Nieinwazyjna diagnostyka prenatalna oparta na wolnym DNA pochodzenia łożyskowego obecnym we krwi ciężarnej może w wybranych sytuacjach umożliwić rozpoznanie choroby jednogenowej płodu bez biopsji kosmówki lub amniopunkcji. Dotyczy to również niektórych rodzin obciążonych ryzykiem mukowiscydozy. W opublikowanym 11 października 2026 roku opracowaniu Royal College of Obstetricians and Gynaecologists (RCOG) autorzy wyjaśniają, kiedy badanie ma charakter diagnostyczny, jakie są jego wymagania techniczne i dlaczego nie należy utożsamiać go z komercyjnymi testami przesiewowymi wykonywanymi w ciążach małego ryzyka.
Autorzy, instytucja i charakter publikacji
Artykuł Cell-Free Fetal DNA Testing for Single Gene Conditions (Scientific Impact Paper No. 80) przygotowali F. Mone, M. Holder-Espinasse, N. J. Chandler, M. D. Kilby, N. Vora i S. Allen w imieniu Royal College of Obstetricians and Gynaecologists (RCOG). Publikacja ukazała się 11 października 2026 roku w czasopiśmie BJOG: An International Journal of Obstetrics & Gynaecology (DOI: 10.1111/1471-0528.70333).
RCOG jest instytucją odpowiedzialną za opracowanie dokumentu. W udostępnionej stronie publikacji nie przedstawiono indywidualnych afiliacji wszystkich autorów, dlatego nie można na jej podstawie przypisać poszczególnych badaczy do konkretnych uniwersytetów lub szpitali. Omawiany tekst odnosi się przede wszystkim do zastosowań diagnostyki prenatalnej w brytyjskim National Health Service (NHS).
Według danych przywołanych w opracowaniu choroby jednogenowe jako grupa dotyczą około 1% urodzeń, chociaż poszczególne jednostki są najczęściej rzadkie. Autorzy wskazują, że opisano ponad 6000 chorób jednogenowych związanych z określonym fenotypem. Wartości te dotyczą całej grupy chorób, nie samej mukowiscydozy.
Nie jest to nowe badanie kliniczne, badanie kohortowe ani samodzielna metaanaliza. Scientific Impact Paper nr 80 stanowi eksperckie omówienie istniejących danych naukowych, rozwiązań laboratoryjnych, doświadczeń klinicznych, aspektów ekonomicznych i ograniczeń diagnostycznych. Dokument kończy sekcja Opinion, zawierająca stanowisko autorów dotyczące stosowania NIPD. Publikacja nie przedstawia jednej nowo zrekrutowanej populacji pacjentek, własnego punktu końcowego ani wyników nowego eksperymentu.
Czym różnią się NIPD, NIPT i analiza DNA płodowego?
Pochodzenie i charakter materiału genetycznego
W osoczu ciężarnej obecne są krótkie fragmenty pozakomórkowego DNA (cell-free DNA, cfDNA). Część z nich pochodzi z komórek trofoblastu łożyska i jest określana jako wolne DNA płodowe (cell-free fetal DNA, cffDNA). Materiał ten występuje w mieszaninie z DNA pochodzenia matczynego. Ponieważ jego źródłem jest łożysko, autorzy zwracają uwagę na biologiczne uwarunkowania interpretacji wyników, w tym możliwość mozaicyzmu ograniczonego do łożyska.
Odsetek cffDNA w całkowitej puli cfDNA, określany jako frakcja płodowa, jest ważnym parametrem kontroli jakości. Według przywołanych w dokumencie danych rośnie on przeciętnie wraz z czasem trwania ciąży, od około 4% w 4. tygodniu do około 18% w 20. tygodniu. Poszczególne wartości zależą również od zmienności biologicznej, masy ciała ciężarnej, nieprawidłowości płodu i powikłań ciąży. Nie są to zatem stałe proporcje dla każdej próbki.
Badanie przesiewowe nie jest równoznaczne z rozpoznaniem
Badania określane jako NIPT lub NIPS (non-invasive prenatal testing/screening) są wykorzystywane między innymi do oceny ryzyka częstych aneuploidii chromosomowych. Autorzy podkreślają, że w tym zastosowaniu są to badania przesiewowe. Wynik wskazujący na duże prawdopodobieństwo nieprawidłowości wymaga potwierdzenia odpowiednią metodą diagnostyczną, ponieważ możliwe są wyniki fałszywie dodatnie, między innymi związane z mozaicyzmem łożyskowym lub nieprawidłowościami chromosomowymi matki.
Odmienny cel ma NIPD (non-invasive prenatal diagnosis) – ukierunkowane badanie konkretnego wariantu patogennego lub określonego zespołu wariantów, gdy istnieje uzasadnione podejrzenie choroby jednogenowej. W opisanych przez RCOG wskazaniach, obejmujących znane warianty rodzinne albo warianty zgodne z określonym obrazem fenotypowym płodu, NIPD jest traktowane jako diagnostyka, która nie wymaga rutynowego potwierdzania kolejną procedurą inwazyjną. Tego stwierdzenia nie można jednak przenosić na wszystkie testy cfDNA dostępne na rynku.
Autorzy wskazują, że w zależności od wskazania pobranie krwi do NIPD może nastąpić od 8. tygodnia ciąży. Jest to możliwość techniczna dla wybranych zastosowań, a nie uniwersalny termin wykonywania każdego testu.
Mukowiscydoza i inne choroby recesywne: rola analizy RHDO
Dlaczego analiza wariantu odziedziczonego od matki jest trudniejsza?
Mukowiscydoza została wymieniona przez autorów wśród autosomalnych recesywnych chorób jednogenowych, w których stosuje się ukierunkowaną nieinwazyjną diagnostykę prenatalną. W przypadku dwojga rodziców będących nosicielami wariantów prowadzących do tej samej choroby recesywnej ryzyko urodzenia chorego dziecka wynosi 25% w każdej ciąży. Dokument omawia także rdzeniowy zanik mięśni i wrodzony przerost nadnerczy. W chorobach dziedziczonych autosomalnie recesywnie istotne jest określenie, jakie allele zostały przekazane płodowi przez oboje rodziców.
Wariant pochodzący od ojca, którego nie stwierdza się w DNA matki, może być względnie łatwiejszy do identyfikacji w osoczu ciężarnej. Jeżeli jednak badanie polega wyłącznie na wykrywaniu ojcowskiego wariantu choroby recesywnej i wariant ten zostanie stwierdzony, nadal może być konieczna diagnostyka inwazyjna w celu ustalenia, czy płód odziedziczył również wariant od matki. Dlatego obecność wariantu ojcowskiego w takim schemacie nie jest automatycznie równoznaczna z rozpoznaniem choroby.
RHDO – ocena dziedziczenia haplotypów
Do oceny wariantów dziedziczonych od matki i ojca wykorzystuje się bardziej zaawansowaną analizę RHDO (relative haplotype dosage, analiza względnych proporcji haplotypów). Technika korzysta z sekwencjonowania nowej generacji (NGS) oraz analizy setek lub tysięcy polimorfizmów pojedynczego nukleotydu (SNP), pozwalających odtworzyć haplotypy związane z allelami wysokiego i niskiego ryzyka. Następnie ocenia się ich względną reprezentację w mieszaninie DNA matczynego i pochodzenia łożyskowego.
Według autorów badania RHDO są dostępne dla wybranych chorób autosomalnych recesywnych, w tym mukowiscydozy. Analiza haplotypów obojga rodziców umożliwia ustalenie, które kopie zostały odziedziczone przez płód, a w większości przypadków także określenie nosicielstwa. Zaletą podejścia haplotypowego jest możliwość zastosowania opracowanego już testu dla danego genu lub choroby niezależnie od indywidualnego wariantu patogennego występującego w rodzinie.
Dlaczego często potrzebna jest próbka DNA wcześniejszego dziecka?
Istotnym ograniczeniem jest potrzeba wcześniejszego ustalenia, który haplotyp rodzinny wiąże się z wariantem patogennym. W aktualnie opisywanym modelu RHDO wymagane jest w tym celu DNA odpowiedniego członka rodziny, określanego jako proband. W chorobach recesywnych najczęściej jest to starsze dziecko tej samej pary rodziców z rozpoznaną chorobą; autorzy wskazują, że w odpowiednich okolicznościach można również wykorzystać próbkę dziecka zdrowego, które nie jest nosicielem.
W opisanym modelu laboratoryjnym konieczne są próbki DNA matki i probanda, a w przypadku chorób autosomalnych recesywnych również ojca. Dostęp do materiału genetycznego rodziny oraz możliwość wiarygodnego fazowania haplotypów trzeba ustalić z laboratorium przed zaplanowaniem badania. Autorzy podkreślają, że zastosowanie RHDO bez dostępnego DNA probanda pozostaje na obecnym etapie nierozwiązanym ograniczeniem technologicznym.
Dane o skuteczności i zakresie zastosowań klinicznych
Co podano o dotychczasowym wykorzystaniu NIPD?
W przeglądzie dotychczasowych zastosowań ukierunkowanej NIPD u rodzin z ryzykiem choroby jednogenowej autorzy przywołują wyniki wskazujące na 4–6% odsetek badań, w których nie uzyskano rozstrzygającego wyniku, 100% zgodności z diagnostyką inwazyjną w raportowanych porównaniach oraz czas uzyskania wyniku wynoszący typowo około 21 dni. Dane te dotyczą przytoczonych zastosowań klinicznych i nie stanowią wyniku nowego badania RCOG ani uniwersalnych parametrów wydajności wszystkich metod NIPD. W szczególności nie należy traktować liczby 100% jako gwarancji bezbłędności badania u każdej rodziny z ryzykiem mukowiscydozy.
Brak wyniku może być związany z utrzymującą się małą frakcją płodową, niewystarczającą liczbą informatywnych SNP lub rekombinacją w pobliżu badanego wariantu, utrudniającą ustalenie dziedziczenia konkretnego allelu. Gdy uzyskanie rozstrzygającego wyniku NIPD nie jest możliwe, autorzy wskazują na potrzebę zaoferowania diagnostyki inwazyjnej jako alternatywy.
Dokładność oznaczania płci płodu: wyniki innych analiz
Osobna część dokumentu dotyczy wykrywania markerów chromosomu Y, na przykład SRY, w ciążach zagrożonych chorobami sprzężonymi z płcią. Autorzy przytaczają metaanalizę obejmującą 11 179 ciąż, w której czułość określania płci płodu na podstawie cffDNA wyniosła 98,9% (95% CI: 98,0–99,4%), a swoistość 99,6% (95% CI: 98,9–99,8%). Przywołują również wcześniejszą metaanalizę 6541 przypadków, z czułością 95,4% i swoistością 98,6%.
Nie są to parametry rozpoznawania mukowiscydozy. Oznaczanie płci płodu jest odrębnym zastosowaniem cffDNA, stosowanym m.in. w diagnostyce ryzyka dystrofii mięśniowej Duchenne’a. Autorzy szacują, że w takim wskazaniu może ono ograniczać potrzebę procedur inwazyjnych o około 50%.
Diagnostyka po nieprawidłowym obrazie USG
RCOG opisuje także ukierunkowane NIPD przy określonych nieprawidłowościach ultrasonograficznych sugerujących choroby związane z wariantami FGFR2 i FGFR3, w tym wybrane dysplazje szkieletowe i zespoły kraniosynostoz. W przytoczonych badaniach dla wskazań dotyczących FGFR3 raportowano m.in. 82,6% wydajności diagnostycznej przy co najmniej dwóch określonych cechach w USG. Ten wynik również odnosi się do innej grupy chorób i nie może być przenoszony na mukowiscydozę.
Kwalifikacja, wymagania laboratoryjne i ograniczenia metody
Przygotowanie do badania i poradnictwo genetyczne
Autorzy rekomendują szczegółowe poradnictwo przed badaniem i po jego wykonaniu, prowadzone przez odpowiednio przygotowanego specjalistę – w szczególności genetyka klinicznego, doradcę genetycznego lub specjalistę medycyny płodowej. Rozmowa powinna obejmować możliwości i granice rozpoznania, konsekwencje wyniku, ryzyko braku rozstrzygnięcia, czas oczekiwania i dostępne alternatywy. W dokumencie wymieniono także diagnostykę inwazyjną oraz diagnostykę preimplantacyjną chorób monogenowych (PGT-M) jako opcje rozważane w odpowiednich sytuacjach reprodukcyjnych.
Zanim rodzina zostanie zakwalifikowana do NIPD, konieczny jest kontakt z laboratorium genomowym w celu ustalenia, czy konkretny wariant i sposób dziedziczenia mogą być ocenione dostępną metodą. W niektórych przypadkach opracowanie testu wymaga czasu, a zgromadzenie próbek krewnych warto zaplanować jeszcze przed ciążą. W ramach NHS badania są dostępne tylko w określonych wskazaniach i dla wybranych chorób; opis brytyjskiego systemu nie stanowi informacji o dostępności lub finansowaniu tych świadczeń w Polsce.
Wiek ciąży, liczba płodów i pobranie krwi
Przed pobraniem materiału RCOG zaleca potwierdzenie wieku i żywotności ciąży oraz liczby płodów podczas badania ultrasonograficznego, z uwzględnieniem możliwości wystąpienia zespołu zanikającego bliźniaka (vanishing twin). Znaczenie mają też odpowiednie probówki: do stabilizacji cfDNA, a przy przekazaniu próbki do laboratorium w ciągu 8 godzin – możliwe jest użycie probówki z EDTA. Nieprawidłowe postępowanie z próbką może zwiększać udział DNA matczynego i utrudniać oznaczenie frakcji płodowej.
Ryzyko procedur inwazyjnych oraz koszty
Jedną z korzyści ukierunkowanej NIPD jest możliwość uniknięcia w wybranych przypadkach biopsji kosmówki lub amniopunkcji. Autorzy przywołują orientacyjne ryzyko utraty ciąży związanej z procedurą inwazyjną na poziomie około 0,5% (1 na 200). Jest to wartość cytowana w omawianej publikacji, a nie pomiar wykonany przez jej autorów we własnym badaniu.
Ekonomiczna ocena NIPD zależy od rodzaju choroby i technologii. Przywołane przez autorów wcześniejsze analizy wskazywały, że niektóre testy chorób autosomalnych dominujących mogły kosztować o 314 funtów mniej niż diagnostyka inwazyjna, podczas gdy badanie z zastosowaniem RHDO w określonych chorobach recesywnych i sprzężonych z płcią było o około 1000 funtów droższe. Autorzy zaznaczają, że modele pochodziły z lat 2011 i 2016, nie obejmowały wszystkich następstw klinicznych i mają ograniczoną możliwość uogólniania. Kwot tych nie należy traktować jako aktualnych cen badań w 2026 roku ani kosztów w Polsce.
Przesiew w ciążach małego ryzyka i wnioski RCOG
Dlaczego sgNIPT nie jest tym samym co ukierunkowana NIPD?
Osobne zagadnienie stanowią komercyjne panele sgNIPT (single-gene non-invasive prenatal testing), rozwijane od 2023 roku do przesiewowej oceny wybranych chorób jednogenowych, także w ciążach bez znanego obciążenia rodzinnego i bez rozpoznanych nieprawidłowości strukturalnych u płodu. Wśród chorób uwzględnianych w takich panelach autorzy wymieniają mukowiscydozę, rdzeniowy zanik mięśni, hemoglobinopatie i wybrane choroby autosomalne dominujące.
W tej sytuacji test ma charakter przesiewowy, a wynik wskazujący na duże prawdopodobieństwo choroby wymaga diagnostycznego potwierdzenia metodą inwazyjną. Autorzy wskazują, że dla chorób recesywnych brakuje wystarczających danych o dodatniej wartości predykcyjnej takich paneli w populacji małego ryzyka, między innymi z uwagi na rzadkość rozpoznań i niedostateczną weryfikację po urodzeniu. Problemem jest także niepełne uwzględnianie wariantów powodujących choroby jednogenowe, możliwość fałszywego uspokojenia po wyniku ujemnym i wykonywania zbędnych badań inwazyjnych po wynikach fałszywie dodatnich.
W odniesieniu do przesiewu chorób autosomalnych dominujących w ciążach małego ryzyka autorzy zwracają uwagę na skąpe dane, zmienną penetrację i ekspresję części wariantów oraz trudności w przewidywaniu fenotypu. W sekcji „Opinion” stwierdzają, że przesiew cfDNA w kierunku chorób jednogenowych w ciążach małego ryzyka nie jest obecnie rekomendowany przez międzynarodowe organy formułujące zalecenia. Nie podważają przez to zasadności celowanej NIPD u odpowiednio zakwalifikowanych rodzin.
Kierunki dalszego rozwoju diagnostyki
Wśród potencjalnych kierunków rozwoju autorzy wymieniają izolowanie krążących komórek płodowych lub trofoblastu, analizę dłuższych fragmentów cfDNA (powyżej 600 par zasad), rozwój metod ustalania haplotypów i wykorzystanie nowych algorytmów analitycznych. Mogłoby to w przyszłości zwiększyć możliwości diagnostyki wtedy, gdy nie ma dostępnego DNA probanda, ale nie jest to opis rutynowo dostępnego rozwiązania klinicznego.
W praktyce klinicznej
Najważniejszy wniosek dokumentu RCOG dotyczy właściwego doboru testu do konkretnego wskazania. U rodzin obciążonych ryzykiem mukowiscydozy ukierunkowana NIPD z analizą RHDO może w odpowiednich warunkach stanowić alternatywę dla procedury inwazyjnej. Decyzja wymaga jednak weryfikacji możliwości technicznych laboratorium, dokumentacji genetycznej rodziny, dostępności próbek DNA oraz poradnictwa przed- i potestowego. Jednocześnie wynik przesiewowego sgNIPT nie może być przedstawiany jako ostateczne rozpoznanie choroby.
Słownik pojęćKliknij, aby zwinąć
- cfDNA – pozakomórkowe fragmenty DNA obecne w osoczu, pochodzące z różnych komórek organizmu.
- cffDNA – frakcja cfDNA w krwi ciężarnej pochodząca przede wszystkim z trofoblastu łożyska.
- NIPD – ukierunkowana nieinwazyjna diagnostyka prenatalna wybranych chorób lub wariantów genetycznych.
- NIPT/NIPS – nieinwazyjne badanie przesiewowe, m.in. oceniające ryzyko aneuploidii chromosomowych.
- sgNIPT – przesiewowy panel cfDNA ukierunkowany na wybrane choroby jednogenowe.
- RHDO – metoda analizy względnych proporcji haplotypów służąca do wnioskowania o dziedziczeniu alleli przez płód.
- Frakcja płodowa – udział DNA pochodzenia łożyskowego w całkowitej ilości cfDNA analizowanego z osocza ciężarnej.
W informacji o finansowaniu RCOG podaje, że osoby uczestniczące w przygotowaniu Scientific Impact Papers wykonują tę pracę nieodpłatnie, z wyjątkiem zwrotu standardowych kosztów uczestnictwa w posiedzeniach komitetu naukowego. Pełne deklaracje interesów autorów są udostępniane przez RCOG na żądanie.
Źródło naukowe
Cell-Free Fetal DNA Testing for Single Gene Conditions (Scientific Impact Paper No. 80)
26 października 2026, 18:30 · za 12 dniUprawnienia i obowiązki pracownika z orzeczeniem o niepełnosprawnościFundacja Oddech Życia zaprasza na bezpłatny webinar „Uprawnienia i obowiązki pracownika z orzeczeniem o niepełnosprawności”, który odbędzie się w poniedziałek, 26 października 2026 roku, o godzinie 18:30. Spotkanie poprowadzi Magdalena…Sprawdź szczegóły 
