Modulatory ETI u osób z mukowiscydozą i zaawansowaną chorobą płuc: trzyletnia obserwacja oraz ocena przestrzegania zaleceń i zdrowia psychicznego

U osób z mukowiscydozą i zaawansowaną chorobą płuc leczonych eleksakaftorem, tezakaftorem i iwakaftorem (ETI) w okresie do 36 miesięcy obserwowano poprawę czynności płuc, wskaźnika masy ciała oraz jakości życia związanej ze stanem zdrowia. Z kolei w jednorazowej ocenie ankietowej, przeprowadzonej średnio po 30,6 miesiąca leczenia, część badanych zgłaszała bezsenność, bóle głowy oraz trudności z pamięcią i koncentracją. Międzynarodowy zespół badaczy przeanalizował także przestrzeganie zaleceń terapeutycznych i jego związki z parametrami klinicznymi oraz objawami lękowymi i depresyjnymi. Wyniki opublikowano 12 października 2026 r. w czasopiśmie Pulmonology.

Autorzy, ośrodki i cel publikacji

Pracę zatytułowaną „Treatment adherence and mental health in people with cystic fibrosis and advanced lung disease treated with elexacaftor/tezacaftor/ivacaftor” przygotowali Vito Terlizzi, Sonia Graziano, Santiago Presti, Marco Andrea Malanima, Cristina Fevola, Alice Castaldo, Caterina Teodori, Silvia Bresci, Angelo Avarello, Alexandra L. Quittner oraz Ersilia Lucenteforte.

Autorzy reprezentowali m.in. Meyer Children’s Hospital IRCCS i jego Cystic Fibrosis Regional Reference Center we Florencji, Bambino Gesù Children’s Hospital w Rzymie, San Marco Hospital, University of Catania, University of Pisa, CEINGE-Biotecnologie Avanzate Franco Salvatore w Neapolu, Careggi University Hospital oraz University of Florence. Wśród afiliacji znalazł się również Joe DiMaggio Cystic Fibrosis, Pulmonary and Sleep Center w Stanach Zjednoczonych. Należy odróżnić międzynarodowy skład zespołu autorskiego od miejsca rekrutacji: samo badanie było jednoośrodkowe i obejmowało pacjentów objętych opieką ośrodka we Florencji.

Głównym celem było określenie, w jakim stopniu osoby z mukowiscydozą i zaawansowaną chorobą płuc przestrzegają zaleceń dotyczących wieloskładnikowego leczenia po wdrożeniu ETI. Autorzy chcieli także ocenić jakość życia związaną ze stanem zdrowia, nasilenie objawów lękowych i depresyjnych oraz częstość zgłaszanych dolegliwości neuropsychologicznych. Odrębny element pracy stanowiła wieloletnia obserwacja parametrów klinicznych.

Projekt badania i zastosowane narzędzia

Przeprowadzono jednoośrodkowe badanie obserwacyjne, w którym parametry kliniczne analizowano podłużnie do 36. miesiąca od rozpoczęcia ETI, natomiast przestrzeganie zaleceń, stan psychiczny i zgłaszane dolegliwości oceniono przekrojowo za pomocą kwestionariuszy, w jednym punkcie długoterminowej obserwacji. Terapia była prowadzona w ramach włoskiego programu dostępu do ETI ze względów medycznych (compassionate use), do którego uczestników włączano między październikiem 2019 a majem 2020 r.

Do badania kwalifikowano osoby w wieku co najmniej 12 lat, z genotypem F508del/F508del albo F508del w połączeniu z wariantem genu CFTR o minimalnej funkcji, u których występowała zaawansowana choroba płuc. Zgodnie z kryteriami autorów zaawansowanie choroby oznaczało najwyższą wartość ppFEV₁ w okresie dwóch miesięcy przed ETI nieprzekraczającą 40% wartości należnej lub określoną sytuację transplantacyjną: oczekiwanie na przeszczepienie płuc albo ocenę w tym kierunku zakończoną stwierdzeniem przeciwwskazań. Skrót ppFEV₁ oznacza natężoną objętość wydechową pierwszosekundową wyrażoną jako odsetek wartości należnej.

Wśród kryteriów wykluczenia wymieniono m.in. konieczność wentylacji mechanicznej, ciężkie uszkodzenie wątroby lub zaawansowaną chorobę wątroby w wywiadzie, przebyty przeszczep narządu oraz rozpoznane zaburzenia psychiatryczne. Wykluczenie osób z rozpoznaniem psychiatrycznym ma znaczenie dla możliwości uogólnienia wyników dotyczących zdrowia psychicznego. Badanie uzyskało zgodę komisji etycznej o numerze 110/2022; od uczestników lub opiekunów prawnych uzyskano pisemną zgodę.

Do badania włączono 33 osoby. U dwóch uczestników brakowało wszystkich danych dotyczących przestrzegania zaleceń, dlatego zasadnicza analiza adherencji i przedstawiona przez autorów charakterystyka uczestników w tym punkcie obejmowały 31 osób. W grupie tej średni wiek przy rozpoczęciu ETI wynosił 34 lata (odchylenie standardowe [SD] 12), 58,1% stanowili mężczyźni, średnie ppFEV₁ wynosiło 31% wartości należnej (SD 6,2), a BMI 20,5 kg/m² (SD 2,8). Niewydolność zewnątrzwydzielniczą trzustki stwierdzono u 93,5%, a cukrzycę związaną z mukowiscydozą u 35,5% badanych.

Kwestionariusze i pomiary

Przestrzeganie zaleceń terapeutycznych (ang. adherence) oceniano przy użyciu dostosowanej do warunków włoskich wersji Treatment Adherence Questionnaire-CF (TAQ-CF), uwzględniającej leczenie modulatorami CFTR. Kwestionariusz obejmował 12 pozycji dotyczących różnych elementów leczenia mukowiscydozy. Uczestnicy deklarowali częstość stosowania poszczególnych metod w ostatnim tygodniu, czas przeznaczany na terapię oraz napotykane trudności. Odpowiedzi porównywano z zaleconym planem postępowania (Prescribed Treatment Plan, PTP); analiza obejmowała 15 rodzajów leczenia wymienionych w tym planie. Autorzy przyjęli następujące przedziały przestrzegania zaleceń: wysoki poziom co najmniej 80%, umiarkowany od 50% do poniżej 80% oraz niski poniżej 50%.

Jakość życia związaną ze stanem zdrowia oceniano za pomocą Cystic Fibrosis Questionnaire-Revised (CFQ-R), z uwzględnieniem wersji odpowiedniej dla wieku. Do przesiewowej oceny objawów depresyjnych wykorzystano Patient Health Questionnaire-9 (PHQ-9), a objawów lękowych Generalized Anxiety Disorder-7 (GAD-7). Wyniki tych narzędzi są oceną nasilenia objawów, a nie rozpoznaniem zaburzenia psychicznego. Dodatkowo wykorzystano niewalidowany, opracowany na potrzeby badań kwestionariusz dotyczący m.in. bólów głowy, bezsenności, zaburzeń pamięci, trudności z koncentracją i tzw. mgły mózgowej. Pytania odnosiły się do ostatnich dwóch tygodni oraz do okresu od rozpoczęcia ETI.

Wskaźnik ppFEV₁, czyli natężoną objętość wydechową pierwszosekundową wyrażoną jako odsetek wartości należnej, oraz BMI oceniano w punkcie wyjścia, a następnie po 1, 3, 6, 12, 24 i 36 miesiącach. Stężenie chlorków w pocie oznaczano przed terapią oraz po 3, 6, 12, 24 i 36 miesiącach. Kwestionariusze adherencji, PHQ-9, GAD-7 i dolegliwości neuropsychologicznych wypełniono po średnio 30,6 miesiąca stosowania ETI (SD 5,7).

Zmiany wyników obserwowanych w kolejnych punktach czasowych analizowano za pomocą liniowych modeli mieszanych, uwzględniających pomiary powtarzane u tych samych uczestników. Analiza główna była niekorygowana, a analizy uzupełniające uwzględniały wiek i płeć. W ocenie związków między przestrzeganiem zaleceń, parametrami klinicznymi i wynikami kwestionariuszy korzystano m.in. z testów statystycznych, regresji logistycznej i współczynników korelacji. W odpowiednich porównaniach wykorzystywano dane kompletnych przypadków; w analizach podłużnych do danego punktu czasowego nie włączano brakujących pomiarów.

Zmiany czynności płuc, BMI i jakości życia

Parametry kliniczne w 36-miesięcznej obserwacji

Między rozpoczęciem ETI a 36. miesiącem leczenia średnie stężenie chlorków w pocie zmniejszyło się o 57,4 mmol/l, ppFEV₁ wzrosło o 19,4 punktu procentowego wartości należnej, a BMI zwiększył się o 1,6 kg/m². Wzrost ppFEV₁ wyrażony w punktach procentowych nie jest tożsamy ze wzrostem względnym o 19,4%. W opisowej charakterystyce 31 uczestników średnie ppFEV₁ wynosiło 31% wartości należnej na początku leczenia i 50% w momencie przeprowadzania ankiety, a BMI odpowiednio 20,5 i 21,6 kg/m². Są to dwa odrębne zestawienia: pierwszy opisuje oszacowaną zmianę do 36. miesiąca, drugi wartości zebrane w momencie oceny kwestionariuszowej, przeprowadzonej średnio po 30,6 miesiąca terapii.

Największe wczesne zmiany obserwowano już w pierwszych miesiącach. W porównaniu z punktem wyjścia poprawa ppFEV₁ była istotna statystycznie po pierwszym miesiącu (p < 0,001), a zmniejszenie stężenia chlorków w pocie po trzecim miesiącu (p < 0,001). Zwiększenie BMI było istotne po pierwszym miesiącu (p = 0,02), a dalszą istotną zmianę odnotowano między pierwszym i trzecim miesiącem (p = 0,04). Różnice względem wartości początkowych pozostały istotne również w 36. miesiącu (p < 0,001 dla wszystkich trzech analizowanych parametrów).

Jakość życia oceniana kwestionariuszem CFQ-R

Poprawie parametrów klinicznych towarzyszyły korzystne zmiany jakości życia związanej ze stanem zdrowia. W porównaniu z okresem przed rozpoczęciem ETI autorzy odnotowali po 36 miesiącach istotną statystycznie poprawę w większości domen kwestionariusza CFQ-R. Obejmowała ona m.in. funkcjonowanie fizyczne, witalność, objawy ze strony układu oddechowego, postrzeganie własnego zdrowia, obciążenie leczeniem, funkcjonowanie społeczne, obraz własnego ciała, pełnienie ról, problemy z jedzeniem i domenę masy ciała.

Nie stwierdzono natomiast istotnej statystycznie zmiany w dwóch domenach: funkcjonowaniu emocjonalnym i objawach ze strony przewodu pokarmowego. Już po trzech miesiącach istotnie poprawiły się wyniki dotyczące funkcjonowania fizycznego, objawów oddechowych i postrzegania stanu zdrowia. Autorzy podkreślili, że zaobserwowane zmiany jakości życia utrzymywały się w wieloletniej obserwacji.

Przestrzeganie zaleceń po rozpoczęciu ETI

Średni, deklarowany przez uczestników poziom przestrzegania całego zaleconego schematu leczenia mukowiscydozy wyniósł 75,6%. Wartość ta nie oznacza wyłącznie regularności przyjmowania samego ETI. Wśród 31 osób uwzględnionych w analizie 14 (45,2%) osiągnęło wysoki poziom przestrzegania zaleceń, 16 (51,6%) umiarkowany, a jedna (3,2%) niski. Oznacza to, że niemal wszyscy ocenieni uczestnicy mieścili się w przedziale umiarkowanym lub wysokim. Wskaźnik uzyskano jednak na podstawie samoopisu, a nie elektronicznej rejestracji przyjmowania leków czy niezależnej kontroli wykonywania fizjoterapii.

Wyniki różniły się zależnie od rodzaju terapii. Najniższy średni poziom przestrzegania zaleceń spośród opisywanych przez autorów metod dotyczył stosowania maski PEP, wykorzystującej dodatnie ciśnienie wydechowe (46,8%), a najwyższy przyjmowania witamin (96,8%). Jednocześnie 70% respondentów deklarowało, że po rozpoczęciu ETI rzadziej przestrzega zaleceń dotyczących innych elementów leczenia mukowiscydozy. Około 23% przyznało, że czasami zapomina o przyjęciu ETI.

Odsetek osób deklarujących ograniczenie przestrzegania zaleceń oraz średni wynik 75,6% dotyczą różnych informacji: pierwsza odnosi się do subiektywnie zgłaszanej zmiany w stosowaniu innych terapii po wdrożeniu ETI, druga do poziomu realizacji planu leczenia w chwili przeprowadzania ankiety. Autorzy nie dysponowali porównywalnym pomiarem adherencji wykonanym przed rozpoczęciem ETI, dlatego nie można ilościowo określić jej zmiany w czasie. Z publikacji nie wynika również, czy ograniczenia innych terapii były wcześniej uzgodnione z zespołem prowadzącym.

W ocenie zależności autorzy zestawili 14 osób z wysokim poziomem przestrzegania zaleceń z 17 osobami z poziomem umiarkowanym lub niskim. Nie stwierdzono istotnych statystycznie związków poziomu przestrzegania zaleceń z ppFEV₁, BMI, wynikami przesiewowej oceny objawów depresyjnych i lękowych ani ocenianymi domenami CFQ-R. Nie dowodzi to braku znaczenia klinicznego adherencji: ze względu na niewielką liczebność próby badanie mogło mieć niewystarczającą moc do wykrycia istniejących zależności.

Zdrowie psychiczne i zgłaszane dolegliwości neuropsychologiczne

Jakie dolegliwości zgłaszali uczestnicy?

W kwestionariuszu dotyczącym dolegliwości zgłaszanych podczas leczenia ETI uczestnicy najczęściej wskazywali bóle głowy (41,9%). Kolejne wskazania obejmowały bezsenność (około 32%), trudności z pamięcią (29,0%), trudności z koncentracją (25,8%) oraz tzw. mgłę mózgową (13,3%). W abstrakcie publikacji autorzy podają w odniesieniu do bezsenności 32,3%, a w zasadniczej części wyników 32,2%; dlatego podano tu wartość zaokrągloną. Są to odsetki objawów deklarowanych w niewalidowanym kwestionariuszu, a nie dowiedzione częstości działań niepożądanych spowodowanych ETI.

Badacze odnotowali, że osoby zgłaszające bezsenność oraz trudności z pamięcią i koncentracją częściej wykazywały objawy lękowe. Nie stwierdzono analogicznych istotnych różnic dla objawów depresyjnych. W analizie korelacji wyższe wyniki GAD-7 wiązały się z większą liczbą zgłaszanych dolegliwości neuropsychologicznych (r = 0,45; p < 0,05) oraz z niższymi wynikami CFQ-R w domenach objawów oddechowych (r = −0,40; p < 0,05) i witalności (r = −0,48; p < 0,01).

Wyniki PHQ-9 i GAD-7 były ze sobą silnie skorelowane (r = 0,85; p < 0,01), a większe nasilenie objawów depresyjnych wiązało się z niższą oceną witalności w CFQ-R (r = −0,46; p < 0,05). Badanie nie pozwala określić kierunku tych zależności: nie można na jego podstawie przesądzić, czy zgłaszane dolegliwości nasilały lęk, czy też stan psychiczny wpływał na ich odczuwanie i raportowanie.

Dlaczego nie można mówić o długoterminowej zmianie nasilenia lęku i depresji?

Choć parametry kliniczne oraz CFQ-R analizowano wielokrotnie w okresie do 36 miesięcy, ocena PHQ-9, GAD-7, przestrzegania zaleceń i dolegliwości neuropsychologicznych miała charakter przekrojowy. Nie wykonywano porównywalnych, seryjnych pomiarów tych zmiennych od okresu przed rozpoczęciem ETI do końca obserwacji. Z tego względu nie można określić kierunku zmian nasilenia lęku, objawów depresyjnych ani trudności poznawczych w czasie terapii. Sam związek czasowy lub statystyczny nie wystarcza też do stwierdzenia, że ETI było przyczyną zgłaszanych dolegliwości. Interpretację dodatkowo ogranicza wykluczenie osób z wcześniej rozpoznanymi zaburzeniami psychiatrycznymi.

Ograniczenia i znaczenie wyników w praktyce klinicznej

Autorzy zwracają uwagę, że jest to pierwsze tego rodzaju długoterminowe badanie łączące ocenę kliniczną i psychospołeczną w grupie osób z mukowiscydozą oraz zaawansowaną chorobą płuc otrzymujących ETI. Zaletą pracy jest okres obserwacji klinicznej sięgający trzech lat oraz równoległe wykorzystanie narzędzi do oceny jakości życia, objawów lękowych i depresyjnych oraz przestrzegania zaleceń. Wyniki trzeba jednak odnosić do niewielkiej, specyficznej populacji.

W praktyce klinicznej

W tej niewielkiej grupie osób z zaawansowaną chorobą płuc podczas stosowania ETI zaobserwowano długotrwałą poprawę parametrów czynnościowych i jakości życia. Jednocześnie zmniejszenie nasilenia objawów ze strony układu oddechowego nie oznacza, że tracą znaczenie obciążenie wieloskładnikową terapią, przestrzeganie zaleceń czy potrzeby związane z opieką psychologiczną.

Szczególnie istotne jest rozdzielenie dwóch wniosków. Po pierwsze, w tej niewielkiej grupie nie wykazano statystycznego związku adherencji z analizowanymi wynikami klinicznymi i psychologicznymi. Nie stanowi to jednak podstawy do rezygnacji z fizjoterapii oddechowej, terapii wziewnej lub innych elementów leczenia. Po drugie, zgłaszane objawy dotyczące snu, pamięci, koncentracji i nastroju zasługują na ocenę kliniczną, ale samo współwystępowanie tych dolegliwości z leczeniem nie przesądza o ich farmakologicznym pochodzeniu.

Autorzy postulują, aby w dalszych badaniach i długoterminowej opiece nad osobami z mukowiscydozą i zaawansowaną chorobą płuc uwzględniać nie tylko ppFEV₁, BMI i stężenie chlorków w pocie, lecz również systematyczną ocenę przestrzegania zaleceń, obciążenia leczeniem, objawów lękowych i depresyjnych, snu, trudności poznawczych oraz funkcjonowania społecznego. Wnioski mają charakter obserwacyjny i nie zastępują indywidualnych decyzji terapeutycznych podejmowanych w ośrodku leczenia mukowiscydozy.

26 października 2026, 18:30 · za 12 dniUprawnienia i obowiązki pracownika z orzeczeniem o niepełnosprawnościFundacja Oddech Życia zaprasza na bezpłatny webinar „Uprawnienia i obowiązki pracownika z orzeczeniem o niepełnosprawności”, który odbędzie się w poniedziałek, 26 października 2026 roku, o godzinie 18:30. Spotkanie poprowadzi Magdalena…Sprawdź szczegóły →

📅 Zapisz w kalendarzu:Google·Outlook·Apple / inne