczepionych płuc – dokument ISHLT z 2026 roku

W maju 2026 roku ISHLT opublikowało dokument konsensusowy dotyczący ostrej dysfunkcji przeszczepionych płuc (acute lung allograft dysfunction, ALAD). ^[12]

Pod kierownictwem Stephena Juveta, Gregory’ego Snella i Ciary Shaver opracowano ramy diagnostyczne obejmujące przyczyny pogorszenia funkcji przeszczepu, postępowanie różnicowe i kierunki dalszych badań.

Dokument podkreśla konieczność odróżniania procesów immunologicznych od zakażeń i innych przyczyn pogorszenia funkcji płuc.

U pacjenta po transplantacji spadek FEV1 może być związany z odrzucaniem, ale również z zakażeniem, powikłaniami dotyczącymi zespolenia oskrzelowego, zmianami w miąższu płucnym lub innymi zaburzeniami.

Prawidłowa diagnostyka różnicowa ma bezpośrednie znaczenie terapeutyczne, ponieważ nieuzasadnione zwiększenie immunosupresji u pacjenta z aktywnym zakażeniem może prowadzić do poważnych powikłań.

Immunosupresja i zakażenia – konieczność utrzymania równowagi

Standardowe leczenie podtrzymujące po transplantacji często obejmuje inhibitor kalcyneuryny, lek antyproliferacyjny i glikokortykosteroid.

Jednym z często stosowanych schematów jest połączenie takrolimusu, mykofenolanu mofetylu i prednizolonu lub prednizonu. Dokładny schemat zależy jednak od protokołu ośrodka, stanu klinicznego i tolerancji leczenia.

Immunosupresja zwiększa podatność na zakażenia, w tym wywołane przez cytomegalowirusa (CMV), grzyby z rodzaju Aspergillus, bakterie oportunistyczne i inne patogeny.

Jednocześnie przewlekłe leczenie może prowadzić do nefrotoksyczności, cukrzycy, nadciśnienia tętniczego, zaburzeń metabolicznych, osteoporozy i zwiększonego ryzyka niektórych nowotworów.

Szczególne znaczenie mają także przeciwciała swoiste dla antygenów dawcy (donor-specific antibodies, DSA), które mogą uczestniczyć w odrzucaniu zależnym od przeciwciał (antibody-mediated rejection, AMR).

Jednym z celów współczesnych badań jest lepsze przewidywanie, którzy pacjenci wymagają intensywniejszego leczenia immunosupresyjnego, a u których możliwe byłoby ograniczenie niektórych działań niepożądanych bez zwiększania ryzyka odrzucenia.

Technologie zmieniające transplantologię płuc – od EVLP do biomarkerów molekularnych

Pozaustrojowa perfuzja płuc (EVLP)

Pozaustrojowa perfuzja płuc (ex vivo lung perfusion, EVLP) należy do najważniejszych technologii stosowanych we współczesnej transplantologii.

Metoda polega na podłączeniu pobranego narządu do wyspecjalizowanego układu zapewniającego kontrolowaną perfuzję i wentylację poza organizmem dawcy.

W trakcie procedury można monitorować parametry wymiany gazowej, opór naczyniowy, podatność płuc, ciśnienie w układzie perfuzyjnym oraz inne wskaźniki ich funkcjonowania.

EVLP pozwala przede wszystkim dokładniej ocenić narządy o niepewnej przydatności do transplantacji.

W odpowiednio wybranych przypadkach warunki perfuzji mogą sprzyjać zmniejszaniu obrzęku i poprawie niektórych parametrów czynnościowych, dzięki czemu możliwe staje się wykorzystanie płuc, które początkowo nie zostałyby zakwalifikowane do bezpośredniego przeszczepienia.

Nie należy jednak traktować EVLP jako uniwersalnej technologii naprawy każdego uszkodzonego narządu.

Polskie doświadczenia – 18 procedur EVLP w Gdańsku

W maju 2026 roku Uniwersyteckie Centrum Kliniczne w Gdańsku poinformowało o wynikach wdrożenia EVLP do praktyki klinicznej. ^[13]

Od rozpoczęcia stosowania tej technologii w 2023 roku przeprowadzono 18 procedur pozaustrojowej perfuzji płuc. W wyniku oceny i przygotowania narządów 10 pacjentów otrzymało płuca zakwalifikowane do transplantacji po EVLP.

Oznacza to, że technologia znajduje już praktyczne zastosowanie w polskiej transplantologii i umożliwia wykorzystanie części narządów, których nie można byłoby zakwalifikować do bezpośredniego przeszczepienia.

Dla systemu transplantacyjnego szczególnie istotna jest możliwość ograniczania strat potencjalnie przydatnych narządów.

Rozwijanie takich procedur wiąże się jednak z koniecznością zapewnienia odpowiedniego finansowania, specjalistycznego personelu, infrastruktury i standaryzacji postępowania.

7 października 2026 roku Ministerstwo Zdrowia ogłosiło konkurs dotyczący finansowania pozaustrojowej perfuzji płuc w ramach Narodowego Programu Transplantacyjnego na lata 2023-2032. ^[19]

Celem wskazanym w ogłoszeniu jest zwiększenie liczby narządów możliwych do wykorzystania w leczeniu transplantacyjnym.

Ponad tysiąc procedur EVLP w Toronto

Ważnych danych dostarcza Toronto Lung Transplant Program, jeden z najbardziej doświadczonych ośrodków rozwijających pozaustrojową perfuzję płuc.

W badaniu opublikowanym w 2026 roku w JHLT Open Haruchika Yamamoto, Aadil Ali, Shaf Keshavjee, Marcelo Cypel i współpracownicy ocenili wyniki 1067 procedur EVLP wykonanych od września 2008 do września 2024 roku. ^[14]

Spośród ocenianych narządów 684 zakwalifikowano do transplantacji. W analizowanym programie wykonano 700 operacji z wykorzystaniem tych płuc, w tym 16 przeszczepień pojedynczych płuc uzyskanych przez rozdzielenie par narządów.

Badanie obejmowało zarówno system EVLP pierwszej generacji, jak i nowszą platformę TorEx EVLP.

W porównaniach obserwacyjnych wyniki po transplantacji płuc poddanych EVLP były zbliżone do wyników operacji z wykorzystaniem narządów przeszczepionych bez tej procedury, mimo częstszego wykorzystywania dawców o mniej korzystnej charakterystyce.

Ze względu na retrospektywny charakter badania i różnice w selekcji dawców wyniki nie stanowią dowodu równoważności wszystkich strategii w każdej populacji.

Pokazują jednak, że EVLP jest technologią o potwierdzonym zastosowaniu klinicznym, a nie jedynie metodą eksperymentalną.

Przechowywanie płuc w temperaturze około 10°C

Drugim istotnym kierunkiem badań jest udoskonalanie sposobu konserwacji narządów przed transplantacją.

Klasyczne przechowywanie statyczne wykorzystuje niską temperaturę, zwykle w zakresie około 0-4°C. Pozwala to ograniczać metabolizm komórkowy, ale nie zapobiega całkowicie uszkodzeniu związanemu z niedokrwieniem i późniejszą reperfuzją.

Coraz większe zainteresowanie budzi kontrolowane przechowywanie płuc w temperaturze około 10°C.

W wieloośrodkowej retrospektywnej analizie opublikowanej w 2025 roku w Annals of Surgery oceniono wyniki 181 transplantacji z wykorzystaniem płuc przechowywanych w temperaturze 10°C. Jako grupę kontrolną uwzględniono 372 biorców narządów konserwowanych w tradycyjny sposób. ^[15]

Badanie obejmowało doświadczenia ośrodków w Toronto, Wiedniu i Madrycie.

Nie wykazano istotnego pogorszenia analizowanych wyników okołooperacyjnych ani przeżycia krótkoterminowego i średnioterminowego w związku z wydłużonym przechowywaniem w temperaturze 10°C.

Wyniki sugerują możliwość zwiększenia elastyczności organizacyjnej transplantacji, w tym planowania operacji z mniejszą presją czasową.

Należy jednak pamiętać, że była to analiza retrospektywna, a liczba pacjentów w grupie z najdłuższym czasem przechowywania była niewielka. Nie można na tej podstawie uznać, że przechowywanie przez 24 godziny jest jednakowo bezpieczne dla wszystkich narządów i wszystkich biorców.

ECMO jako pomost do transplantacji

Pozaustrojowe utlenowanie krwi (extracorporeal membrane oxygenation, ECMO) odgrywa szczególną rolę u pacjentów, u których niewydolność oddechowa osiąga stadium krytyczne przed uzyskaniem odpowiedniego narządu.

ECMO może tymczasowo wspomagać wymianę gazową, a w określonych konfiguracjach również układ krążenia.

U odpowiednio dobranych pacjentów technologia umożliwia podtrzymanie funkcji życiowych do momentu transplantacji.

Stosowanie ECMO jako pomostu do transplantacji wymaga jednak specjalistycznego doświadczenia i ścisłego monitorowania ryzyka krwawień, zakrzepicy, zakażeń i powikłań naczyniowych.

Coraz większą uwagę poświęca się możliwości prowadzenia rehabilitacji i mobilizacji wybranych pacjentów wspomaganych ECMO. Celem jest ograniczenie osłabienia mięśniowego i pogorszenia sprawności przed operacją.

Nie jest to jednak metoda odpowiednia dla każdego chorego z krańcową niewydolnością oddechową. O jej zastosowaniu decydują rokowanie, możliwość transplantacji i ocena ryzyka przez zespół specjalistyczny.

Biopsja płynna i DNA pochodzące od dawcy

Jednym z rozwijających się kierunków monitorowania przeszczepionych narządów jest oznaczanie wolnego DNA pochodzącego od dawcy (donor-derived cell-free DNA, dd-cfDNA).

Fragmenty DNA uwalniane z komórek przeszczepu mogą być wykrywane we krwi biorcy. Wzrost ich ilości może wskazywać na nasilenie uszkodzenia narządu.

Nowoczesne metody sekwencjonowania umożliwiają odróżnianie materiału genetycznego dawcy od DNA biorcy.

W sierpniu 2026 roku w The Journal of Heart and Lung Transplantation opublikowano przegląd poświęcony wykorzystaniu dd-cfDNA w monitorowaniu pacjentów po przeszczepieniu płuc. ^[16]

Autorzy wskazali na rosnącą liczbę danych sugerujących przydatność tego biomarkera w ocenie uszkodzenia przeszczepu i potencjalnym przewidywaniu niektórych niekorzystnych wyników odległych.

Istotnym ograniczeniem jest jednak brak pełnej swoistości.

Podwyższone stężenie dd-cfDNA może towarzyszyć różnym przyczynom uszkodzenia przeszczepu, nie tylko odrzucaniu immunologicznemu.

Dlatego interpretacja wymaga uwzględnienia wyników spirometrii, diagnostyki zakażeń, oceny immunologicznej, badań obrazowych i ewentualnej bronchoskopii.

Medycyna precyzyjna i indywidualizacja immunosupresji

Jednym z głównych celów badań jest opracowanie metod umożliwiających dostosowanie immunosupresji do rzeczywistego ryzyka immunologicznego konkretnego biorcy.

Potencjalny model medycyny precyzyjnej może integrować dane dotyczące przeciwciał DSA, biomarkerów uszkodzenia przeszczepu, profilu odpowiedzi limfocytów, ekspresji genów oraz historii zakażeń.

Rozważane są również strategie terapii komórkowych, w tym wykorzystanie limfocytów regulatorowych (Treg) do kontrolowania odpowiedzi immunologicznej skierowanej przeciwko narządowi dawcy.

Osiągnięcie trwałej tolerancji immunologicznej bez konieczności przewlekłego leczenia immunosupresyjnego pozostaje jednak celem badawczym, a nie dostępnym standardem leczenia po transplantacji płuc.

Sztuczna inteligencja w diagnostyce i monitorowaniu biorców

Sztuczna inteligencja może znaleźć zastosowanie w analizie obrazowania klatki piersiowej, wykrywaniu zmian czynnościowych, interpretacji danych molekularnych oraz modelowaniu ryzyka powikłań po transplantacji.

Szczególnie interesującym zastosowaniem jest łączenie informacji pochodzących z różnych źródeł, takich jak spirometria, tomografia komputerowa, wyniki badań immunologicznych i dane mikrobiologiczne.

Podstawowym problemem pozostaje jednak walidacja modeli predykcyjnych.

Algorytmy opracowane w pojedynczym ośrodku mogą osiągać inne wyniki w populacjach o odmiennej charakterystyce klinicznej. Nie można również pomijać ryzyka utrwalania istniejących nierówności w dostępie do transplantacji.

Najbardziej prawdopodobnym zastosowaniem takich systemów w najbliższych latach będzie wspomaganie decyzji zespołu transplantacyjnego, a nie jego zastępowanie.

Ksenotransplantacja płuc – na razie obszar badań eksperymentalnych

Ksenotransplantacja polega na przeszczepianiu narządów pomiędzy różnymi gatunkami.

Rozwój technologii edycji genów umożliwił modyfikowanie materiału genetycznego zwierząt w celu ograniczania niektórych barier immunologicznych utrudniających takie przeszczepienia.

W sierpniu 2025 roku w Nature Medicine opublikowano opis eksperymentalnego przeszczepienia płuca pochodzącego od genetycznie zmodyfikowanej świni do organizmu zmarłego pacjenta, u którego stwierdzono śmierć według kryteriów neurologicznych. ^[17]

Wykorzystano narząd zwierzęcia z sześcioma modyfikacjami genetycznymi. Przeszczep utrzymywał żywotność i funkcję podczas 216 godzin obserwacji.

Jednocześnie odnotowano poważny obrzęk płuca oraz zmiany wskazujące na uszkodzenie immunologiczne, w tym odpowiedź zależną od przeciwciał.

Badanie umożliwiło ocenę reakcji biologicznych zachodzących po ksenotransplantacji, ale nie potwierdziło gotowości metody do rutynowego leczenia żyjących pacjentów.

W przypadku płuc szczególnie trudne pozostają interakcje między śródbłonkiem naczyniowym dawcy a krwią biorcy, aktywacja procesów zapalnych, zaburzenia krzepnięcia oraz odpowiedź odpornościowa.

Przyszłość transplantologii płuc – jakie wyzwania pozostają do rozwiązania?

Jakość życia biorców staje się coraz ważniejszym miernikiem skuteczności

Współczesna ocena wyników transplantacji coraz częściej wykracza poza przeżycie pacjenta i podstawowe parametry czynnościowe płuc.

Równie ważna jest jakość życia związana ze stanem zdrowia (health-related quality of life, HRQoL), obejmująca sprawność fizyczną, nasilenie objawów, funkcjonowanie społeczne i psychiczne oraz wpływ przewlekłego leczenia.

Pacjenci po transplantacji mogą doświadczać przewlekłego zmęczenia, zaburzeń snu, osłabienia mięśniowego, objawów żołądkowo-jelitowych, trudności poznawczych, lęku przed odrzuceniem przeszczepu i działań niepożądanych immunosupresji.

Zjawiska te nie zawsze korelują bezpośrednio z wynikami spirometrii.

Polskie badanie jakości życia opublikowane 22 października 2026 roku

Na cztery dni przed tegorocznym Światowym Dniem Donacji i Transplantacji w Journal of Patient-Reported Outcomes opublikowano pracę poświęconą polskiej adaptacji i walidacji kwestionariusza Lung Transplant Quality of Life (LT-QoL). ^[18]

Autorami publikacji są między innymi Aleksandra Stańska, Marta Gallas, Wojciech Karolak, Sławomir Żegleń, Jonathan P. Singer i Jacek Wojarski.

Badanie przeprowadzono z udziałem 70 dorosłych biorców płuc, z których 67 dostarczyło dane wykorzystane w głównych analizach psychometrycznych.

Oceniono właściwości narzędzia służącego do pomiaru różnych aspektów jakości życia po transplantacji, w tym objawów pulmonologicznych, dolegliwości żołądkowo-jelitowych oraz problemów emocjonalnych.

Większość ocenianych domen wykazała zadowalającą rzetelność, chociaż niektóre podskale wymagały ostrożniejszej interpretacji.

Badanie wskazuje na przydatność polskiej wersji LT-QoL w praktyce klinicznej i badaniach naukowych, ale autorzy podkreślili potrzebę dalszej oceny w większych populacjach, w tym w badaniach wieloośrodkowych i podłużnych.

Rozwój takich narzędzi jest ważny, ponieważ pozwala analizować efekty transplantacji z perspektywy samego pacjenta, a nie wyłącznie parametrów laboratoryjnych i czynnościowych.

Co może zmienić się w ciągu najbliższych pięciu lat?

Najbardziej realistycznym kierunkiem rozwoju transplantologii płuc w najbliższych latach jest stopniowe udoskonalanie istniejących metod, a nie pojawienie się jednej technologii rozwiązującej wszystkie obecne ograniczenia.

Do najważniejszych perspektyw należą:

• Zwiększenie wykorzystania narządów. Rozwój EVLP, odpowiednie wykorzystanie dawców o rozszerzonych kryteriach oraz doskonalenie metod konserwacji płuc mogą zwiększać dostępność transplantacji.
• Ograniczanie wczesnego uszkodzenia przeszczepu. Badania nad niedokrwieniem i reperfuzją mogą prowadzić do udoskonalenia ochrony narządu podczas pobierania, przechowywania i implantacji.
• Wcześniejsze rozpoznawanie dysfunkcji przeszczepu. Biomarkery molekularne i zintegrowane systemy monitorowania mogą poprawić identyfikację pacjentów zagrożonych powikłaniami.
• Lepsza profilaktyka CLAD. Zrozumienie mechanizmów immunologicznych i włóknienia może umożliwić opracowanie skuteczniejszych strategii zapobiegania przewlekłemu uszkodzeniu płuc.
• Indywidualizacja immunosupresji. Medycyna precyzyjna może pozwolić na lepsze równoważenie ryzyka odrzucenia i powikłań infekcyjnych.
• Rozwój opieki długoterminowej. Większe znaczenie będą miały rehabilitacja, monitoring zdalny, diagnostyka pozapłucnych powikłań oraz systematyczna ocena jakości życia.

Warto jednocześnie podkreślić, że wiele kierunków badań nadal znajduje się na etapie rozwoju. Nie można przewidzieć, które metody uzyskają wystarczająco mocne dowody kliniczne, aby stać się standardem opieki.

Najważniejsze potrzeby polskiego systemu transplantacyjnego

W Polsce dalszy rozwój transplantologii płuc wymaga nie tylko zwiększania liczby wykonywanych operacji, ale także usprawniania całego procesu leczenia.

Szczególne znaczenie mają:

• wczesna identyfikacja potencjalnych kandydatów do transplantacji w poradniach pulmonologicznych i ośrodkach leczenia chorób rzadkich;
• rozwijanie współpracy między ośrodkami prowadzącymi pacjentów a zespołami transplantacyjnymi;
• zwiększenie efektywności identyfikacji i kwalifikacji potencjalnych dawców;
• rozwijanie dostępności EVLP i innych metod ochrony narządów;
• zapewnienie dostępu do rehabilitacji przedtransplantacyjnej i potransplantacyjnej;
• rozbudowa długoterminowego monitorowania biorców, w tym diagnostyki immunologicznej i mikrobiologicznej;
• systematyczne raportowanie wyników przeżycia, częstości powikłań i jakości życia pacjentów.

Ocena skuteczności programu transplantacyjnego powinna obejmować również liczbę pacjentów, którzy nie doczekali przeszczepienia, i przyczyny wyłączenia z listy oczekujących.

Takie podejście pozwala oceniać nie tylko efektywność operacyjną ośrodków, ale również rzeczywistą dostępność leczenia dla osób ze schyłkowymi chorobami układu oddechowego.

Dawstwo po śmierci krążeniowej jako możliwość zwiększenia dostępności narządów

W wielu krajach rozwijane są programy dawstwa narządów po stwierdzeniu śmierci na podstawie kryteriów krążeniowych (donation after circulatory death, DCD).

Według globalnego raportu GODT za 2024 rok 14,9% transplantacji płuc od dawców zmarłych wykonano z wykorzystaniem narządów pochodzących od dawców DCD. ^[21]

Takie procedury wiążą się ze szczególnymi wymaganiami dotyczącymi czasu niedokrwienia, zabezpieczenia narządów oraz organizacji procesu donacyjnego.

Wykorzystanie EVLP może stanowić ważny element strategii oceny niektórych narządów pochodzących od dawców DCD.

Rozwijanie tego obszaru w Polsce wymaga odpowiednich procedur medycznych, organizacyjnych i prawnych oraz zachowania szczególnie wysokich standardów etycznych.

Światowy Dzień Donacji i Transplantacji – znaczenie świadomej decyzji o dawstwie

26 października przypomina, że rozwój technologii medycznych nie zastępuje znaczenia dawstwa narządów. ^[1]

W Polsce obowiązuje zasada domniemanej zgody na pośmiertne pobranie narządów do przeszczepienia.

Zgodnie z ustawą z 1 lipca 2005 roku pobranie może nastąpić, jeżeli osoba zmarła nie wyraziła za życia skutecznego sprzeciwu.

Sprzeciw można wyrazić w jednej z przewidzianych prawem form:

• przez wpis do Centralnego Rejestru Sprzeciwów;
• w pisemnym oświadczeniu opatrzonym własnoręcznym podpisem;
• w oświadczeniu ustnym złożonym w obecności co najmniej dwóch świadków, pisemnie przez nich potwierdzonym.

W przypadku osób małoletnich i osób niemających pełnej zdolności do czynności prawnych zastosowanie mają dodatkowe przepisy dotyczące przedstawicieli ustawowych. ^[20]

Nie jest konieczne formalne rejestrowanie zgody na pośmiertne dawstwo narządów.

W praktyce ogromne znaczenie ma jednak poinformowanie bliskich o własnym stanowisku. Pozwala to ograniczyć niepewność dotyczącą woli zmarłego w sytuacji szczególnie trudnej dla rodziny.

Należy również pamiętać, że stwierdzenie zgonu, kwalifikacja potencjalnego dawcy i pobranie narządów podlegają szczegółowym procedurom medycznym i prawnym.

Perspektywa na kolejne lata – nie tylko więcej transplantacji, ale dłuższe funkcjonowanie przeszczepu

Transplantologia płuc znajduje się w okresie intensywnego rozwoju technologicznego i organizacyjnego.

W ciągu ostatnich lat zwiększono liczbę wykonywanych operacji, rozszerzono możliwości wykorzystania narządów i poprawiono wyniki leczenia wczesnego.

Coraz skuteczniejsza diagnostyka, immunosupresja i opieka pooperacyjna umożliwiają wielu pacjentom powrót do aktywności, która przed transplantacją była niemożliwa z powodu zaawansowanej niewydolności oddechowej.

Największym nierozwiązanym problemem pozostaje jednak długoterminowa trwałość przeszczepu.

Przewlekła dysfunkcja CLAD, nawracające zakażenia, odrzucanie immunologiczne i powikłania immunosupresji nadal ograniczają osiągane wyniki.

Jednocześnie doświadczenia z mukowiscydozą pokazują, że rozwój leczenia przyczynowego może znacząco zmniejszać zapotrzebowanie na transplantacje.

W kolejnych latach postęp będzie więc prawdopodobnie przebiegał równolegle w dwóch kierunkach: zapobiegania konieczności przeszczepienia poprzez skuteczniejsze leczenie chorób podstawowych oraz zwiększania bezpieczeństwa i trwałości transplantacji u pacjentów, którzy nadal będą jej potrzebować.

Najważniejszym celem nowoczesnej transplantologii płuc nie jest wyłącznie wykonanie większej liczby operacji. Jest nim zapewnienie możliwie długiego przeżycia, dobrej funkcji przeszczepionego narządu oraz wysokiej jakości życia pacjenta.

Światowy Dzień Donacji i Transplantacji jest okazją do przypomnienia o pacjentach oczekujących na przeszczepienie, osobach żyjących z przeszczepionymi płucami, zespołach transplantacyjnych oraz dawcach i ich bliskich, dzięki którym możliwe jest ratowanie życia.