CBCT może ograniczyć ekspozycję na promieniowanie podczas oceny zatok u dzieci z mukowiscydozą

Tomografia stożkowa CBCT pozwalała ocenić zatoki przynosowe dzieci z mukowiscydozą przy niższych dawkach promieniowania dla mózgu, śluzówki jamy ustnej i gruczołów ślinowych niż konwencjonalna tomografia komputerowa. Autorzy retrospektywnego badania wskazują, że metoda może być przydatna szczególnie podczas wielokrotnych badań kontrolnych oraz przed planowanym leczeniem operacyjnym. Wyniki nie oznaczają jednak, że CBCT może zastąpić klasyczną tomografię komputerową lub rezonans magnetyczny w każdej sytuacji klinicznej.

Jak przeprowadzono badanie

Badanie przeprowadzili naukowcy związani m.in. z Radiology Department, Medical Physics Unit i ENT Department w Fondazione IRCCS Ca’ Granda Ospedale Maggiore Policlinico, Università Degli Studi Di Milano oraz Radiology Department w ASST FBF SACCO, Ospedale Fatebenefratelli w Mediolanie. Wśród autorów publikacji znaleźli się Maria Cristina Firetto, Mauro Campoleoni, Alessandro Barantani, Maurizio Cè, Maurizio Di Cicco, Renato Fabrizio, Laura Mascitti, Michaela Cellina i Gianpaolo Carrafiello.

Retrospektywna analiza objęła łącznie 321 dzieci. Grupę badaną stanowiło 155 pacjentów z mukowiscydozą, u których w latach 2016–2024 wykonano tomografię komputerową wiązki stożkowej, czyli CBCT. Średni wiek dzieci w tej grupie wynosił 12 lat.

Grupę kontrolną stanowiło 166 dobranych pod względem wieku pacjentów, u których wykonano konwencjonalną tomografię komputerową z powodu wskazań otorynolaryngologicznych. Średni wiek w grupie kontrolnej wynosił 14,4 roku. Autorzy oszacowali dawki pochłonięte przez gruczoły ślinowe, śluzówkę jamy ustnej oraz mózg, wykorzystując oprogramowanie oparte na symulacjach Monte Carlo. Następnie porównali wartości uzyskane dla CBCT i konwencjonalnej CT.

Dawki promieniowania w CBCT i konwencjonalnej CT

We wszystkich trzech analizowanych obszarach średnie dawki promieniowania były istotnie niższe w grupie badanej za pomocą CBCT niż w grupie poddanej konwencjonalnej tomografii komputerowej.

Średnia dawka pochłonięta przez gruczoły ślinowe wynosiła 2,60 ± 0,72 mGy podczas CBCT i 4,69 ± 3,02 mGy podczas konwencjonalnej CT. Dla śluzówki jamy ustnej wartości wynosiły odpowiednio 2,88 ± 0,79 mGy oraz 4,04 ± 2,43 mGy. Największą różnicę odnotowano dla mózgu: średnio 1,31 ± 0,36 mGy w grupie CBCT wobec 5,51 ± 1,67 mGy w grupie konwencjonalnej CT. Wszystkie różnice były statystycznie istotne przy p < 0,01.

Na podstawie podanych średnich można obliczyć, że dawka dla mózgu była w zastosowanym protokole CBCT o około 76% niższa, dla gruczołów ślinowych o około 45% niższa, a dla śluzówki jamy ustnej o około 29% niższa niż w grupie badanej konwencjonalną CT. Są to obliczenia wynikające z wartości przedstawionych w publikacji, a nie osobne punkty końcowe podane przez autorów.

Jakie zmiany w zatokach obserwowano u dzieci z CF

Abstrakt opublikowanego artykułu koncentruje się przede wszystkim na porównaniu dawek promieniowania. Więcej danych dotyczących zmian radiologicznych przedstawiono we wcześniejszej prezentacji tego samego projektu podczas European Congress of Radiology 2026.

Według materiału kongresowego pełną dokumentację kliniczną i otorynolaryngologiczną posiadało 103 spośród 155 dzieci z mukowiscydozą. W tej podgrupie pogrubienie błony śluzowej zatok stwierdzono u 84% pacjentów, a częściowe lub całkowite zacienienie zatok u 83%. Resorpcję kości opisano w 33% przypadków, natomiast zmiany dotyczące istotnych struktur anatomicznych – takich jak wyrostek haczykowaty, ściany zatok sąsiadujące z oczodołem albo podstawą czaszki – u 22% pacjentów.

CBCT uznano za wystarczające diagnostycznie w około 95% analizowanych przypadków. U pięciorga dzieci potrzebne było dalsze postępowanie diagnostyczne: dwoje skierowano na rezonans magnetyczny z podaniem środka kontrastowego, a troje wymagało dodatkowej oceny otorynolaryngologicznej. Potrzeba poszerzenia diagnostyki dotyczyła przede wszystkim dokładniejszej oceny tkanek miękkich, podejrzenia torbieli śluzowych zatok – mucoceles – oraz bardziej złożonych zmian anatomicznych.

Czym jest tomografia stożkowa CBCT

CBCT jest szczególnie przydatne w obrazowaniu struktur kostnych twarzoczaszki. Zapewnia wysoką rozdzielczość przestrzenną, dlatego może dobrze uwidaczniać ściany zatok, ich rozwój, przebudowę kostną, warianty anatomiczne kompleksu ujściowo-przewodowego oraz relacje zatok z oczodołami, jamą nosową i podstawą czaszki.

W mukowiscydozie obrazowanie zatok może ujawniać m.in. pogrubienie błony śluzowej, zaleganie wydzieliny, zacienienie zatok, niedorozwój zatok, przebudowę kostną oraz powikłania, takie jak torbiele śluzowe. Badanie obrazowe może być potrzebne przy utrzymujących się objawach, przed zabiegiem chirurgicznym, w diagnostyce możliwych powikłań lub podczas kontroli wcześniej rozpoznanych zmian. Sam obraz radiologiczny powinien być jednak interpretowany łącznie z objawami, badaniem laryngologicznym i endoskopią nosa.

Na czym polega konwencjonalna tomografia komputerowa

W klasycznej, wielorzędowej tomografii komputerowej, określanej również jako MDCT, źródło promieniowania i układ detektorów obracają się wokół pacjenta, rejestrując serię danych przekrojowych. Metoda zapewnia wysokiej jakości obrazy struktur kostnych, ale w porównaniu z CBCT pozwala zwykle również na dokładniejszą ocenę tkanek miękkich.

Konwencjonalna CT ma większe możliwości doboru protokołu, może być wykonywana po podaniu dożylnego środka kontrastowego i lepiej nadaje się do oceny niektórych powikłań zapalnych, guzów, struktur wewnątrzczaszkowych oraz zmian obejmujących oczodół lub tkanki miękkie. Z drugiej strony standardowe protokoły CT mogą wiązać się z większą ekspozycją na promieniowanie niż odpowiednio zoptymalizowane badanie CBCT.

Ograniczenia CBCT i badania

CBCT nie jest metodą równoważną konwencjonalnej CT pod każdym względem. Jej ważnym ograniczeniem jest słabsza rozdzielczość kontrastowa tkanek miękkich. Utrudnia to różnicowanie rodzaju zmian wypełniających zatoki oraz ocenę szerzenia się procesu poza ich kostne granice. W przypadku podejrzenia powikłań oczodołowych, wewnątrzczaszkowych, rozległych mucoceles, zmian guzopodobnych lub nietypowych mas konieczne może być wykonanie konwencjonalnej CT z kontrastem albo rezonansu magnetycznego.

Samo badanie miało charakter retrospektywny. Dzieci z mukowiscydozą poddane CBCT nie były tymi samymi pacjentami, u których wykonano konwencjonalną CT. Grupa kontrolna została przebadana z innych wskazań otorynolaryngologicznych, a jej średni wiek był nieco wyższy. Porównanie nie było zatem wewnątrzosobnicze i nie pozwala stwierdzić, jaka byłaby dokładna różnica dawek, gdyby oba badania wykonano u tego samego dziecka.

W publicznie dostępnym abstrakcie nie przedstawiono również zaślepionej oceny jakości obrazu, czułości i swoistości CBCT ani bezpośredniego porównania wykrywalności poszczególnych zmian w obu metodach. Określenie CBCT jako metody „wiarygodnej” opiera się więc na doświadczeniu autorów i wystarczalności diagnostycznej opisanej w materiale kongresowym, a nie na klasycznym badaniu dokładności diagnostycznej, w którym każde dziecko zostałoby przebadane obiema metodami.

Możliwe znaczenie kliniczne wyników

Ograniczanie dawki promieniowania ma szczególne znaczenie u dzieci z chorobami przewlekłymi, które w ciągu życia mogą wymagać wielu badań obrazowych. Autorzy publikacji uznali, że ze względu na niższą ekspozycję i wysoką rozdzielczość przestrzenną struktur kostnych CBCT powinno być rozważane jako metoda rutynowej kontroli zmian zatokowych oraz obrazowania przedoperacyjnego u dzieci z mukowiscydozą.

Wniosek ten nie powinien być interpretowany jako zalecenie automatycznego wykonywania CBCT u wszystkich dzieci z CF ani jako całkowite zastąpienie konwencjonalnej CT. Decyzja o badaniu powinna wynikać z konkretnego pytania klinicznego. Jeżeli najważniejsza jest ocena anatomii kostnej zatok i nie ma podejrzenia powikłań w tkankach miękkich, CBCT może stanowić opcję pozwalającą zmniejszyć ekspozycję na promieniowanie. Gdy jednak potrzebna jest dokładna charakterystyka tkanek miękkich lub ocena szerzenia się procesu chorobowego, właściwsza może być konwencjonalna CT albo MRI.

Źródło: European Archives of Oto-Rhino-Laryngology, Cone beam CT in the evaluation of paranasal sinuses in pediatric cystic fibrosis: radiological findings and dosimetric comparison with conventional maxillofacial CT in children with sinus pathology.
DOI: https://doi.org/10.1007/s00405-026-10437-z