Ojcostwo u mężczyzn z mukowiscydozą może zwiększać ryzyko zaostrzeń płucnych

Ojcostwo u mężczyzn chorujących na mukowiscydozę może wiązać się ze wzrostem częstości zaostrzeń płucnych, zwłaszcza u pacjentów nieleczonych modulatorami CFTR. Takie wnioski przedstawia wieloośrodkowe, retrospektywne badanie kohortowe opublikowane w czasopiśmie Respiratory Medicine. Autorzy przeanalizowali dane mężczyzn z mukowiscydozą obserwowanych w sześciu izraelskich ośrodkach leczenia CF w latach 2007–2023, porównując parametry kliniczne w okresie przed narodzinami dziecka i po nich. Wyniki wskazują, że okres wczesnego ojcostwa może być dla tej grupy pacjentów momentem wymagającym szczególnie uporządkowanego monitorowania, edukacji i wsparcia terapeutycznego.

W artykule:

• • Dlaczego ojcostwo u mężczyzn z mukowiscydozą staje się coraz częstszym zagadnieniem klinicznym
  • Jak zaprojektowano wieloośrodkowe badanie kohortowe prowadzone w Izraelu
  • Jak zmieniały się FEV1, BMI i częstość zaostrzeń płucnych po narodzinach dziecka
  • Co pokazała analiza pacjentów leczonych i nieleczonych modulatorami CFTR
  • Jakie znaczenie mają wyniki badania dla praktyki klinicznej i dalszych badań

Ojcostwo jako nowe wyzwanie w erze dłuższego życia z mukowiscydozą

Mukowiscydoza pozostaje jedną z najważniejszych chorób genetycznych w pulmonologii, ale jej obraz kliniczny i społeczny zmienia się bardzo szybko. Dzięki poprawie opieki specjalistycznej, wcześniejszemu rozpoznawaniu, lepszemu leczeniu zakażeń, żywieniu, rehabilitacji oddechowej oraz wprowadzeniu modulatorów CFTR coraz większa grupa pacjentów dożywa dorosłości w lepszym stanie ogólnym i coraz częściej planuje życie rodzinne. Dotyczy to również mężczyzn chorujących na mukowiscydozę, którzy jeszcze niedawno byli w literaturze znacznie rzadziej opisywani w kontekście rodzicielstwa niż kobiety z CF.

W przypadku mężczyzn z mukowiscydozą szczególne znaczenie ma niepłodność wynikająca najczęściej z wrodzonego obustronnego braku nasieniowodów, określanego jako congenital bilateral absence of the vas deferens, czyli CBAVD. Prowadzi ona do azoospermii obturacyjnej, mimo że spermatogeneza może być zachowana. Rozwój technik wspomaganego rozrodu, w tym przezskórnej aspiracji plemników z najądrza oraz docytoplazmatycznego wstrzyknięcia plemnika do komórki jajowej, sprawił, że wielu mężczyzn z CF może zostać biologicznymi ojcami.

Autorzy pracy podkreślają, że wraz z tą zmianą pojawia się nowe pytanie kliniczne: czy okres ojcostwa, zwłaszcza pierwszy rok po narodzinach dziecka, wpływa na przebieg mukowiscydozy u mężczyzn? U kobiet z CF ciąża i połóg były analizowane w wielu wcześniejszych badaniach, natomiast ojcostwo u mężczyzn z CF pozostaje tematem znacznie słabiej poznanym. Tymczasem opieka nad niemowlęciem może oznaczać niedobór snu, zmniejszenie czasu na inhalacje i fizjoterapię, większy stres psychospołeczny, częstszy kontakt z infekcjami wirusowymi oraz trudności w utrzymaniu wysokiej regularności leczenia.

Kto prowadził badanie i gdzie je opublikowano

Artykuł zatytułowany Pulmonary exacerbations in cystic fibrosis after fatherhood with and without CFTR modulators ukazał się w czasopiśmie Respiratory Medicine. Wśród autorów pracy znaleźli się między innymi Malena Cohen-Cymberknoh, Shavit Malca Hadad, Michal Shteinberg, Galit Livnat, Karin Yaacoby-Bianu, Moshe Heching, Dario Prais, Michal Gur, Ronen Bar-Yoseph, Inbal Golan-Tripto, Guy Hazan oraz Joel Reiter.

Badanie miało charakter wieloośrodkowy i obejmowało dane z sześciu izraelskich ośrodków zajmujących się mukowiscydozą. W afiliacjach autorów wymieniono między innymi Pediatric Pulmonary Unit and CF Center, Hadassah Medical Center, Faculty of Medicine, Hebrew University of Jerusalem, Pulmonology Institute, Carmel Medical Center, CF Center, Carmel Medical Center, The Technion – Israel Institute of Technology, the B. Rappaport Faculty of Medicine, Pulmonary Institute, Rabin Medical Center, Gray Faculty of Medical and Health Sciences, Tel-Aviv University, Pulmonary Institute, Schneider Children’s Medical Center, Pediatric Pulmonary Institute and CF Center, Ruth Rappaport Children’s Hospital, Rambam Medical Center and the Technion, Israel Institute of Technology oraz Pediatric Pulmonary Unit, Soroka University Medical Center, Ben-Gurion University of the Negev.

Tak szeroki udział ośrodków ma znaczenie, ponieważ mukowiscydoza jest chorobą wymagającą wielodyscyplinarnej, długoterminowej opieki, a obserwacje dotyczące rodzicielstwa trudno prowadzić w pojedynczej poradni lub na małej grupie pacjentów. Jednocześnie autorzy zaznaczają, że mimo wieloośrodkowego charakteru analiza obejmowała niewielką liczbę ojców, co ogranicza możliwość formułowania mocnych wniosków przyczynowo-skutkowych.

Projekt badania: porównanie roku przed ojcostwem i roku po narodzinach dziecka

Autorzy przeprowadzili retrospektywne badanie kohortowe obejmujące mężczyzn z mukowiscydozą w wieku od 18 do 50 lat, pozostających pod opieką jednego z sześciu ośrodków CF w latach 2007–2023. Dane pochodziły z elektronicznej dokumentacji medycznej i zostały zanonimizowane przed analizą. Uwzględniono mężczyzn, którzy zostali ojcami w okresie objętym obserwacją.

Analiza została przeprowadzona „na dziecko”, co oznacza, że u pacjentów mających więcej niż jedno dziecko oceniano poszczególne okresy związane z narodzinami każdego dziecka. Takie podejście pozwoliło autorom sprawdzić nie tylko ogólny wpływ ojcostwa, ale również potencjalny efekt kolejnych dzieci, liczby wcześniejszych dzieci oraz wystąpienia ciąży mnogiej.

Porównywano dane kliniczne z okresu przed narodzinami dziecka i po narodzinach dziecka. Autorzy analizowali parametry z 12 miesięcy poprzedzających ojcostwo, z wyłączeniem ostatnich 3 miesięcy przed porodem, oraz z 12 miesięcy po narodzinach dziecka, z wyłączeniem pierwszych 6 miesięcy po porodzie. Takie założenie miało ograniczyć wpływ bezpośrednich, okołoporodowych zmian organizacyjnych i rodzinnych, a jednocześnie pozwolić na ocenę stabilniejszego okresu po wejściu pacjenta w rolę ojca.

Do ocenianych parametrów należały: wiek ojca w chwili narodzin dziecka, status trzustkowy, wskaźnik masy ciała, odsetek należnej wartości FEV1, obecność przewlekłej kolonizacji bakteryjnej dróg oddechowych, liczba zaostrzeń płucnych oraz wybrane powikłania, w tym cukrzyca związana z mukowiscydozą. Zaostrzenia płucne podzielono na łagodne i ciężkie. Łagodne zaostrzenia definiowano jako epizody wymagające zmiany lub dołączenia antybiotykoterapii doustnej, natomiast ciężkie zaostrzenia jako epizody wymagające zastosowania antybiotykoterapii dożylnej.

Charakterystyka badanej populacji

W całej kohorcie obserwowanej w sześciu ośrodkach znajdowało się 170 mężczyzn z mukowiscydozą w wieku od 18 do 50 lat. Spośród nich 32 zostało ojcami łącznie 52 dzieci w latach 2007–2023. U 17 mężczyzn odnotowano ojcostwo więcej niż jednego dziecka. Liczba dzieci przypadających na jednego ojca wynosiła od dwóch do czterech wśród pacjentów z wielodzietnością; pięciu ojców miało bliźnięta, czterech miało troje dzieci, a jeden miał czworo dzieci.

Średni wiek ojców w chwili narodzin dziecka wynosił 30,5 roku, z odchyleniem standardowym 5,5 roku. W analizowanej populacji 33 obserwacje dotyczyły pacjentów z zachowaną funkcją zewnątrzwydzielniczą trzustki, a 19 pacjentów z niewydolnością trzustki. Wartość FEV1 przed ojcostwem wynosiła średnio 74,6% wartości należnej, a BMI 23,3 kg/m². Dane te wskazują, że badana grupa obejmowała dorosłych mężczyzn z CF o zróżnicowanej, lecz przeciętnie względnie zachowanej funkcji płuc.

Istotne jest, że część pacjentów była leczona modulatorami CFTR, a część nie otrzymywała tej terapii. Według autorów, w analizowanej kohorcie mężczyźni z CF leczeni modulatorami mieli bardziej zaawansowaną chorobę w punkcie wyjścia: niższą wartość FEV1 oraz wyższą wyjściową częstość zaostrzeń płucnych w porównaniu z pacjentami nieleczonymi modulatorami. Ten szczegół ma duże znaczenie dla interpretacji wyników, ponieważ brak wzrostu liczby zaostrzeń w grupie leczonej CFTRm nie oznacza, że byli to pacjenci „zdrowsi” na początku obserwacji.

Najważniejsze wyniki: wzrost zaostrzeń płucnych po zostaniu ojcem

Najbardziej wyraźnym wynikiem badania był wzrost częstości zaostrzeń płucnych po narodzinach dziecka. W całej analizowanej grupie łagodne zaostrzenia płucne wzrosły z wartości średniej 0,4 epizodu rocznie przed ojcostwem do 1,0 epizodu rocznie po ojcostwie. Różnica była statystycznie istotna, z wartością p = 0,001. Oznacza to ponad dwukrotny wzrost liczby zaostrzeń wymagających zmiany lub dołączenia antybiotykoterapii doustnej.

Wzrost dotyczył również ciężkich zaostrzeń płucnych, czyli takich, które wymagały leczenia antybiotykami dożylnymi. Ich częstość zwiększyła się z 0,4 epizodu rocznie przed ojcostwem do 0,7 epizodu rocznie po ojcostwie, przy wartości p = 0,02. Z klinicznego punktu widzenia jest to szczególnie istotne, ponieważ ciężkie zaostrzenia u chorych na mukowiscydozę wiążą się z ryzykiem hospitalizacji, zwiększenia obciążenia leczeniem, przyspieszenia utraty funkcji płuc oraz pogorszenia jakości życia.

Autorzy odnotowali także niewielki, ale statystycznie istotny spadek FEV1. Średnia wartość FEV1 zmniejszyła się z 74,6% wartości należnej przed ojcostwem do 73,4% po ojcostwie, przy wartości p = 0,03. Skala tej zmiany była mała, dlatego autorzy ostrożnie interpretują jej znaczenie kliniczne. W dyskusji zaznaczają, że tak niewielki spadek może częściowo odpowiadać spodziewanemu rocznemu spadkowi czynności płuc obserwowanemu u pacjentów z mukowiscydozą.

BMI pozostał stabilny. Przed ojcostwem średni BMI wynosił 23,3 kg/m², a po ojcostwie 23,4 kg/m². Nie odnotowano istotnej klinicznie zmiany masy ciała. Nie stwierdzono również istotnych zmian w zakresie przewlekłej kolonizacji bakteryjnej dróg oddechowych przez Pseudomonas aeruginosa lub inne patogeny.

Modulatory CFTR mogły ograniczać ryzyko pogorszenia po ojcostwie

Szczególnie interesująca jest analiza podgrup według leczenia modulatorami CFTR. Autorzy wykazali, że wzrost częstości zaostrzeń po ojcostwie był widoczny głównie u mężczyzn nieotrzymujących CFTRm. W tej grupie łagodne zaostrzenia płucne wzrosły z około 0,3 epizodu rocznie przed ojcostwem do 1,0 epizodu rocznie po ojcostwie, osiągając istotność statystyczną. W przypadku ciężkich zaostrzeń obserwowano trend wzrostowy, ale wynik nie osiągnął klasycznej granicy istotności statystycznej.

U pacjentów stosujących modulatory CFTR nie stwierdzono istotnego wzrostu liczby zaostrzeń płucnych po ojcostwie. Nie obserwowano także istotnej zmiany FEV1 ani BMI w tej grupie. Autorzy interpretują ten wynik jako możliwy sygnał ochronnego efektu terapii CFTRm, choć podkreślają ograniczenia związane z małą liczebnością próby oraz retrospektywnym charakterem analizy.

Warto podkreślić, że pacjenci leczeni modulatorami CFTR mieli w punkcie wyjścia bardziej zaawansowaną chorobę: niższe FEV1 i większą częstość zaostrzeń. Mimo tego po narodzinach dziecka nie odnotowano u nich istotnego wzrostu PEx. Taki układ wyników wzmacnia hipotezę, że CFTRm mogą stabilizować przebieg choroby w okresach zwiększonego obciążenia życiowego, ale nie pozwala jeszcze na formułowanie definitywnych wniosków przyczynowych.

Dlaczego wczesne ojcostwo może zwiększać ryzyko zaostrzeń

Badanie nie pozwala jednoznacznie określić mechanizmu wzrostu częstości zaostrzeń płucnych po narodzinach dziecka, ale autorzy wskazują kilka prawdopodobnych czynników. Pierwszym jest deprywacja snu, typowa dla opieki nad niemowlęciem. U pacjenta z przewlekłą chorobą układu oddechowego niedobór snu może nasilać zmęczenie, obniżać tolerancję wysiłku, zwiększać podatność na infekcje oraz utrudniać utrzymanie regularności leczenia.

Drugim mechanizmem może być stres psychospołeczny. Narodziny dziecka są wydarzeniem pozytywnym, ale jednocześnie obciążającym. Mężczyzna z mukowiscydozą może doświadczać napięcia związanego z koniecznością pogodzenia roli ojca, partnera, osoby aktywnej zawodowo oraz pacjenta wymagającego wieloelementowej codziennej terapii. W mukowiscydozie leczenie jest czasochłonne i obejmuje zwykle inhalacje, fizjoterapię oddechową, leki doustne, suplementację enzymatyczną przy niewydolności trzustki, aktywność fizyczną, kontrolę żywienia oraz regularne wizyty w ośrodku specjalistycznym.

Trzecim czynnikiem może być pogorszenie regularności wykonywania codziennych procedur terapeutycznych. Autorzy nie oceniali bezpośrednio adherencji do leczenia, ale trudność w utrzymaniu rutyny terapeutycznej jest jednym z prawdopodobnych mediatorów między zmianą sytuacji rodzinnej a wzrostem ryzyka zaostrzeń. Nawet krótkotrwałe ograniczenie czasu poświęcanego na drenaż, inhalacje lub aktywność fizyczną może zwiększać ryzyko nasilenia objawów ze strony układu oddechowego.

Czwartą możliwością jest zwiększona ekspozycja na infekcje wirusowe. Narodziny dziecka, intensywniejsze kontakty rodzinne oraz większa ekspozycja domowników na infekcje oddechowe mogą sprzyjać częstszej transmisji patogenów wirusowych w otoczeniu pacjenta. Dla pacjentów z mukowiscydozą infekcje wirusowe są istotnym czynnikiem wyzwalającym zaostrzenia i mogą prowadzić do konieczności antybiotykoterapii.

Znaczenie kliniczne: ojcowie z CF potrzebują planu opieki, nie tylko gratulacji

Jednym z najważniejszych wniosków praktycznych z badania jest potrzeba objęcia mężczyzn z mukowiscydozą bardziej strukturyzowaną opieką w okresie planowania rodzicielstwa i po narodzinach dziecka. W przypadku kobiet z CF istnieją zalecenia dotyczące szczególnego nadzoru przed ciążą, w trakcie ciąży i po porodzie. Autorzy zwracają uwagę, że analogiczne schematy postępowania dla mężczyzn zostających ojcami nie są powszechnie dostępne, mimo że okres ten również może wiązać się z pogorszeniem kontroli choroby.

W praktyce klinicznej rozmowa z pacjentem planującym ojcostwo powinna obejmować nie tylko zagadnienia genetyczne, płodność i procedury wspomaganego rozrodu, ale także przygotowanie planu leczenia na okres po narodzinach dziecka. W takim planie warto uwzględnić organizację czasu na inhalacje i fizjoterapię, zabezpieczenie wizyt kontrolnych, monitorowanie objawów zaostrzenia, szczepienia ochronne w rodzinie, strategie ograniczania ekspozycji infekcyjnej oraz wsparcie partnerki lub partnera w utrzymaniu rutyny terapeutycznej pacjenta.

Wyniki pracy sugerują również, że ośrodki CF powinny aktywnie pytać dorosłych mężczyzn o plany rodzicielskie i zmiany w sytuacji rodzinnej. Takie pytania nie powinny być traktowane jako poboczne lub wyłącznie społeczne. W świetle omawianego badania ojcostwo może być okresem podwyższonego ryzyka klinicznego, zwłaszcza u pacjentów nieleczonych modulatorami CFTR.

Ograniczenia badania

Autorzy jasno wskazują kilka ograniczeń swojej pracy. Po pierwsze, badanie miało charakter retrospektywny, a więc opierało się na analizie już istniejącej dokumentacji medycznej. Taki projekt pozwala wykorzystać dane z wielu lat i wielu ośrodków, ale nie pozwala kontrolować wszystkich potencjalnych czynników zakłócających.

Po drugie, liczebność grupy była niewielka. Spośród 170 dorosłych mężczyzn z mukowiscydozą tylko 32 zostało ojcami w analizowanym okresie. Łącznie oceniano 52 narodziny dzieci, ale wciąż jest to grupa zbyt mała, aby prowadzić bardzo rozbudowane analizy podgrup, zwłaszcza w kontekście terapii CFTRm, liczby dzieci, kolejności narodzin czy bliźniąt.

Po trzecie, okres obserwacji po ojcostwie obejmował zasadniczo jeden rok. Nie wiadomo więc, czy zwiększona częstość zaostrzeń utrzymuje się długoterminowo, czy jest zjawiskiem przejściowym związanym głównie z pierwszym okresem adaptacji rodziny po narodzinach dziecka. Autorzy wskazują, że przyszłe badania powinny mieć charakter prospektywny i obejmować zarówno krótkoterminowy, jak i długoterminowy wpływ ojcostwa na zdrowie układu oddechowego mężczyzn z CF.

Po czwarte, badanie nie obejmowało szczegółowej oceny czynników psychospołecznych, takich jak stres, jakość snu, wsparcie rodzinne, sytuacja zawodowa, obciążenie opieką nad dzieckiem czy adherencja do leczenia. Brak tych danych utrudnia wyjaśnienie mechanizmu obserwowanego wzrostu liczby zaostrzeń.

Po piąte, możliwy jest błąd selekcji. W badaniu uwzględniono mężczyzn, którzy skutecznie zostali ojcami, co może oznaczać, że analizowana grupa nie reprezentuje wszystkich mężczyzn z mukowiscydozą w wieku rozrodczym, w tym pacjentów z cięższą chorobą, którzy nie zdecydowali się na rodzicielstwo lub nie uzyskali potomstwa.

Co wyniki oznaczają dla lekarzy i zespołów CF

Dla lekarzy, fizjoterapeutów, pielęgniarek, dietetyków i psychologów pracujących z dorosłymi pacjentami z mukowiscydozą badanie stanowi ważny sygnał. W erze modulatorów CFTR opieka nad chorymi na CF nie może ograniczać się do parametrów laboratoryjnych, spirometrii i leczenia infekcji. Coraz większego znaczenia nabierają etapy życia dorosłego: edukacja, praca, związki, planowanie rodziny, rodzicielstwo i starzenie się z chorobą przewlekłą.

Włączenie tematu ojcostwa do rutynowej opieki może mieć wymiar bardzo praktyczny. U mężczyzny planującego dziecko lub spodziewającego się narodzin dziecka warto wcześniej omówić harmonogram leczenia, ryzyko przerw w terapii, możliwość częstszych kontaktów z ośrodkiem CF, plan reagowania na pierwsze objawy zaostrzenia oraz strategie zmniejszające ryzyko infekcji w domu. Szczególną uwagę należy poświęcić pacjentom, którzy nie są leczeni modulatorami CFTR lub u których mimo terapii CFTRm utrzymuje się duże obciążenie zaostrzeniami.

Badanie może być również argumentem za włączaniem partnerów i rodzin do edukacji terapeutycznej, oczywiście za zgodą pacjenta. W mukowiscydozie skuteczność leczenia zależy w dużej mierze od powtarzalności codziennych działań. Jeśli rodzina rozumie, że inhalacje, fizjoterapia i odpoczynek nie są dodatkiem, lecz elementem zapobiegania zaostrzeniom, łatwiej zorganizować codzienność w sposób chroniący zdrowie pacjenta.

Potrzebne są prospektywne badania nad ojcostwem w mukowiscydozie

Autorzy podkreślają, że ich praca wnosi ważne dane z codziennej praktyki klinicznej, ale powinna być traktowana jako punkt wyjścia do dalszych badań. Potrzebne są większe, prospektywne projekty, które będą systematycznie oceniały stan kliniczny mężczyzn z CF przed narodzinami dziecka, w pierwszych miesiącach po porodzie oraz w kolejnych latach. Szczególnie wartościowe byłyby analizy łączące dane spirometryczne, mikrobiologiczne i terapeutyczne z oceną snu, stresu, adherencji, jakości życia oraz obciążenia rodzinnego.

W kolejnych badaniach warto również precyzyjniej rozdzielić wpływ modulatorów CFTR, wieku pacjenta, wyjściowej ciężkości choroby, statusu trzustkowego, cukrzycy związanej z CF, przewlekłej kolonizacji bakteryjnej oraz sytuacji społeczno-ekonomicznej. Dopiero takie dane pozwolą stworzyć bardziej szczegółowe zalecenia dla zespołów prowadzących dorosłych pacjentów z mukowiscydozą, którzy planują ojcostwo lub właśnie zostali ojcami.

W szerszym ujęciu praca pokazuje, jak bardzo zmieniła się mukowiscydoza. Coraz częściej nie jest już wyłącznie chorobą dzieciństwa i adolescencji, ale przewlekłą chorobą dorosłych, którzy podejmują decyzje zawodowe, partnerskie i rodzicielskie. Medycyna CF musi nadążać za tą zmianą, oferując nie tylko skuteczne leki, ale również opiekę dostosowaną do realnych etapów życia pacjenta.

Źródło: Respiratory Medicine, Pulmonary exacerbations in cystic fibrosis after fatherhood with and without CFTR modulators. DOI: https://doi.org/10.1016/j.rmed.2026.108933