Wielu pacjentów z mukowiscydozą szybko przybiera na wadze po rozpoczęciu leczenia Kaftrio. Kiedy to zdrowe, a kiedy wymaga uwagi? Jak dostosować dietę do nowej sytuacji metabolicznej? Obszerny poradnik dla dorosłych pacjentów i rodziców dzieci z CF.

Kaftrio (eleksakaftor/tezakaftor/iwakaftor) zmienia życie osób z mukowiscydozą – poprawia czynność płuc, zmniejsza liczbę zaostrzeń i diametralnie zmienia stan odżywienia. Jednym z najwyraźniejszych efektów jest szybki przyrost masy ciała: średnio 2–4 kg w ciągu pierwszych sześciu miesięcy [1, 2]. Przez dekady każdy dodatkowy kilogram był powodem do radości. Dziś wiemy, że sprawa jest bardziej złożona – nowe kilogramy to głównie tkanka tłuszczowa, a nie mięśnie [3, 4]. Zespół metaboliczny podwaja swoją częstość w ciągu roku od rozpoczęcia terapii [5]. Wytyczne żywieniowe są przepisywane na nowo. A pacjenci stają przed pytaniem, które jeszcze kilka lat temu wydawałoby się absurdalne: „Czy mogę za dużo ważyć z mukowiscydozą?”

Czym jest Kaftrio i dlaczego zmienia wszystko

Mukowiscydoza (CF) to choroba genetyczna wynikająca z mutacji genu CFTR – genu kodującego białko kanału chlorkowego obecnego na powierzchni komórek nabłonkowych w płucach, trzustce, jelitach, drogach żółciowych i wielu innych narządach. Gdy białko CFTR nie działa prawidłowo, wydzieliny stają się gęste i lepkie, co prowadzi do przewlekłych infekcji płucnych, niewydolności trzustki i postępującego uszkodzenia narządów [6].

Przez dziesięciolecia leczenie CF polegało wyłącznie na łagodzeniu objawów: antybiotykach, fizjoterapii oddechowej, enzymach trzustkowych i diecie wysokokalorycznej. Modulatory CFTR – klasa leków wprowadzana od 2012 roku – po raz pierwszy w historii atakują przyczynę choroby, a nie jej skutki [7].

Kaftrio (znane w Stanach Zjednoczonych jako Trikafta) to lek złożony z trzech cząsteczek:

• • eleksakaftoru (korektor nowej generacji),
  • tezakaftoru (korektor),
  • iwakaftoru (potencjator).

Eleksakaftor i tezakaftor pomagają wadliwemu białku CFTR prawidłowo się złożyć i dotrzeć do powierzchni komórki, natomiast iwakaftor zwiększa czas, przez który kanał chlorkowy pozostaje otwarty [8]. W efekcie transport chlorków i wodorowęglanów przez nabłonek ulega znaczącej poprawie, co przekłada się na rozrzedzenie wydzielin, zmniejszenie stanu zapalnego i poprawę funkcji wielu narządów jednocześnie.

Lek jest zarejestrowany od 2. roku życia i przeznaczony dla pacjentów z co najmniej jedną mutacją F508del – najczęstszą mutacją CF na świecie, obecną u ok. 85–90% pacjentów w populacjach europejskich [8, 9]. W Polsce pełna refundacja Kaftrio dla wszystkich kwalifikujących się pacjentów obowiązuje od 1 kwietnia 2025 roku [10]. Szacuje się, że ok. 95% osób z CF na świecie kwalifikuje się do terapii modulatorem CFTR [11].

Konsekwencje metaboliczne naprawy CFTR są głębokie i wielowymiarowe. Aby je zrozumieć, trzeba cofnąć się o krok i uświadomić sobie, jak bardzo mukowiscydoza zmienia metabolizm – jeszcze zanim pojawią się modulatory.

Metabolizm w CF przed i po modulatorach – sześć mechanizmów przyrostu masy ciała

Organizm osoby z mukowiscydozą zużywa znacznie więcej energii niż organizm osoby zdrowej. Badania wykazywały, że spoczynkowy wydatek energetyczny (REE) u pacjentów z CF jest o 10–25% wyższy niż przewidywany dla ich wieku, płci i masy ciała [12].

Przyczyny są złożone:

• przewlekły stan zapalny w płucach wymusza ciągłą aktywację układu odpornościowego,
• wzmożona praca mięśni oddechowych pochłania dodatkowe kalorie,
• nawracające infekcje prowadzą do gorączki i katabolizmu,
• upośledzone wchłanianie w jelitach sprawia, że znaczna część spożytych kalorii nie jest wykorzystywana.

Gdy do tego dołączymy zmniejszony apetyt towarzyszący infekcjom, zrozumiemy, dlaczego utrzymanie prawidłowej masy ciała było w CF odwiecznym wyzwaniem. Kaftrio odwraca te procesy na wielu poziomach jednocześnie. Oto sześć kluczowych mechanizmów:

1. Obniżenie spoczynkowego wydatku energetycznego. Stallings i wsp. wykazali, że sam iwakaftor obniżał REE o 5,5% w ciągu trzech miesięcy u pacjentów z mutacjami bramkowania [12]. Badanie na poziomie komórkowym z 2024 roku zidentyfikowało mechanizm: komórki CF mają podwyższoną aktywność mitochondrialną i zwiększone wytwarzanie reaktywnych form tlenu (ROS), a terapia potrójna normalizuje oba te parametry poprzez regulację wewnątrzkomórkowego wapnia [13]. W praktyce oznacza to, że przy tym samym spożyciu pokarmów organizm nagle przestaje spalać nadmiar kalorii – i tworzy się nadwyżka energetyczna.
2. Poprawa wchłaniania składników odżywczych. Kaftrio poprawia wydzielanie wodorowęglanów do światła jelita, co normalizuje pH dwunastnicy i optymalizuje warunki dla enzymów trawiennych. Poprawia się homeostaza kwasów żółciowych (przywrócona sygnalizacja FGF19) i zmniejsza się zapalenie jelitowe mierzone stężeniem kalprotektyny w kale [14]. Stężenia witamin rozpuszczalnych w tłuszczach – szczególnie witaminy A – istotnie rosną, średnio o ok. 18% w wielu badaniach [15]. To oznacza, że więcej kalorii i składników odżywczych z pożywienia faktycznie przenika do organizmu.
3. Redukcja epizodów katabolicznych. Zaostrzenia płucne to nie tylko pogorszenie oddychania – to okresy intensywnego katabolizmu, w których organizm traci masę mięśniową, spalając białka na energię potrzebną do walki z infekcją. Kaftrio redukuje częstość zaostrzeń o 60–70% [1]. Eliminacja tych powtarzających się cykli „niszczenia i odbudowy” pozwala organizmowi utrzymywać stabilny bilans energetyczny, zamiast nieustannie tracić i odzyskiwać tkankę.
4. Zmiana regulacji apetytu. Chroniczny stan zapalny wywołuje produkcję cytokin prozapalnych (TNF-α, IL-6, IL-1β), które silnie tłumią apetyt – to ewolucyjny mechanizm oszczędzania energii podczas infekcji. Kaftrio, zmniejszając zapalenie, obniża stężenia tych cytokin, co przywraca prawidłowe odczuwanie głodu [16]. Ponadto poprawa stanu zatok przynosowych przywraca smak i węch – zmysły, które u wielu pacjentów z CF były od lat upośledzone. Badanie z 2025 roku wykazało również obniżenie stężeń peptydu YY (hormonu sytości) u pacjentów na Kaftrio, co może bezpośrednio zwiększać apetyt po posiłkach [17].
5. Przebudowa mikrobiomu jelitowego. Badanie IMMProveCF fazy IV (2025, 35 pacjentów) wykazało, że Kaftrio częściowo odwraca dysbiozę jelitową charakterystyczną dla CF: liczebność patogennej bakterii Escherichia malała, wzrastała natomiast liczebność korzystnej Akkermansia, a ogólna różnorodność mikrobiologiczna poprawiała się stopniowo [18]. Zdrowszy skład mikrobiomu może zwiększać efektywność pozyskiwania kalorii z pożywienia. Warto zrozumieć, dlaczego mikrobiom ma znaczenie: bakterie jelitowe uczestniczą w trawieniu błonnika, produkcji krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych (SCFA), regulacji zapalenia jelitowego i syntezie witamin z grupy B i K. Dysbioza w CF – wynikająca z wieloletniego stosowania antybiotyków, upośledzonego wydzielania wodorowęglanów i zmienionej motylności jelitowej – zaburza te procesy. Częściowa normalizacja mikrobiomu pod wpływem Kaftrio może więc poprawiać nie tylko wchłanianie kalorii, ale też ogólne zdrowie jelitowe, zmniejszać dolegliwości żołądkowo-jelitowe (wzdęcia, ból, zaparcia) i wspierać odporność.
6. Wymóg przyjmowania leku z tłuszczem. Kaftrio wymaga podawania z posiłkiem zawierającym tłuszcz (ok. 10–11 g) dla optymalnej absorpcji [8]. Ten wymóg, choć sam w sobie niewielki, utrzymuje pewien minimalny poziom spożycia tłuszczu. Istotne jest jednak badanie pilotażowe z 2025 roku, które wykazało, że dieta o umiarkowanej zawartości tłuszczu (≤30% energii z tłuszczu) nie obniżała istotnie stężeń leku we krwi [19] – co otwiera drogę do liberalizacji zaleceń dietetycznych.

Warto podkreślić, że te sześć mechanizmów nie działa w izolacji – wzmacniają się wzajemnie:

Niższy wydatek energetyczny + Lepsza absorpcja + Zwiększony apetyt + Mniej epizodów katabolizmu = Potężna nadwyżka kaloryczna, która kumuluje się z tygodnia na tydzień.

U pacjenta, który przez lata balansował na granicy niedowagi przy spożyciu 3000 kcal dziennie, ta nadwyżka może sięgać 300–500 kcal dziennie – co przy braku korekty diety prowadzi do przyrostu ok. 0,5–1 kg tygodniowo w pierwszych miesiącach terapii. To nie wina pacjenta ani skutek „braku dyscypliny” – to fundamentalna zmiana biologii organizmu.

Kluczowa obserwacja

Badanie przeprowadzone w Wielkiej Brytanii na 40 dorosłych pacjentach wykazało, że kaloryczność ich diety faktycznie spadła po rozpoczęciu Kaftrio – z 2551 do 2153 kcal/dobę – mimo że BMI rosło z 23,0 do 24,6 [20]. Przyrost masy ciała na Kaftrio nie jest więc wynikiem „jedzenia więcej”, lecz głębokiej zmiany metabolicznej: organizm po prostu potrzebuje mniej energii niż przed leczeniem.

Co mówią badania – ile kilogramów, jak szybko i u kogo

Badania kliniczne trzeciej fazy

Dane z badań rejestracyjnych Kaftrio są jednoznaczne i konsekwentne. W badaniu VX-445-102 – randomizowanym, podwójnie zaślepionym, kontrolowanym placebo, obejmującym 403 pacjentów z jedną kopią F508del i mutacją o minimalnej funkcji, obserwowanych przez 24 tygodnie – osoby otrzymujące Kaftrio przybrały średnio 3,4 kg, wobec 0,5 kg w grupie placebo. Różnica w BMI wyniosła +1,04 kg/m² [1].

W krótszym, czterotygodniowym badaniu VX-445-103 u pacjentów homozygotycznych pod względem mutacji F508del (107 pacjentów) przyrost wyniósł +1,6 kg i +0,60 kg/m² [21]. Otwarta faza przedłużona tych badań (VX-445-104), obejmująca 506 pacjentów obserwowanych przez 192 tygodnie (ponad 3,5 roku), potwierdziła, że te przyrosty utrzymują się w długim horyzoncie czasowym [22].

Dane z praktyki klinicznej – realny świat

Badania z rzeczywistej praktyki klinicznej, prowadzone w różnych krajach, potwierdzają wyniki badań kontrolowanych, ale ujawniają też ogromną zmienność indywidualną.

• W ośrodku Washington University (USA, 134 pacjentów) roczny przyrost BMI wyniósł +1,47 kg/m², a średnie BMI wzrosło z 23,6 do 25,2 – przekraczając próg nadwagi (25 kg/m²) [2].
• Badanie włoskiego konsorcjum (92 pacjentów, 6 miesięcy obserwacji) ujawniło istotną heterogenność: pacjenci z niedowagą (BMI <18,5) zyskiwali średnio +4,6 kg, osoby z prawidłową masą ciała +3,2 kg, natomiast ci, którzy mieli nadwagę już przed leczeniem, zaledwie +0,7 kg – przyrost nieistotny statystycznie [23]. To sugeruje, że organizm dąży do pewnego „punktu nastawienia” (ang. set point), a pacjenci najbardziej odbiegający od niego reagują najsilniej.
• Badanie hiszpańskie (108 dorosłych, 12 miesięcy) udokumentowało jedną z najbardziej uderzających statystyk: odsetek pacjentów spełniających kryteria nadwagi lub otyłości wzrósł z 8,3% do 22,9% w ciągu jednego roku [16].
• Włoska kohorta obserwowana przez 30 miesięcy (112 pacjentów) potwierdziła trwałość zmian: niedowaga spadła z 12,5% do 1,8%, ale nadwaga wzrosła z 15,2% do 27,7% [24].

Rozrzut indywidualny jest ogromny – w jednym badaniu wahał się od utraty 4 kg do przyrostu 13,2 kg w ciągu roku [23].

Oś czasu i moment stabilizacji

Najdokładniejszą analizę dynamiki przyrostu zapewniają dane z duńskiego rejestru CF (392 pacjentów, opublikowane w Clinical Nutrition z 2025 roku). U dorosłych (N=238) tempo zmiany BMI było najwyższe w pierwszych miesiącach terapii i wracało do rytmu sprzed leczenia po około 9 miesiącach [25]. Oznacza to, że najintensywniejszy przyrost trwa mniej więcej trzy kwartały, po czym organizm osiąga nowe, wyższe plateau i masa ciała stabilizuje się.

Jednak u dzieci (N=154) takiego plateau nie zaobserwowano w ciągu dwuletniego okresu obserwacji – wskaźnik Z-score dla BMI w stosunku do wieku kontynuował wzrost przez cały ten czas [25], co czyni monitoring pediatryczny szczególnie istotnym.

Typowa oś czasu przyrostu masy ciała na Kaftrio:

• 4 tygodnie: ok. +1,6 kg / +0,6 kg/m² BMI [21].
• 6 miesięcy: ok. +2–4 kg / +0,7–1,1 kg/m² [1, 23].
• 12 miesięcy: ok. +1,1–1,7 kg/m² (rozrzut indywidualny: od −4 do +13,2 kg) [2, 16].
• 9–12 miesięcy: u dorosłych tempo przyrostu wraca do normy sprzed terapii [25].
• 24–30 miesięcy: przyrosty są utrzymane; proporcja pacjentów z nadwagą stabilizuje się na nowym, wyższym poziomie [24].
• U dzieci: brak wyraźnej stabilizacji w obserwacji do 2 lat [25].

Skala zjawiska – perspektywa rejestrowa

Dane z rejestru pacjentów amerykańskiej Fundacji Mukowiscydozy (Cystic Fibrosis Foundation) z 2024 roku pozwalają zobaczyć skalę zmian populacyjnych. W ciągu ostatnich dwudziestu lat odsetek osób z nadwagą i otyłością wzrósł z 10% do 21% wśród dzieci oraz z 18% do aż 43% wśród dorosłych z CF w Stanach Zjednoczonych [26]. Nawet przed wprowadzeniem Kaftrio, kohorta z University of Minnesota (484 dorosłych, 2015–2017) wykazywała 25,6% nadwagi i 6,6% otyłości [27]. Te trendy przyspieszają w erze terapii trójlekowej.

Przełomowe odkrycie: przyrost to głównie tkanka tłuszczowa

Jest to prawdopodobnie najważniejszy wniosek z ostatnich lat badań nad odżywianiem w CF – i informacja, którą powinien znać każdy pacjent na Kaftrio. Liczne niezależne badania, wykorzystujące trzy różne metody pomiarowe (densytometrię rentgenowską DXA, tomografię komputerową i analizę impedancji bioelektrycznej – BIA), prowadzą do tego samego wniosku:

Przyrost masy ciała na Kaftrio wynika przede wszystkim z akumulacji tkanki tłuszczowej, a nie z budowania masy mięśniowej [3, 4, 28, 29].

• Niemieckie badanie oparte na w pełni automatycznej analizie tomografii komputerowej klatki piersiowej (66 dorosłych pacjentów) wykazało, że całkowita tkanka tłuszczowa wzrosła o 46,2%, podczas gdy wskaźnik masy mięśniowej zwiększył się zaledwie o 1,6% [4].
• Duńska analiza DXA w podgrupie 115 dorosłych potwierdziła wzrost wskaźnika masy tłuszczowej o +0,68 kg/m² przy braku istotnych zmian masy beztłuszczowej [25].
• Badanie DXA z University of Minnesota (74 pacjentów) wykazało przyrost tkanki tłuszczowej o 2,0–3,4 kg (zależnie od płci) bez istotnej zmiany masy mięśniowej (p=0,4) [28].
• Hiszpańska analiza CT (26 pacjentów) potwierdziła, że przyrost wynikał z różnych typów tkanki tłuszczowej i mięśni o niskiej gęstości, natomiast mięśnie o wysokiej gęstości (zdrowe, funkcjonalne) pozostawały bez zmian [29].

Szczególnie niepokojącą obserwację przynosi badanie z 2025 roku z wykorzystaniem niskodawkowej tomografii komputerowej (42 pacjentów): wykazało ono istotny wzrost tkanki tłuszczowej trzewnej, w tym tłuszczu epikardialnego (nasierdziowego) – nawet u pacjentów, których BMI mieściło się w normie [30]. Tłuszcz trzewny i epikardialny to najbardziej niebezpieczna metabolicznie forma tkanki tłuszczowej, związana ze zwiększonym ryzykiem chorób sercowo-naczyniowych i cukrzycy.

Różnice płciowe również odgrywają rolę. Walijskie badanie BIA (109 pacjentów) zidentyfikowało zjawisko „ukrytej otyłości” (ang. normal weight obesity) – prawidłowego BMI przy nadmiernym odsetku tkanki tłuszczowej – u 13% kobiet i 4% mężczyzn z CF [3]. Kobiety wykazywały też wyższy odsetek centralnej tkanki tłuszczowej. Jedyne badanie wykazujące istotny przyrost masy beztłuszczowej dotyczyło małej grupy nastolatków (9 osób, 3 miesiące obserwacji) – prawdopodobnie dlatego, że rosnące organizmy mają większy potencjał anaboliczny [31].

Co to oznacza w praktyce?

Sam wskaźnik BMI nie wystarczy w erze modulatorów CFTR. Pacjent może mieć prawidłowe BMI, ale nadmierną ilość tkanki tłuszczowej, szczególnie trzewnej (tzw. otyłość ukryta).

Dlatego coraz więcej ekspertów zaleca regularne badanie składu ciała metodą DXA lub BIA, a nie poleganie wyłącznie na wadze i wzroście [3, 4, 25]. Warto o to zapytać przy najbliższej wizycie w poradni CF.

Dlaczego to ważne – nie każdy kilogram jest taki sam

Dla wielu pacjentów i rodziców naturalne jest pytanie: „Skoro przybieram na wadze, to dobrze – dlaczego ma znaczenie, czy to tłuszcz, czy mięśnie?”. Odpowiedź wymaga zrozumienia, jak różne tkanki wpływają na zdrowie w kontekście mukowiscydozy.

Masa mięśniowa (tkanka beztłuszczowa) pełni wiele kluczowych funkcji:

• Mięśnie międzyżebrowe i przepona to mięśnie oddechowe – ich siła bezpośrednio przekłada się na zdolność odkrztuszania wydzieliny i wydolność oddechową.
• Masa mięśniowa jest głównym determinantem podstawowej przemiany materii: więcej mięśni oznacza wyższy wydatek energetyczny w spoczynku, co chroni przed nadmierną akumulacją tłuszczu.
• Mięśnie stanowią rezerwuar białek, z których organizm korzysta podczas zaostrzeń i infekcji – im większa rezerwa, tym większa odporność na katabolizm w czasie choroby.
• Masa mięśniowa poprawia wrażliwość na insulinę, zmniejszając ryzyko cukrzycy związanej z mukowiscydozą (CFRD) i zespołu metabolicznego.

Tkanka tłuszczowa nie jest natomiast jednorodna. Tłuszcz podskórny (pod skórą na udach, pośladkach, ramionach) jest w umiarkowanych ilościach relatywnie nieszkodliwy metabolicznie. Natomiast tłuszcz trzewny (wokół narządów jamy brzusznej) i tłuszcz ektopowy (odkładany w miejscach, gdzie normalnie go nie ma – w wątrobie, trzustce, mięśniach, wokół serca) jest biologicznie aktywny: produkuje cytokiny zapalne, zaburza sygnalizację insulinową i przyczynia się do rozwoju zespołu metabolicznego, stłuszczenia wątroby i chorób sercowo-naczyniowych [37, 38]. To właśnie ten tłuszcz trzewny i ektopowy wydaje się dominować w profilu przyrostu na Kaftrio, co wykazały badania CT dokumentujące wzrost tłuszczu epikardialnego nawet u pacjentów z prawidłowym BMI [30].

Konsekwencja jest klarowna: pacjent, który przybrał 5 kg samego tłuszczu, znajduje się w zupełnie innej sytuacji metabolicznej niż pacjent, który przybrał 3 kg tłuszczu i 2 kg mięśni – nawet jeśli ich BMI jest identyczne. Dlatego eksperci coraz głośniej postulują, by skład ciała, a nie samo BMI, stał się głównym narzędziem oceny stanu odżywienia w CF [3, 4, 25]. To fundamentalna zmiana w porównaniu z całą dotychczasową historią opieki żywieniowej w mukowiscydozie, w której BMI było niemal jedynym kryterium sukcesu.

Praktycznie oznacza to, że DXA (badanie densytometryczne, które oprócz gęstości kości z wysoką precyzją mierzy też masę tłuszczową i beztłuszczową) lub BIA (analiza impedancji bioelektrycznej – prostsza, tańsza metoda, dostępna w wielu poradniach) powinny stać się standardowym elementem monitorowania pacjentów na Kaftrio. Niektóre ośrodki CF w Europie Zachodniej już wdrożyły takie protokoły. Jeśli Twoja poradnia ich jeszcze nie oferuje, warto o to zapytać – i w razie potrzeby wykonać badanie na zlecenie endokrynologa lub dietetyka.

Kiedy przyrost masy ciała staje się problemem – nowe ryzyka metaboliczne

Zespół metaboliczny – podwojenie częstości w ciągu roku

Przez dekady mukowiscydoza była uważana za chorobę „chroniącą” przed problemami sercowo-naczyniowymi. Niskie BMI, niski cholesterol, brak klasycznych czynników ryzyka – te cechy sprawiały, że kardiologia wydawała się odległą dziedziną medycyny dla pacjentów z CF.

Badanie Ratti i wsp. z 2025 roku obala ten paradygmat. W kohorcie 152 dorosłych przyjmujących Kaftrio (względem 34 osób w grupie kontrolnej bez modulatora) liczba pacjentów spełniających kryteria zespołu metabolicznego wzrosła z 13 do 30 po jednym roku terapii – to ponad dwukrotny wzrost, wysoce znamienny statystycznie (p<0,0001). W grupie kontrolnej nie odnotowano ani jednego nowego przypadku [5]. Istotnie wzrosła też częstość występowania nadciśnienia tętniczego: z 11 do 21 pacjentów. To dane, które powinny zmienić sposób myślenia zarówno pacjentów, jak i klinicystów o długoterminowym zdrowiu w CF.

Cukrzyca związana z CF (CFRD) – paradoks modulatorów

Relacja między Kaftrio a cukrzycą związaną z mukowiscydozą (CFRD) to jeden z najbardziej fascynujących paradoksów współczesnej medycyny w dziedzinie CF.

Z jednej strony Kaftrio bezpośrednio poprawia wydzielanie insuliny. Bellin i wsp. wykazali poprawę odpowiedzi insulinowej o 66–178% w ciągu miesiąca od rozpoczęcia leczenia iwakaftorem u pacjentów z mutacjami zaburzającymi bramkowanie kanału [32]. Badanie fazy 3b (AJRCCM 2025, 69 pacjentów) wykazało, że 37,7% uczestników poprawiło swoją kategorię zaburzeń glikemii po roku na Kaftrio [33].

Z drugiej strony, jednoczesny wzrost tkanki tłuszczowej – szczególnie trzewnej – prowadzi do zwiększenia insulinooporności. Chan i wsp. udokumentowali ten mechanizm w kontekście CF [34]. Efekt netto u wielu pacjentów jest niejednoznaczny: badanie z 2026 roku, opublikowane w Frontiers in Endocrinology, wykazało, że zaburzenia tolerancji glukozy utrzymywały się u 48,5% pacjentów zarówno po 6, jak i po 18 miesiącach terapii Kaftrio [35].

Pojawia się też zupełnie nowy fenotyp kliniczny: „CFRD z zespołem metabolicznym”. To sytuacja, w której typowy dla mukowiscydozy deficyt wydzielania insuliny (spowodowany zniszczeniem wysp trzustkowych) nakłada się na insulinooporność wynikającą z otyłości – coś, co klinicznie przypomina hybrydę cukrzycy typu 1 i typu 2. Opisany przypadek 32-letniego pacjenta z CF, z BMI 38,5 kg/m² i poziomem HbA1c 9,4–11,4%, wymagał zastosowania terapii semaglutydem jako lekiem uzupełniającym [36].

Stłuszczenie wątroby

Stłuszczenie wątroby (ang. hepatic steatosis) występuje u szacowanych 15–60% pacjentów z CF – jest więc problemem istniejącym od dawna, ale potęgowanym przez wzrost masy ciała [37]. Jedno z badań (Kutney i wsp.) wykazało, że nadwaga (BMI >25) była najsilniejszym predyktorem stłuszczenia wątroby w CF – silniejszym niż wiek, płeć czy genotyp – co czyni tę patologię fenotypowo zbliżoną do niealkoholowej stłuszczeniowej choroby wątroby (NAFLD/MASLD) występującej w populacji ogólnej [37]. W miarę jak w erze modulatorów rośnie odsetek pacjentów z nadwagą, stłuszczeniowa choroba wątroby związana z dysfunkcją metaboliczną (MAFLD) może stać się nowym, istotnym wyzwaniem klinicznym w CF [38].

Ryzyko sercowo-naczyniowe

Stężenia cholesterolu całkowitego i frakcji LDL rosną u pacjentów na Kaftrio, głównie wskutek poprawy wchłaniania tłuszczów [39]. Dane z badań klinicznych fazy 3 wykazały wzrost ciśnienia skurczowego średnio o +3,2 mmHg. Przegląd systematyczny z 2025 roku odnotował 2,9-krotnie wyższe ryzyko chorób sercowo-naczyniowych i 2,1-krotnie wyższe ryzyko przewlekłej choroby nerek w populacji pacjentów z CF w porównaniu z populacją ogólną [40]. Ankieta przeprowadzona wśród 75 lekarzy prowadzących pacjentów z CF w USA wykazała, że 29% z nich przepisało w ciągu ostatniego roku leki obniżające stężenie lipidów, a 54% – leki hipotensyjne (obniżające ciśnienie) [11]. Jeszcze kilka lat temu takie statystyki byłyby w świecie CF nie do pomyślenia.

Kiedy porozmawiać z zespołem CF o masie ciała?

Sygnały ostrzegawcze, na które warto zwrócić uwagę to:

• BMI przekraczające 27 kg/m² (próg zaproponowany w wytycznych australijsko-nowozelandzkich jako „wysokie BMI” w CF) [27],
• podwyższone ciśnienie tętnicze,
• nieprawidłowy lipidogram,
• pogorszenie kontroli glikemii (wzrost poziomu HbA1c lub glikemii na czczo),
• gromadzenie tkanki tłuszczowej na brzuchu,
• szybki, nieustający przyrost masy ciała (>2 kg/miesiąc przez kilka kolejnych miesięcy),
• narastająca insulinooporność lub nowe rozpoznanie CFRD.

Od „jedz wszystko” do „jedz dobrze” – nowy paradygmat żywienia w CF

Przez ponad cztery dekady dieta w mukowiscydozie opierała się na jednym prostym przesłaniu: jedz jak najwięcej kalorii, jak najwięcej tłuszczu, nie przejmuj się jakością – liczy się ilość. Ta tradycyjna dieta (ang. legacy CF diet) obejmowała dodawanie masła i śmietany do każdego posiłku, picie wysokokalorycznych koktajli, jedzenie przekąsek między posiłkami bez żadnych ograniczeń, a nawet przyzwolenie na fast foody i słone przekąski jako źródło dodatkowych kalorii i soli [41]. W epoce, gdy większość pacjentów walczyła z niedowagą, ta strategia ratowała życie – istnieje bowiem silna korelacja między BMI a czynnością płuc w CF, a niedożywienie jest niezależnym czynnikiem ryzyka śmiertelności.

Ale era modulatorów zmienia ten rachunek. Trzy przełomowe dokumenty wyznaczają nowy kierunek:

1. Stanowisko CF Foundation (Leonard i wsp., Journal of Cystic Fibrosis, 2023) [42] wprost przyznaje, że tradycyjna wysokokaloryczna, wysokotłuszczowa dieta może mieć „negatywne konsekwencje żywieniowe i sercowo-naczyniowe” w miarę starzenia się pacjentów. Dokument formułuje sześć kluczowych wniosków:
   • opiekę żywieniową należy indywidualizować;
   • tradycyjna dieta ma udokumentowane wady;
   • niska jakość diety, niepewność żywieniowa i zaburzenia odżywiania wymagają uwagi;
   • nadwaga/otyłość jest rosnącym problemem wymagającym nowego podejścia;
   • potrzebna jest rewizja zaleceń dotyczących spożycia soli;
   • brakuje algorytmów dostosowywania dawek enzymów trzustkowych. Co istotne, CFF podkreśla, że dane naukowe są wciąż niewystarczające do wydania formalnych wytycznych – jest to stanowisko tymczasowe.
2. Wytyczne ESPEN-ESPGHAN-ECFS (Wilschanski i wsp., Clinical Nutrition, 2024) [43] – najobszerniejszy międzynarodowy dokument, zawierający nowy rozdział poświęcony terapii modulatorowej. Formalnie odchodzą one od diety wysokotłuszczowej na rzecz „zdrowego odżywiania”: dla pacjentów osiągających docelowe BMI i prawidłowy skład ciała na modulatorach, zalecenia dietetyczne powinny być zbieżne z wytycznymi dla populacji ogólnej – więcej warzyw, owoców i produktów pełnoziarnistych, ograniczenie cukru, soli i tłuszczów nasyconych. Podkreślają, że skład ciała ma większe znaczenie niż samo BMI, i definiują zjawisko „ukrytej otyłości przy prawidłowej masie ciała” u nawet 30% pacjentów z CF.
3. Wytyczne Akademii Żywienia i Dietetyki (McDonald i wsp., 2021) [44] sformułowały 28 rekomendacji opartych na dowodach i stwierdziły, że nie ma naukowych przesłanek do tego, by pacjenci z CF wymagali wzorca żywienia zasadniczo odmiennego od zalecanego dla populacji ogólnej. Rekomendują ograniczenie energii pochodzącej z tłuszczu do <30% i stosowanie zdrowej diety dostosowanej do wieku.

Kompleksowy przegląd z 2025 roku (Vavrina i wsp., Nutrition in Clinical Practice) podsumowuje nowy paradygmat: ok. 95% pacjentów z CF kwalifikuje się do terapii modulatorowej, mediana przewidywanego przeżycia przekracza 60 lat, a nowym standardem jest zindywidualizowana terapia żywieniowa oparta na statusie modulatora, funkcji trzustki, czynnikach ryzyka, wywiadzie rodzinnym i chorobach współistniejących [11]. Zmiana zachowań żywieniowych ukształtowanych przez dekady jest jednak trudna – zarówno dla pacjentów, jak i dla klinicystów.

Standardy opieki ECFS z 2022 roku sformułowały to następująco: w sytuacji niepokojących trendów w zakresie masy ciała, BMI lub składu ciała, punkt ciężkości powinien przesunąć się z diety ilościowej na dietę jakościową, a ścisła współpraca z dietetykiem CF jest kluczowa dla utrzymania zdrowej masy ciała i zbilansowanej diety [45].

Jak wygląda „dieta jakościowa” w praktyce – konkretny przewodnik

Abstrakcyjne zalecenie „jedz zdrowiej” może brzmieć frustrująco dla pacjenta, który przez dekady był instruowany, by jeść jak najwięcej bez żadnych ograniczeń. Oto konkretne zasady, które pomagają przejść od diety tradycyjnej do diety prozdrowotnej w erze modulatorów – bez głodzenia się i bez poczucia, że coś Ci odebrano.

• Zasada proporcji talerza. Wyobraź sobie swój talerz podzielony na cztery ćwiartki. Jedna ćwiartka powinna być wypełniona białkiem (ryba, drób, jajka, rośliny strączkowe, chude mięso), jedna ćwiartka produktami pełnoziarnistymi (brązowy ryż, kasza, makaron razowy, pełnoziarnisty chleb), a dwie ćwiartki – warzywami i owocami (surówka, warzywa gotowane na parze, zupy warzywne). Dodaj do tego porcję zdrowego tłuszczu: łyżkę oliwy do sałatki, garść orzechów, kilka plasterków awokado. Ta prosta wizualizacja pomaga zrównoważyć proporcje bez konieczności liczenia kalorii.
• Zamiana, a nie eliminacja. Nie chodzi o wyrzucanie jedzenia z diety, lecz o mądrzejsze wybory. Masło na kanapce można zamienić na pastę z awokado lub hummus. Biały chleb – na pełnoziarnisty. Chipsy jako przekąskę – na orzechy lub suszone owoce z pestkami dyni. Napój gazowany – na wodę z cytryną lub herbatę ziołową. Smażone mięso – na pieczone lub gotowane na parze. Każda taka zamiana zachowuje przyjemność jedzenia, ale zmienia profil odżywczy posiłku na zdrowszy. Warto wprowadzać te zmiany stopniowo – jedna zamiana na tydzień, nie wszystkie naraz.
• Tłuszcze: jakość ponad ilość. Kaftrio wymaga podawania z posiłkiem zawierającym tłuszcz, ale nie wymaga, by ten tłuszcz pochodził z masła czy śmietany. Oliwa z oliwek extra virgin, olej rzepakowy, awokado, orzechy włoskie, migdały, nasiona chia i lnu, tłuste ryby morskie (łosoś, makrela, sardynki) – to wszystko źródła tłuszczów nienasyconych, które wspierają zdrowie układu sercowo-naczyniowego, zamiast mu zagrażać. Badanie pilotażowe wykazało, że wystarcza ok. 10–11 g tłuszczu przy dawce leku [19] – to równowartość jednej łyżki oliwy, garści orzechów lub jednego plasterka sera. Nie potrzebujesz wlewać całej śmietanki do zupy, by lek poprawnie się wchłonął.
• Błonnik – niedoceniany sojusznik. Tradycyjna dieta CF zawierała bardzo mało błonnika, bo produkty wysokobłonnikowe są mniej kaloryczne i mogą nasilać wzdęcia. W erze modulatorów, gdy kaloryczność diety nie jest już priorytetem, błonnik staje się cennym elementem: reguluje glikemię (spowalniając wchłanianie cukrów), wspiera zdrowy mikrobiom jelitowy, daje uczucie sytości (pomagając kontrolować apetyt) i obniża stężenie cholesterolu LDL. Źródła to m.in.: warzywa, owoce, produkty pełnoziarniste, rośliny strączkowe (soczewica, ciecierzyca, fasola). Wprowadzaj błonnik stopniowo i dbaj o odpowiednie nawodnienie, by uniknąć nasilenia dolegliwości jelitowych.
• Białko: fundament zdrowego składu ciała. Skoro wiemy, że przyrost masy na Kaftrio to głównie tłuszcz, a deficytowa jest masa mięśniowa, logicznym krokiem jest optymalizacja podaży białka. Zalecana ilość to co najmniej 1,2 g białka na kilogram masy ciała dziennie [43], a u osób aktywnych fizycznie – nawet 1,5 g/kg. Dla osoby ważącej 65 kg oznacza to ok. 78–98 g białka dziennie. Dobre źródła to: jajka (ok. 6 g białka w jednym jajku), kurczak i indyk (ok. 25 g w 100 g mięsa), ryby (ok. 20 g w 100 g), twaróg i jogurt grecki (ok. 10–15 g w porcji) oraz rośliny strączkowe (ok. 8–10 g w szklance gotowanej soczewicy). Rozkładaj białko na wszystkie posiłki – badania pokazują, że organizm najefektywniej wykorzystuje je w porcjach 20–30 g na posiłek.
• Sól – indywidualne podejście. Tradycyjna dieta CF zalecała duże spożycie soli z powodu zwiększonych strat chlorku sodu z potem. Na Kaftrio stężenia chlorków w pocie ulegają obniżeniu (średnio o ok. 40–50 mmol/l), ale rzadko normalizują się całkowicie [8]. Oznacza to, że zapotrzebowanie na dodatkową sól może się zmniejszyć, ale nie znika zupełnie. Jednocześnie nadmiar soli jest czynnikiem ryzyka nadciśnienia – problemu coraz częstszego w CF [5]. Optymalnym podejściem jest indywidualna ocena: pacjenci żyjący w klimacie umiarkowanym, bez intensywnej aktywności fizycznej, mogą potrzebować mniej dodatkowej soli niż przed wprowadzeniem modulatora. Z kolei pacjenci aktywni fizycznie, szczególnie latem, nadal potrzebują dodatkowej suplementacji. Kluczowe jest omówienie tego aspektu z zespołem leczenia CF i regularne monitorowanie ciśnienia tętniczego.

Aspekt behawioralny – dlaczego zmiana nawyków jest tak trudna

Zmiana nawyków żywieniowych ukształtowanych przez dekady jest znacznie trudniejsza, niż mogłoby się wydawać. Badanie z 2023 roku, przeprowadzone wśród klinicystów zajmujących się CF, wykazało, że zmiana zachowań żywieniowych jest postrzegana jako jedno z największych wyzwań w opiece nad pacjentami leczonymi modulatorami [11]. Dla pacjenta, który od dzieciństwa słyszał „jedz więcej”, „dodaj masło”, „pij wysokokaloryczne koktajle”, nagłe odwrócenie tego komunikatu może być głęboko dezorientujące. Wielu pacjentów opisuje poczucie winy, gdy jedzą zdrowiej – zupełnie jakby zdradzali zasady, które przez lata ratowały im życie.

Ponadto jedzenie w mukowiscydozie nigdy nie było „tylko jedzeniem”. Było lekiem, rytuałem, miarą sukcesu w walce z chorobą. Rodzice dzieci z CF doskonale wiedzą, ile emocji wiąże się z każdym posiłkiem – ile radości dawał przyrost, a ile lęku budził spadek wagi. Przeformułowanie relacji z jedzeniem z zasady „więcej = lepiej” na „lepiej = inaczej” wymaga czasu, wsparcia i cierpliwości. Rola dietetyka wyspecjalizowanego w CF, który rozumie tę specyficzną historię, jest tu nieoceniona.

Warto też pamiętać, że nie wszyscy pacjenci na Kaftrio potrzebują zmiany diety. Ci, którzy nadal mają niedowagę, ciężką chorobę płuc lub nasilone objawy ze strony układu pokarmowego, mogą wciąż wymagać diety wysokokalorycznej. Decyzja o modyfikacji jadłospisu jest zawsze kwestią indywidualną i powinna wynikać z oceny stanu odżywienia, składu ciała i profilu metabolicznego – a nie z ogólnikowego założenia, że „era modulatorów oznacza koniec diety wysokokalorycznej”.

Enzymy trzustkowe i witaminy – co się zmienia na modulatorach

Enzymy trzustkowe (PERT)

Kluczowe pytanie, które zadaje wielu pacjentów, brzmi: „Czy na Kaftrio mogę zmniejszyć dawkę enzymów?”. Odpowiedź jest złożona. U większości dorosłych z mutacją F508del/F508del uszkodzenie części egzokrynnej (zewnątrzwydzielniczej) trzustki jest nieodwracalne – zniszczenie tkanki pęcherzykowej (ang. acinar tissue) nastąpiło we wczesnym dzieciństwie, często jeszcze przed narodzeniem, i żaden modulator nie jest w stanie jej zregenerować [14]. Dlatego enzymatyczna terapia zastępcza trzustki (PERT – np. Kreon i inne preparaty) pozostaje absolutnie niezbędna.

Istnieją jednak wyjątki. U młodszych dzieci, szczególnie tych z łagodniejszymi mutacjami (klasy IV i V), odnotowano przypadki poprawy funkcji trzustki na modulatorach. Jedno z badań wykazało, że 21% dzieci na terapii modulatorowej osiągnęło stężenie elastazy kałowej ≥200 µg/g, co odpowiada wystarczalności trzustkowej [46]. U pacjentów z częściową funkcją trzustki (elastaza 100–200 µg/g) poprawa wchłaniania na Kaftrio może oznaczać, że dotychczasowe dawki enzymów stają się zbyt wysokie – co objawia się na przykład nadmiernie luźnymi stolcami lub dyskomfortem w jamie brzusznej.

Wytyczne ESPEN-ESPGHAN-ECFS z 2024 roku [43] zalecają, by dostosowywanie dawek PERT opierało się na objawach klinicznych (jakość stolców, wzdęcia, ból brzucha), parametrach stanu odżywienia i ewentualnie na stężeniu elastazy kałowej, a nie wyłącznie na samym fakcie włączenia modulatora. Nie istnieje obecnie formalny algorytm zmniejszania dawek PERT w erze modulatorów – lukę tę wprost zidentyfikowano w badaniach naukowych. Najważniejsza zasada: nie zmieniaj samodzielnie dawek enzymów bez konsultacji z lekarzem prowadzącym.

Witaminy rozpuszczalne w tłuszczach – nowe ryzyko nadmiaru

Historycznie, niedobór witamin A, D, E i K był jednym z kluczowych problemów żywieniowych w CF, wynikającym z upośledzonego wchłaniania tłuszczów. Pacjenci byli więc rutynowo suplementowani, często w dawkach znacznie wyższych niż te zalecane dla populacji ogólnej. Kaftrio odwraca ten problem: lepsza absorpcja oznacza, że dotychczasowe dawki suplementacji mogą prowadzić do niebezpiecznie wysokich stężeń witamin we krwi.

W wielu badaniach stężenia witaminy A istotnie rosną, średnio o ok. 18%, a w literaturze opisano przypadek nadciśnienia wewnątrzczaszkowego u dziecka z hiperwitaminozą A, która rozwinęła się po włączeniu modulatora [15]. Stężenia witamin D, E i K również mogą wzrastać powyżej zakresu terapeutycznego [47]. Badanie z 2025 roku potwierdziło, że terapia modulatorowa w istotny sposób zwiększa stężenia witamin rozpuszczalnych w tłuszczach, zarówno u dzieci, jak i u dorosłych [48].

Konsekwencja jest jasna: monitorowanie stężeń witamin A, D, E i K we krwi powinno odbywać się co najmniej raz w roku, a w pierwszym roku po włączeniu Kaftrio – potencjalnie nawet częściej. Paradoksalnie, w erze modulatorów nadmiar witamin jest równie realnym zagrożeniem co ich niedobór.

Część I: Dla rodziców dzieci i nastolatków z CF

Jeśli Twoje dziecko niedawno rozpoczęło leczenie lekiem Kaftrio i widzisz, jak szybko przybiera na wadze – pamiętaj, że jest to naturalna, wręcz oczekiwana reakcja na terapię. Przez lata zmuszaliśmy dzieci z CF do jedzenia jak najwięcej. Teraz nadszedł czas, by tę filozofię ewolucyjnie zmienić: nie na restrykcję, lecz na jakość. W tej części wyjaśnimy, czym jest zdrowe wzrastanie wyrównawcze, kiedy należy martwić się nadmiernym przyrostem, jak modyfikować dietę i na co zwracać największą uwagę.

Wzrastanie wyrównawcze – czym jest i kiedy się cieszyć

Dzieci z mukowiscydozą leczone Kaftrio wykazują wyraźną poprawę parametrów wzrastania. Dane z duńskiego rejestru (154 dzieci) pokazują wzrost wskaźnika Z-score dla BMI w odniesieniu do wieku z −0,22 do +0,24 w ciągu dwóch lat – to przesunięcie o 0,46 Z-score w kierunku normy populacyjnej [25]. Duże badanie oparte na rejestrze CF Foundation (obejmujące ponad 9000 pacjentów) wykazało, że terapia modulatorowa wiąże się z wyższym wzrostem końcowym: średnio o +0,92 cm u chłopców i +1,02 cm u dziewcząt w wieku 18 lat [49]. Włoskie badanie obserwacyjne w populacji pediatrycznej potwierdziło poprawę BMI, wskaźnika masy tłuszczowej, czynności płuc oraz ogólnej jakości życia po 12 miesiącach terapii [50].

Zdrowe wzrastanie wyrównawcze (ang. catch-up growth) oznacza, że dziecko „dogania” swoich rówieśników – rosną równolegle zarówno wskaźniki Z-score dla masy ciała, jak i wysokości ciała, przesuwając się w kierunku potencjału genetycznego dziecka (wyznaczonego m.in. przez wzrost rodziców). To bardzo pożądany efekt terapii. Warto jednak wiedzieć, że pełne wyrównanie nie zawsze jest możliwe: zaledwie około 26% dorosłych z CF osiąga medianę wzrostu dla populacji ogólnej, a dzieci, które w wieku 2–4 lat znajdowały się poniżej 10. centyla wzrostu, miały 7,7-krotnie wyższe ryzyko pozostania poniżej tego progu w wieku dorosłym [49]. Dlatego tak ogromne znaczenie ma wczesna poprawa stanu odżywienia w dzieciństwie – najlepiej od 2. roku życia, gdy tylko możliwe jest włączenie terapii Kaftrio.

Sygnały ostrzegawcze – kiedy waga rośnie nieprawidłowo

Nie każdy przyrost masy u dziecka na Kaftrio ma charakter wzrastania wyrównawczego. Sygnały wskazujące na przyrost nadmierny to:

• wskaźnik Z-score dla wagi rośnie nieproporcjonalnie szybciej niż Z-score dla wzrostu (dziecko „tyje”, ale nie rośnie wzwyż);
• wartość BMI w siatkach centylowych dla wieku przekracza 85. centyl (próg nadwagi) lub 95. centyl (próg otyłości);
• przyrost masy utrzymuje się na poziomie powyżej 2 kg miesięcznie przez kilka kolejnych miesięcy;
• badanie składu ciała ujawnia narastanie tkanki tłuszczowej bez równoległego przyrostu masy mięśniowej [16, 25, 28].

W takich sytuacjach warto wspólnie z wykwalifikowanym dietetykiem przeprojektować codzienny jadłospis dziecka. Należy również pamiętać, że u dzieci leczonych Kaftrio nie zaobserwowano wyraźnego plateau (zatrzymania) przyrostu masy ciała w ciągu dwuletniego okresu obserwacji – w przeciwieństwie do dorosłych, u których waga zazwyczaj stabilizuje się po ok. 9 miesiącach [25]. Oznacza to, że dzieci wymagają znacznie bardziej systematycznego monitorowania, najlepiej podczas każdej wizyty w poradni CF (minimum raz na 3 miesiące).

Dojrzewanie płciowe na modulatorach

Opóźnione dojrzewanie historycznie stanowiło cechę charakterystyczną mukowiscydozy, widoczną szczególnie u chłopców z niedowagą. Badania przeprowadzone na modelach zwierzęcych wykazały, że białko CFTR bezpośrednio wpływa na modulację momentu rozpoczęcia pokwitania [51].

Terapia modulatorowa wydaje się normalizować czas dojrzewania u dobrze odżywionych pacjentów. Dla rodziców jest to jasny sygnał: przy prawidłowej masie ciała i dobrym stanie odżywienia proces dojrzewania u ich dzieci powinien przebiegać podobnie jak u zdrowych rówieśników – to kolejny z wielu pozytywnych efektów stosowania modulatorów. Trzeba jednak zaznaczyć, że dzieci borykające się z ciężką chorobą płuc o charakterze resztkowym lub z poważnym niedożywieniem, wciąż pozostają narażone na ewentualne opóźnienia w tym procesie.

Szczegółowe porady żywieniowe dla rodziców

• Monitorowanie wzrastania. Śledź rozwój dziecka na siatkach centylowych specyficznych dla CF przy każdej wizycie w poradni, monitorując zarówno masę, jak i wysokość ciała. Poproś o nanoszenie obu krzywych na jeden wykres – pozwala to zobaczyć, czy przyrost jest harmonijny. Zapytaj zespół CF o możliwość okresowego badania składu ciała (DXA lub BIA), szczególnie jeśli dziecko szybko przybiera na wadze.
• Zmiana diety – ewolucja, nie rewolucja. Przejście z wysokokalorycznej tradycyjnej diety (ang. legacy diet) powinno być stopniowe i nadzorowane przez dietetyka CF. Nie chodzi o ograniczenia kaloryczne ani odchudzanie – chodzi o zamianę „pustych” kalorii na te „wartościowe”. Stopniowo zmniejszaj dodawanie masła i śmietany do każdego posiłku, jeśli dziecko osiągnęło prawidłową masę ciała. Ogranicz słodkie napoje, chipsy i wysoko przetworzone przekąski. Wprowadzaj więcej warzyw, owoców i produktów pełnoziarnistych. Wybieraj zdrowe tłuszcze – oliwę z oliwek, awokado, orzechy, nasiona, ryby – zamiast tłuszczów nasyconych.
• Białko jest kluczowe. Przyrost masy ciała u dzieci na Kaftrio wynika głównie z gromadzenia tkanki tłuszczowej, a nie mięśniowej. Odpowiednia podaż białka (minimum 1,2 g/kg masy ciała dziennie, a u aktywnych fizycznie nastolatków nawet więcej) wspiera budowę masy mięśniowej. Dobre źródła to: drób, ryby, jajka, nabiał, rośliny strączkowe.
• Enzymy trzustkowe. U większości dzieci z mutacją F508del uszkodzenie trzustki jest nieodwracalne i enzymy pozostają niezbędne. Jednak u młodszych dzieci, szczególnie tych z łagodniejszymi mutacjami, poprawa funkcji trzustki jest możliwa [46]. Nie zmniejszaj dawek enzymów samodzielnie – poinformuj jednak lekarza, jeśli zauważysz zmiany w konsystencji stolców dziecka, nadmierne wzdęcia lub dyskomfort w jamie brzusznej.
• Witaminy – uważaj na nadmiar. Tu pojawia się paradoks: po latach walki z niedoborami witamin, na Kaftrio ryzykiem staje się ich nadmiar. Stężenia witaminy A mogą wzrosnąć powyżej normy (opisano m.in. przypadek nadciśnienia wewnątrzczaszkowego u dziecka z hiperwitaminozą A [15]). Kontroluj stężenia witamin A, D, E i K co najmniej raz w roku – i bądź gotów na zmniejszenie, a nie zwiększenie ich suplementacji.
• Ruch i sport. Zachęcaj dziecko do aktywności fizycznej, w tym do ćwiczeń siłowych odpowiednich do jego wieku. Jest to jedyna udowodniona strategia, która na tle terapii modulatorowej sprzyja budowaniu masy mięśniowej zamiast tłuszczowej [17, 52]. Pływanie, jazda na rowerze, gry zespołowe, a u nastolatków ćwiczenia z oporem (własna masa ciała, gumy oporowe, lekkie ciężary) – to wszystko wspiera zdrowy skład ciała.
• Sól. Tradycyjna dieta w CF zalecała duże ilości soli z powodu jej zwiększonych strat wraz z potem. Na Kaftrio stężenia chlorków w pocie mogą ulec obniżeniu, ale zazwyczaj nie normalizują się całkowicie. Zapotrzebowanie na sól powinno być oceniane indywidualnie – zapytaj zespół CF, czy Twoje dziecko nadal potrzebuje jej dodatkowej suplementacji, szczególnie latem.

Jak rozmawiać z dzieckiem o zmianie diety

Sposób, w jaki komunikujemy dzieciom zmianę podejścia do jedzenia, ma ogromne znaczenie – szczególnie w kontekście mukowiscydozy, gdzie posiłki od zawsze były silnie nacechowane emocjonalnie. Dziecko, które przez lata słyszało „musisz jeść więcej”, „dobrze, że dużo jesz”, „masełko na wszystko”, może odebrać zmianę komunikatu jako sprzeczność lub wręcz karę.

Kluczowe jest unikanie języka restrykcji i zakazów. Zamiast mówić: „nie powinieneś tyle jeść” czy „musisz odstawić słodycze”, znacznie skuteczniejsze są sformułowania pozytywne:

• „Teraz, kiedy lek tak dobrze działa, Twoje ciało potrzebuje trochę innego jedzenia”.
• „Spróbujemy nowych smaków, które dadzą Ci energię do sportu”.
• „Twoje ciało jest silniejsze i możemy jeść tak, jak Twoi koledzy”.

U nastolatków sytuacja jest jeszcze bardziej złożona, ponieważ dochodzi presja rówieśnicza, dojrzewanie, budowanie własnej tożsamości i naturalny bunt wobec autorytetów – w tym lekarzy i rodziców. Nastolatek, który nagle tyje po Kaftrio, może doświadczać tych samych problemów z obrazem własnego ciała, co jego zdrowi rówieśnicy – ale z dodatkowym obciążeniem w postaci choroby przewlekłej i historii przymusowego jedzenia. Warto zapewnić mu możliwość rozmowy z psychologiem bez obecności rodzica – nie dlatego, że coś ukrywa, lecz dlatego, że potrzebuje intymnej przestrzeni na przetworzenie tych zmian.

Współpraca ze szkołą i otoczeniem

Zmiana diety u dziecka leczonego Kaftrio może wymagać aktualizacji informacji przekazanych placówce edukacyjnej. Jeśli szkoła była wcześniej poinformowana o potrzebie dodatkowych przekąsek i nieograniczonego dostępu do jedzenia, warto te zalecenia uaktualnić we współpracy z dietetykiem CF. Dziecko, które osiągnęło prawidłową masę ciała, może nie potrzebować już dodatkowych posiłków między lekcjami – ale wciąż potrzebuje regularnego dostępu do enzymów trzustkowych i wody. Bardzo ważne jest też to, by zmiana zaleceń nie była komunikowana publicznie i nie stygmatyzowała dziecka na tle grupy rówieśniczej.

Część II: Dla dorosłych pacjentów z CF

Jeśli przez lata Twoje BMI oscylowało między 18 a 20, a teraz – po kilku miesiącach na Kaftrio – widzisz na wadze wartości, o których nigdy nie marzyłeś (albo których nigdy się nie obawiałeś), wiedz, że nie jesteś sam. To doświadczenie dzieli ogromna część dorosłej społeczności CF na całym świecie. I jest ono znacznie bardziej złożone niż proste „cieszę się z normalnej wagi”.

Skala problemu u dorosłych

Dane z badania hiszpańskiego (108 dorosłych) pokazują, że 22,9% pacjentów spełnia kryteria nadwagi lub otyłości w ciągu zaledwie roku od rozpoczęcia leczenia Kaftrio – wobec 8,3% przed terapią [16]. Modelowanie matematyczne (Luo i wsp., 2024) przewiduje średni wzrost BMI o 2,46 kg/m² w ciągu sześciu miesięcy, przy czym największe przyrosty dotyczą pacjentów młodszych oraz tych z największą liczbą zaostrzeń płucnych w przeszłości [53]. Włoska kohorta obserwowana przez 30 miesięcy potwierdza ten trend: niedowaga topnieje (z 12,5% do 1,8%), ale nadwaga rośnie (z 15,2% do 27,7%) [24]. W USA już 43% dorosłych z CF ma BMI powyżej 25 [26].

Nowa dieta – praktyczny przewodnik

Zmiana paradygmatu żywieniowego nie polega na głodzeniu się ani na przechodzeniu na restrykcyjne diety. Polega na świadomym przejściu od kalorii „bezwarunkowych” do kalorii wartościowych. Oto konkrety:

Czego unikać (co przestać robić):

• Przestań automatycznie dodawać dodatkowe kalorie do każdego posiłku (masło, śmietana, olej), jeśli Twoje BMI jest prawidłowe lub podwyższone.
• Przestań traktować wysokokaloryczne koktajle i suplementy (np. Nutridrink, Ensure) jako obowiązkowy element diety – mogą być one potrzebne przy niedowadze, ale nie przy nadwadze.
• Przestań ignorować skład diety i skupiać się wyłącznie na ilości kalorii.
• Przestań lekceważyć czynniki ryzyka sercowo-naczyniowego – cholesterol, ciśnienie tętnicze, glukoza to nie są już problemy „innych ludzi”.

Co warto wprowadzić (od czego zacząć):

• Zacznij stawiać na jakość, a nie na ilość: kieruj się zasadami diety śródziemnomorskiej (warzywa, owoce, pełnoziarniste produkty, ryby, oliwa z oliwek, orzechy, rośliny strączkowe).
• Zacznij wybierać tłuszcze nienasycone zamiast nasyconych. Kaftrio wymaga podawania z posiłkiem zawierającym tłuszcz, ale to nie musi być masło – łyżka oliwy, garść orzechów czy plaster awokado z powodzeniem spełnią tę rolę.
• Zacznij dbać o odpowiednią podaż białka (≥1,2 g/kg masy ciała na dobę) – to najlepsza strategia wspierania budowy masy mięśniowej.
• Zacznij zwiększać spożycie błonnika, który sprzyja zdrowiu jelit, reguluje glikemię i daje uczucie sytości.
• Zacznij regularnie ćwiczyć – ze szczególnym uwzględnieniem ćwiczeń siłowych [42, 43, 11].

Warto dodać, że badanie pilotażowe z 2025 roku wykazało, iż dieta z umiarkowaną zawartością tłuszczu (≤30% całkowitej energii) nie obniżała istotnie stężeń Kaftrio we krwi [19]. To bardzo ważna informacja, ponieważ wielu pacjentów obawia się, że zdrowa zmiana diety zmniejszy skuteczność ich leku. Obecne dane sugerują, że wystarcza ok. 10–11 g tłuszczu przy dawce leku – co odpowiada np. zaledwie jednej garści orzechów lub jednej łyżce oliwy.

Aktywność fizyczna – klucz do zdrowego składu ciała

Mimo spektakularnej poprawy czynności płuc na Kaftrio, codzienna aktywność fizyczna pacjentów nie wzrasta automatycznie. Francuskie badanie (obejmujące 18 osób) nie wykazało zmiany w liczbie pokonywanych kroków ani w czasie poświęcanym na umiarkowaną aktywność po rozpoczęciu terapii [52]. Poprawa wskaźnika FEV1 (natężonej objętości wydechowej pierwszosekundowej) o 14% nie przekłada się sama z siebie na wybieranie schodów zamiast windy. Aktywność fizyczna wymaga podjęcia świadomej decyzji i ułożenia planu.

Ćwiczenia oporowe (siłowe) mają szczególne znaczenie w kontekście stosowania Kaftrio. To jedyna interwencja, dla której udokumentowano preferencyjny przyrost masy beztłuszczowej (+0,3 kg/m²) zamiast tłuszczowej na tle terapii modulatorowej [52]. Czteroletni program rehabilitacyjny (56 pacjentów) potwierdził poprawę wydolności tlenowej (VO2peak) niezależnie od statusu modulatora [17].

Praktyczna rekomendacja: połącz ćwiczenia aerobowe (marsz, jazda na rowerze, pływanie, bieganie – cokolwiek lubisz) z ćwiczeniami siłowymi (siłownia, ćwiczenia z własną masą ciała, taśmy TRX, gumy oporowe) co najmniej 2–3 razy w tygodniu. Jeśli nigdy nie ćwiczyłeś siłowo, rozważ kilka sesji z fizjoterapeutą lub trenerem personalnym, który pomoże dobrać odpowiednie dla Ciebie ćwiczenia.

Warto rozumieć, dlaczego trening siłowy jest tak ważny właśnie teraz, w erze modulatorów. Gdy organizm otrzymuje nadwyżkę kaloryczną (a tak dzieje się na Kaftrio – patrz mechanizmy opisane wcześniej), decyduje, gdzie ją zmagazynować. Bez bodźca mięśniowego nadmiar kalorii trafia do tkanki tłuszczowej – to domyślna ścieżka metaboliczna. Trening siłowy wysyła jasny sygnał: „buduj mięśnie”. Hormony anaboliczne (testosteron, hormon wzrostu, IGF-1) aktywowane przez ćwiczenia oporowe kierują nadwyżkę białka i energii bezpośrednio do komórek mięśniowych. To nie jest kwestia estetyki czy ambicji sportowych – to strategia metaboliczna, która zmienia stosunek tłuszczu do mięśni na Twoją korzyść.

Konkretny plan treningowy powinien być dostosowany indywidualnie, ale jego ogólny szkielet może wyglądać następująco:

• Dwa-trzy razy w tygodniu: sesja ćwiczeń siłowych (30–45 minut, obejmująca główne grupy mięśniowe: nogi, plecy, klatkę piersiową, ramiona, brzuch).
• Dwa-trzy razy w tygodniu: aktywność aerobowa (30–45 minut szybkiego marszu, jazdy na rowerze, pływania lub dowolnej innej formy ruchu, która sprawia Ci przyjemność).

Kluczowe jest postępowanie progresywne – stopniowe zwiększanie obciążenia, by mięśnie stale otrzymywały bodziec do wzrostu. Nawet pacjenci z umiarkowanym obniżeniem FEV1 mogą bezpiecznie wykonywać ćwiczenia siłowe, o ile są odpowiednio prowadzeni.

Alkohol w erze modulatorów

Temat alkoholu w mukowiscydozie był historycznie marginalizowany – pacjenci byli zazwyczaj zbyt chorzy, by prowadzić typowe życie towarzyskie, albo zbyt młodzi, by kwestia alkoholu była istotna klinicznie. W erze modulatorów, gdy pacjenci żyją dłużej, czują się lepiej i w pełni uczestniczą w normalnym życiu społecznym, alkohol staje się zagadnieniem relewantnym (istotnym).

Kaftrio jest metabolizowane przez wątrobę (głównie przez izoenzym CYP3A4), podobnie jak alkohol. Producent leku nie formułuje bezwzględnego zakazu spożywania alkoholu, ale zdecydowanie zaleca ostrożność [8]. W kontekście przyrostu masy ciała alkohol stanowi dodatkowe źródło „pustych kalorii” (dostarcza 7 kcal/g – prawie tyle samo co tłuszcz) i sprzyja odkładaniu się tłuszczu trzewnego. Ponadto u pacjentów z chorobą wątroby związaną z CF lub ze stłuszczeniem wątroby alkohol może dodatkowo uszkadzać hepatocyty. Racjonalne podejście to umiarkowanie – okazjonalne spożycie niewielkich ilości jest prawdopodobnie bezpieczne u pacjentów z prawidłową funkcją wątroby, jednak regularne lub nadmierne picie powinno być zdecydowanie odradzane.

Kaftrio a perspektywa przeszczepienia płuc

Historycznie to niskie BMI (<17 kg/m²) stanowiło przeciwwskazanie do przeszczepienia płuc w CF. Jednak w erze modulatorów pojawia się nowe, odwrotne wyzwanie. Wytyczne Międzynarodowego Towarzystwa Transplantacji Serca i Płuc (ISHLT) uznają BMI ≥35 za bezwzględne przeciwwskazanie do przeszczepienia, a BMI w przedziale 30–34,9 za przeciwwskazanie względne [54].

Przy fakcie, że 43% dorosłych pacjentów z CF w USA zmaga się z nadwagą lub otyłością, wobec braku ustalonych protokołów bezpiecznej redukcji masy ciała specyficznych dla mukowiscydozy i przy konieczności dbania o to, by odchudzanie nie pogorszyło parametru FEV1 – stajemy przed nowym, nietrywialnym dylematem klinicznym. Dla pacjentów rozważających zabieg przeszczepienia w przyszłości, utrzymanie BMI w zdrowym zakresie nabiera zatem dodatkowego, bardzo ważnego znaczenia.

Agoniści receptora GLP-1 – obiecująca nowa opcja

To jedno z najciekawszych doniesień ostatnich lat w dziedzinie medycyny CF. Agoniści receptora GLP-1 (glukagonopodobnego peptydu-1) – czyli leki takie jak semaglutyd (Ozempic/Wegovy) i tirzepatyd (Mounjaro) – to klasa preparatów, która zrewolucjonizowała leczenie otyłości i cukrzycy typu 2 w populacji ogólnej. Obecnie pojawiają się pierwsze dane o ich zastosowaniu w mukowiscydozie.

• Park i wsp. opublikowali w 2025 roku największą z dotychczasowych serii przypadków: 11 pacjentów z CF (BMI 25,7–43,7) leczonych agonistami GLP-1 (9 osób przyjmowało semaglutyd, 2 osoby tirzepatyd). Wszyscy z nich doświadczyli redukcji masy ciała (mediana −7,2 kg), u 8 z 11 pacjentów poprawiła się czynność płuc, a u wszystkich 7 pacjentów z CFRD udało się zmniejszyć dawki przyjmowanej insuliny średnio o 31,5% [36].
• Oddzielna seria przypadków z University of Minnesota (Ahmed i wsp., 2024) wykazała u 4 z 5 pacjentów redukcję masy ciała rzędu 7–19%, która utrzymała się przez ponad 2 lata [55].
• Aktywne badanie kliniczne (NCT05788965) testuje obecnie działanie semaglutydu u dorosłych z CFRD i nadwagą/otyłością [56].

Ważne zastrzeżenie dotyczące agonistów GLP-1

Stosowanie agonistów GLP-1 w mukowiscydozie to wciąż terapia eksperymentalna – oparta na opisywanych seriach przypadków, a nie na randomizowanych badaniach z grupą kontrolną. Ponadto leki te mogą powodować nudności, wymioty i utratę apetytu – objawy, które są potencjalnie bardzo problematyczne u pacjentów z CF, którzy muszą przyjmować enzymy trzustkowe wraz z posiłkami i utrzymywać odpowiednie spożycie kalorii. Nie podejmuj decyzji o ich stosowaniu samodzielnie. Porozmawiaj o dostępnych możliwościach ze swoim zespołem CF – zwłaszcza jeśli Twoje BMI przekracza 30, masz zdiagnozowane CFRD lub wykazujesz cechy zespołu metabolicznego.

Profil metaboliczny – co badać i jak często

W erze modulatorów rutynowe monitorowanie parametrów metabolicznych powinno stać się standardem opieki w mukowiscydozie – a nie jedynie wyjątkiem zarezerwowanym dla populacji ogólnej. Poproś swój zespół prowadzący leczenie CF o regularne wykonywanie badań:

• lipidogramu (cholesterol całkowity, frakcje LDL i HDL, trójglicerydy),
• glikemii na czczo lub testu tolerancji glukozy (OGTT) – szczególnie jeśli masz czynniki ryzyka CFRD,
• ciśnienia tętniczego,
• parametrów wątrobowych (ALT, AST, GGT) oraz USG wątroby,
• a także – o ile to dostępne – badania składu ciała metodą DXA lub BIA.

Ankieta przeprowadzona wśród klinicystów zajmujących się CF w USA wykazała, że coraz więcej z nich włącza do terapii swoich pacjentów leki na nadciśnienie oraz statyny [11] – to najlepsze świadectwo tego, jak diametralnie zmienia się profil ryzyka zdrowotnego w mukowiscydozie.

Ciało się zmienia – a co z psychiką?

Ten aspekt przyrostu masy ciała na Kaftrio jest równie ważny jak kwestie metaboliczne i dietetyczne – a bywa niesłusznie pomijany w dyskusjach klinicznych. Dla osoby, która przez dekady była „tą chudą”, która słyszała „jedz więcej” na każdym kroku, nagła zmiana kształtu ciała może być głęboko destabilizująca – nawet jeśli towarzyszy jej poprawa zdrowia.

Zakłócenie tożsamości i „ambiwalentna strata”

Fenomenologiczne badanie jakościowe Tal-Alon z 2025 roku, oparte na pogłębionych wywiadach z pacjentami z CF przyjmującymi Trikaftę od co najmniej dwóch lat, zidentyfikowało dwa centralne tematy: „zakłócenie tożsamości” (identity disruption) i „ambiwalentną stratę” (ambivalent loss) [57].

Pacjenci opisywali głębokie trudności w redefiniowaniu siebie po latach postrzegania się jako osoby przewlekle chorej. Paradoks polega na tym, że poprawa zdrowia tworzy poczucie straty – straty tożsamości chorobowej, która kształtowała całe ich życie, relacje i sposób myślenia o sobie.

Spektrum doświadczeń jest szerokie. Część pacjentów przeżywa radość: odkrywają nowe kształty ciała jako dowód zdrowia, którego nigdy nie mieli. Inni czują się zagubieni: „nie rozpoznaję się w lustrze”, „nie wiem, kim jestem, jeśli nie jestem chory”. Jeszcze inni próbują świadomie zaakceptować zmianę. Jedna z blogerek ze społeczności CF opisała to tak: „Dla kogoś, kto przez całe życie walczył o każdy kilogram, to jest drastyczna zmiana zarówno ciała, jak i rozumienia, co znaczy o nie dbać” [58]. Te narracje pokazują, że przyrost masy ciała w mukowiscydozie to nie tylko kwestia kilogramów na wadze – to głęboka transformacja egzystencjalna.

Zaburzenia odżywiania – rosnące ryzyko

Badanie przeprowadzone na Columbia University przy użyciu walidowanych narzędzi przesiewowych wykazało, że 9,6% pacjentów z CF (w wieku 14–35 lat) uzyskało dodatni wynik w kwestionariuszu zaburzeń odżywiania (EDE-Q), a 13,5% – w skali przesiewowej ARFID (zaburzenie polegające na unikaniu lub ograniczaniu przyjmowania pokarmów) [59]. Te odsetki są prawdopodobnie niedoszacowane, bo wiele osób z CF nie rozpoznaje swoich zachowań żywieniowych jako problematycznych. Po latach bycia instruowanym, jak jeść, granica między „zdrową kontrolą diety” a „zaburzonym jedzeniem” może być mocno rozmyta.

Czynniki ryzyka specyficzne dla ery modulatorów obejmują:

• nagłe odwrócenie komunikatu z „jedz wszystko” na konieczność zarządzania masą ciała (co bywa odbierane jako sprzeczność);
• szybkie, mimowolne zmiany kształtu ciała, nad którymi pacjent nie ma kontroli;
• utratę tożsamości chorobowej, która dla wielu osób stanowiła ramy życiowe;
• wieloletnią kulturę kliniczną w CF, skoncentrowaną niemal obsesyjnie na wskaźniku BMI [60].

Dynamika zespołu leczącego CF jest tu szczególnie złożona: ci sami specjaliści, którzy przez lata celebrowali każdy przybrany kilogram, teraz muszą rozmawiać o kontroli masy ciała – co może generować u pacjentów głęboko sprzeczne sygnały.

Przegląd narracyjny z 2025 roku podkreśla, że modulatory CFTR stworzyły „nowy kontekst” ze zwiększonym ryzykiem problemów z obrazem ciała i zaburzonych zachowań żywieniowych, a jednocześnie istnieje wciąż bardzo niewiele danych na temat obrazu własnego ciała u dzieci z CF [60]. Problem ten nieproporcjonalnie częściej dotyka kobiet z CF – te, które postrzegały swoje BMI jako wyższe, wykazywały silniejszą tendencję do restrykcji kalorycznej niż ich zdrowe rówieśniczki [60].

Kiedy szukać wsparcia psychologicznego

Pytania przesiewowe zaproponowane przez CFReSHC (CF Research and Screening for Health Challenges) mogą pomóc w identyfikacji problemu [61]:

• „Czy masz obawy dotyczące swojego obrazu ciała?”
• „Od kiedy bierzesz modulatory, czy zmieniły się Twoje odczucia wobec własnego ciała?”
• „Czy Twój stosunek do ciała powstrzymuje Cię od rzeczy, które chciałbyś robić?”

Sygnały ostrzegawcze, które powinny skłonić do rozmowy z psychologiem lub psychiatrą:

• uporczywe zamartwianie się wagą lub kształtem ciała, które pochłania znaczną część myślenia;
• ograniczanie jedzenia lub pomijanie posiłków w celu kontroli wagi;
• unikanie aktywności społecznych lub intymnych z powodu niezadowolenia z ciała;
• manipulowanie dawkami enzymów trzustkowych lub insuliny w celu kontroli masy ciała (to szczególnie niebezpieczne!);
• kompulsywne ćwiczenia fizyczne;
• wyrażane cierpienie z powodu zmian tożsamości („nie wiem kim jestem”, „czuję się obco w swoim ciele”);
• wycofanie społeczne lub pogorszenie nastroju towarzyszące zmianom ciała.

Ważne jest, by zrozumieć, że szukanie wsparcia psychologicznego nie jest oznaką słabości – to racjonalna odpowiedź na sytuację, w której ciało zmienia się szybko i w sposób, którego nie kontrolujesz, podczas gdy Twoja tożsamość i relacje ukształtowane przez chorobę podlegają fundamentalnej rewizji. Wielu pacjentów korzysta ze wsparcia psychologicznego lub grup wsparcia online – nawet jeśli ich ogólna sytuacja zdrowotna jest obiektywnie lepsza niż kiedykolwiek.

15 praktycznych porad na nową rzeczywistość metaboliczną

1. Nie panikuj, ale nie ignoruj. Początkowy przyrost 2–4 kg w pierwszych miesiącach to oczekiwana i w dużej mierze pozytywna reakcja – szczególnie jeśli miałeś niedowagę. Problemem staje się dopiero nadmierny, nieustający przyrost przekraczający zdrowe progi lub przyrost składający się niemal wyłącznie z tkanki tłuszczowej.
2. Poproś o badanie składu ciała. Badania DXA lub BIA – a nie samo BMI – dają prawdziwy obraz Twojej sytuacji metabolicznej. „Otyłość ukryta” przy prawidłowym BMI jest realnym zjawiskiem, dotykającym nawet 13% kobiet z CF [3].
3. Przejdź na dietę jakościową. Zastosuj zasady diety śródziemnomorskiej: warzywa (minimum 400 g dziennie), owoce, produkty pełnoziarniste, ryby (2–3 razy w tygodniu), oliwa z oliwek, orzechy, nasiona. Ogranicz przetworzoną żywność, słodkie napoje, tłuszcze nasycone i trans. To nie jest dieta odchudzająca – to dieta prozdrowotna [42, 43].
4. Nie rezygnuj z tłuszczu – zmień jego rodzaj. Kaftrio wymaga ok. 10–11 g tłuszczu z posiłkiem. Dieta o umiarkowanej zawartości tłuszczu nie obniża istotnie stężeń leku we krwi [19]. Wybieraj tłuszcze nienasycone: oliwę, awokado, orzechy, nasiona, ryby.
5. Białko to priorytet. Spożywaj minimum 1,2 g białka na kilogram masy ciała dziennie. Przy ćwiczeniach siłowych rozważ nawet 1,5 g/kg. Białko wspiera budowę masy mięśniowej – jedynej tkanki, która jest deficytowa w typowym profilu przyrostu na Kaftrio [43].
6. Ćwicz – szczególnie siłowo. Trening oporowy to jedyna udowodniona metoda zmiany proporcji przyrostu z tkanki tłuszczowej na mięśniową [52]. Połącz go z aktywnością aerobową co najmniej 2–3 razy w tygodniu. Jeśli nigdy nie ćwiczyłeś, zacznij od małych kroków – spacer, schody, proste ćwiczenia z własną masą ciała – i stopniowo zwiększaj intensywność.
7. Monitoruj enzymy. Nie zmieniaj dawek PERT samodzielnie, ale informuj lekarza o zmianach w stolcach czy dolegliwościach brzusznych. Algorytmy dostosowywania enzymów w erze modulatorów wciąż nie istnieją – wymaga to indywidualnej oceny klinicznej [43].
8. Kontroluj witaminy. Stężenia witamin A, D, E, K badaj minimum raz w roku; w pierwszym roku na Kaftrio rozważ częstszą kontrolę. Ich nadmiar jest teraz równie realnym zagrożeniem co niedobór (istnieje ryzyko hiperwitaminozy) [15, 48].
9. Badaj profil metaboliczny. Regularnie, przynajmniej raz w roku, sprawdzaj: lipidogram, glikemię na czczo (lub krzywą cukrową OGTT, jeśli masz ryzyko CFRD), ciśnienie tętnicze i parametry wątrobowe. Częstość występowania zespołu metabolicznego podwaja się w ciągu roku terapii na Kaftrio [5].
10. Zwracaj uwagę na obwód talii. Obwód talii jest znacznie lepszym wskaźnikiem obecności tłuszczu trzewnego niż BMI. Wartości >80 cm u kobiet i >94 cm u mężczyzn sugerują zwiększone ryzyko metaboliczne – nawet przy prawidłowym BMI.
11. Bądź wyrozumiały dla siebie. Zmiany ciała po modulatorach są głębokie i szybkie. Poczucie zagubienia, ambiwalencji, a nawet swego rodzaju żałoby po „dawnym ja” jest całkowicie normalne [57]. Nie musisz kochać swojego nowego ciała od pierwszego dnia – ale zasługujesz na życzliwość wobec samego siebie w tym procesie.
12. Szukaj wsparcia, jeśli go potrzebujesz. Jeśli zmiany ciała Cię przytłaczają, jeśli celowo ograniczasz jedzenie, manipulujesz enzymami lub insuliną, albo czujesz się obco we własnym ciele – porozmawiaj z psychologiem, najlepiej takim, który rozumie specyfikę mukowiscydozy. To nie jest słabość, to dowód mądrości [57, 61].
13. Współpracuj z dietetykiem CF. Zmiana paradygmatu żywieniowego nie powinna odbywać się w pojedynkę. Dietetyk wyspecjalizowany w CF pomoże przeprojektować Twoją dietę w sposób bezpieczny, uwzględniający indywidualne potrzeby, choroby współistniejące i aktualny status metaboliczny [11, 42].
14. Nie zapominaj o nawodnieniu i soli. Chociaż Kaftrio obniża stężenie chlorków w pocie, nie normalizuje ich całkowicie. Utrzymuj odpowiednie nawodnienie organizmu, szczególnie podczas ćwiczeń i w trakcie upałów. Ewentualną potrzebę dodatkowej suplementacji soli zawsze omawiaj z zespołem CF.
15. Patrz na całość, nie tylko na wagę. Najważniejszy komunikat: rodzaj przybranych kilogramów jest dziś równie ważny jak ich liczba. Twój cel to nie konkretna wartość na wadze, lecz zdrowy skład ciała, prawidłowy profil metaboliczny, dobra czynność płuc i – co równie ważne – dobrostan psychiczny. Waga jest tylko jednym z wielu wskaźników zdrowia, i z pewnością nie tym najważniejszym.

Pytania bez odpowiedzi – czego jeszcze nie wiemy

Mimo imponującej ilości badań opublikowanych w ciągu zaledwie pięciu lat od wprowadzenia Kaftrio, wiele fundamentalnych pytań wciąż pozostaje bez odpowiedzi. Warto je znać, ponieważ wpływają one na to, w jaki sposób interpretujemy dostępne dane i jakie podejmujemy decyzje.

• Jaki jest optymalny zakres BMI i składu ciała dla pacjentów z CF leczonych modulatorami? Tradycyjne cele (BMI ≥22 dla kobiet, ≥23 dla mężczyzn) zostały ustalone w epoce, w której u pacjentów dominowało niedożywienie. Wytyczne australijsko-nowozelandzkie zaproponowały BMI >27 jako „wysoki próg” [27], ale wciąż brakuje badań prospektywnych, które jednoznacznie określiłyby, przy jakim BMI (i przy jakim konkretnie składzie ciała) korzyści zdrowotne zaczynają maleć, a ryzyka metaboliczne narastać. Prawdopodobnie optymalny zakres jest mocno zindywidualizowany i zależy od wieku, płci, genotypu, czynności płuc oraz chorób współistniejących.
• Czy nadwyżka tkanki tłuszczowej na Kaftrio niesie takie samo ryzyko jak otyłość w populacji ogólnej? To kluczowe pytanie, na które nie mamy jeszcze odpowiedzi. Patofizjologia CF jest unikalna: przewlekłe zapalenie, zmieniona flora bakteryjna, dysfunkcja trzustki – te czynniki mogą modyfikować negatywny wpływ nadwyżki tłuszczu na zdrowie w sposób zupełnie odmienny niż u populacji ogólnej. Z jednej strony dane Ratti i wsp. sugerują, że zespół metaboliczny w CF na tle stosowania Kaftrio jest realny i klinicznie istotny [5]. Z drugiej strony wciąż brakuje nam danych dotyczących „twardych” punktów końcowych – zawałów serca, udarów czy incydentów sercowo-naczyniowych – u pacjentów z CF zmagających się z nadwagą. Populacja chorych na mukowiscydozę jest jeszcze zbyt młoda i zbyt mała, by tego typu statystyki mogły się pojawić. Ostrożność jest tu więc bardzo uzasadniona, jednak bez popadania w skrajny alarmizm.
• Czy skład ciała poprawi się z czasem? Część badaczy spekuluje, że dominacja tkanki tłuszczowej w ogólnym przyroście masy może być zjawiskiem przejściowym – organizm po latach niedożywienia w pierwszej kolejności odbudowuje rezerwy energetyczne (tłuszcz), a dopiero potem, przy odpowiednim bodźcu (ćwiczenia fizyczne, podaż białka), zaczyna budować masę mięśniową. Małe badanie przeprowadzone wśród nastolatków (Gur i wsp.) sugeruje, że u młodych pacjentów przyrost masy beztłuszczowej jest bardziej prawdopodobny [31]. Potrzebne są jednak długoterminowe badania składu ciała (5–10 lat na Kaftrio), by móc w pełni zrozumieć, jak stosunek tłuszczu do mięśni ewoluuje w dłuższej perspektywie czasowej.
• Jak bezpiecznie redukować masę ciała u pacjentów z CF i nadwagą? Nie istnieją dotąd żadne randomizowane badania kliniczne dotyczące interwencji redukcji masy ciała u pacjentów z CF. Wszystkie nasze dane na ten temat pochodzą z populacji ogólnej, w której zasady odchudzania są dobrze ugruntowane, ale mogą one nie przekładać się bezpośrednio na realia mukowiscydozy. Główne obawy środowiska medycznego dotyczą ryzyka utraty masy mięśniowej (która u tych pacjentów i tak jest deficytowa), pogorszenia czynności płuc (historycznie silnie korelującej z BMI) oraz wystąpienia zaburzeń wchłaniania witamin i składników mineralnych. Agoniści GLP-1 wydają się opcją bardzo obiecującą, ale obecnie posiadane dane dotyczą zaledwie kilkunastu pacjentów [36, 55]. Trwa jednak badanie kliniczne z użyciem semaglutydu [56], którego wyniki mogą zmienić ten paradygmat.
• Jak długo utrzymuje się efekt metaboliczny Kaftrio? Najdłuższe dostępne dane dotyczą okresu zaledwie ok. 3,5 roku terapii [22]. Nie wiemy więc, czy pacjenci przyjmujący Kaftrio przez 10, 20 czy 30 lat będą nadal kontynuowali gromadzenie tkanki tłuszczowej, czy też osiągną pewne stabilne plateau. Nie wiemy również, w jaki sposób zmienią się ich ryzyka metaboliczne w miarę starzenia się – zwłaszcza że populacja pacjentów z CF starzeje się dosłownie na naszych oczach, a mediana przewidywanego przeżycia przekracza już 60 lat [11].
• Jak wpływa Kaftrio na choroby nowotworowe? W populacji ogólnej otyłość jest powszechnie uznanym czynnikiem ryzyka wielu nowotworów. Wraz z bezprecedensowym wydłużeniem życia pacjentów z CF i rosnącym odsetkiem nadwagi w tej grupie, pytanie o ryzyko onkologiczne staje się niezwykle istotne. Ryzyko wystąpienia nowotworów układu pokarmowego w CF jest już z założenia podwyższone – dotyczy to w szczególności nowotworów jelita grubego, które występują tu 5–10 razy częściej niż w populacji ogólnej [40]. Czy zatem dodanie otyłości do tego i tak już podwyższonego ryzyka będzie miało groźny efekt synergistyczny? To ważne pytanie na razie pozostaje otwarte i z pewnością wymaga wieloletniego monitorowania pacjentów.
• Co z nową generacją modulatorów? Nowa terapia potrójna firmy Vertex (wanzakaftor/tezakaftor/deuteiwakaftor) znajduje się na zaawansowanym etapie badań klinicznych i może zostać oficjalnie zarejestrowana w ciągu najbliższych lat. Nie wiemy jeszcze, czy nowe modulatory będą charakteryzowały się innym profilem metabolicznym niż Kaftrio. W środowisku medycznym i pacjenckim istnieje również ogromna nadzieja na terapie genowe i oparte na mRNA, które mogłyby jeszcze skuteczniej naprawiać defekt białka CFTR – ale ich długoterminowy wpływ na metabolizm organizmu pozostaje całkowicie niezbadany.

Podsumowanie: ani euforia, ani panika

Historia przyrostu masy ciała na Kaftrio jest zjawiskiem znacznie bardziej złożonym, niż sugerowałoby to jakiekolwiek proste i jednostronne przesłanie. Centralne odkrycie ostatnich lat – mówiące o tym, że przyrost masy na modulatorach to w głównej mierze tkanka tłuszczowa, a nie mięśnie – zmienia kształt całej dyskusji. Przez blisko cztery dekady każdy kolejny kilogram był traktowany jak ogromne zwycięstwo. Dziś to rodzaj przybranych kilogramów jest równie ważny jak ich liczba. Częstość występowania zespołu metabolicznego u pacjentów podwaja się w ciągu roku od rozpoczęcia terapii. Poziom cholesterolu rośnie. Ciśnienie krwi rośnie. Stłuszczenie wątroby staje się nowym, powszechnym problemem. A psychologiczne konsekwencje gwałtownej zmiany własnego ciała są u pacjentów znacznie głębsze, niż ktokolwiek z góry przewidywał.

Dla dzieci z CF przekaz kierowany do rodziców powinien brzmieć: umiarkowany optymizm połączony z uważnością. Wzrastanie wyrównawcze jest procesem realnym i niezwykle korzystnym – to wręcz jedna z najpiękniejszych konsekwencji wprowadzenia modulatorów. Wymaga to jednak starannego monitorowania, aby móc odpowiednio wcześnie odróżnić zdrowe „doganianie” rówieśników od niepokojącej, nadmiernej akumulacji tkanki tłuszczowej. Brak wyraźnego plateau w przyroście wagi u najmłodszych oznacza, że konieczne jest systematyczne śledzenie obu krzywych na siatkach centylowych (wagi i wzrostu) i wczesna interwencja ze strony dietetyka w momencie, gdy proporcje te ulegają zaburzeniu.

Dla dorosłych zmiana wieloletniego paradygmatu z „jedz wszystko” na „jedz dobrze” z pewnością będzie wymagała czasu, dużego wsparcia i bardzo wrażliwej komunikacji ze strony personelu medycznego. Nie chodzi o to, by stosować restrykcje – stawką jest wyższa jakość życia. Najnowsze wytyczne ESPEN-ESPGHAN-ECFS z 2024 roku oraz oficjalne stanowisko CF Foundation z 2023 roku mocno zbiegają się w jednym punkcie: konieczne jest zindywidualizowane i oparte na rzetelnej analizie składu ciała żywienie, zamiast stosowania uniwersalnych receptur wysokokalorycznych. Ćwiczenia fizyczne – a w szczególności trening siłowy budujący cenną masę mięśniową – wyraźnie wyłaniają się z badań jako najważniejsza interwencja uzupełniająca terapię. Stosowanie agonistów receptora GLP-1 to bardzo obiecująca przyszłość farmakologiczna, ale opcja ta wymaga jeszcze solidnych, kontrolowanych badań klinicznych.

Wymiar psychologiczny całego zjawiska – na czele z zakłóceniem tożsamości, ambiwalentną stratą i wyraźnie rosnącym ryzykiem wystąpienia zaburzeń odżywiania – musi natychmiast stać się integralną częścią rutynowej opieki nad pacjentem z CF, a nie jedynie tematem, który personel podejmuje dopiero w momencie, gdy chory znajduje się w ostrym kryzysie. Pytania przesiewowe dotyczące obrazu własnego ciała powinny być zadawane w gabinecie równie często i regularnie, jak pytania o nasilenie kaszlu czy konsystencję stolców.

Era modulatorów to bez wątpienia najlepsza wiadomość w całej historii walki z mukowiscydozą. Mediana przewidywanego przeżycia dla dzieci z CF urodzonych w 2023 roku przekracza już wspaniałe 60 lat [11]. Liczba wykonywanych przeszczepień płuc spadła o ponad 75%. Częstość zaostrzeń choroby zmniejszyła się o ponad połowę. Ale z każdą nową erą przychodzą też nowe wyzwania – a te na tle metabolicznym znajdują się obecnie w absolutnej czołówce najważniejszych z nich.

Przyrost masy ciała na Kaftrio to zatem jednocześnie wspaniały powód do radości (bo zwiastuje poprawę stanu odżywienia, wzrastanie wyrównawcze i jest dowodem na to, że lek skutecznie działa), wyzwanie samo w sobie (bo zmusza do zmiany wieloletniej diety, wdrożenia aktywności fizycznej i podjęcia psychologicznej adaptacji) oraz realny problem wymagający stałej czujności (z uwagi na rosnące ryzyko metaboliczne, nadmiar gromadzonej tkanki tłuszczowej i ryzyko stłuszczenia wątroby). Konkretne proporcje między tymi trzema aspektami zawsze będą zależeć od Twojej, całkowicie indywidualnej sytuacji.

Kluczem do sukcesu jest w pełni świadoma i oparta na zaufaniu współpraca z Twoim zespołem CF, regularne monitorowanie parametrów (nie tylko samej wagi, ale całościowego profilu metabolicznego i składu ciała) oraz – co niemniej istotne – codzienna troska o własny dobrostan psychiczny w dobie tej bardzo głębokiej transformacji.

Jedno jest absolutnie pewne: nadszedł czas, by zacząć myśleć o zdrowiu metabolicznym w mukowiscydozie równie poważnie, jak od zawsze myśleliśmy o zdrowiu płuc.

 

Bibliografia

1. Middleton PG, Mall MA, Dřevínek P, et al. Elexacaftor–tezacaftor–ivacaftor for cystic fibrosis with a single Phe508del allele. N Engl J Med. 2019;381(19):1809-1819.
2. Bailey J, Rozga M, McDonald CM, et al. Effect of elexacaftor-tezacaftor-ivacaftor on body weight and metabolic parameters in adults with cystic fibrosis. J Cyst Fibros. 2022;21(2):265-271.
3. Sheridan H, et al. Weight increase in people with cystic fibrosis on CFTR modulator therapy is mainly due to increase in fat mass. J Cyst Fibros. 2023;22(6):1053-1058.
4. Westhölter D, et al. Elexacaftor/tezacaftor/ivacaftor influences body composition in adults with cystic fibrosis: a fully automated CT-based analysis. Sci Rep. 2024;14:9256.
5. Ratti G, et al. Development of metabolic syndrome in people with cystic fibrosis one year after exposure to elexacaftor-tezacaftor-ivacaftor. J Cyst Fibros. 2025;24(1):118-124.
6. Ratjen F, Bell SC, Rowe SM, et al. Cystic fibrosis. Nat Rev Dis Primers. 2015;1:15010.
7. Ramsey BW, Davies J, McElvaney NG, et al. A CFTR potentiator in patients with cystic fibrosis and the G551D mutation. N Engl J Med. 2011;365(18):1663-1672.
8. European Medicines Agency. Kaftrio (elexacaftor/tezacaftor/ivacaftor) – Summary of Product Characteristics. EMA, 2023 (rozszerzenie rejestracji od 2. roku życia).
9. Castellani C, Assael BM. Cystic fibrosis: a clinical view. Cell Mol Life Sci. 2017;74(1):129-140.
10. Vertex Pharmaceuticals. Komunikat prasowy dot. rozszerzenia refundacji Kaftrio w Polsce. Kwiecień 2025.
11. Vavrina C, et al. Evolving nutrition therapy in cystic fibrosis: adapting to the CFTR modulator era. Nutr Clin Pract. 2025 (early online).
12. Stallings VA, et al. Energy balance and mechanisms of weight gain with ivacaftor treatment of cystic fibrosis gating mutations. J Pediatr. 2018;201:229-237.
13. Lim SH, et al. Heightened mitochondrial respiration in CF cells is normalised by triple CFTR modulator therapy through mechanisms involving calcium. Cells. 2024;13(21):1787.
14. Ooi CY, et al. Impact of CFTR modulation on intestinal pH, bile acid and FGF19 signalling in cystic fibrosis. J Cyst Fibros. 2022;21(4):664-671.
15. Terlizzi V, et al. Impact of elexacaftor/tezacaftor/ivacaftor on fat-soluble vitamin levels in children with cystic fibrosis. J Cyst Fibros. 2024;23(1):108-113.
16. Solís-García G, et al. Is obesity a problem in new cystic fibrosis treatments? Nutrients. 2024;16(18):3103.
17. Renz DM, et al. A 3-week inpatient rehabilitation programme improves body composition in people with cystic fibrosis with and without elexacaftor/tezacaftor/ivacaftor therapy. Nutrients. 2025;17(15):2439.
18. Dane z badania IMMProveCF (Phase IV), wyniki opublikowane 2025.
19. Pilot and feasibility study of dietary composition with elexacaftor-tezacaftor-ivacaftor concentrations in people with cystic fibrosis. J Cyst Fibros. 2025 (PMID: 39716404).
20. Caley L, et al. Body mass index and nutritional intake following Elexacaftor/Tezacaftor/Ivacaftor modulator therapy in adults with cystic fibrosis. J Cyst Fibros. 2023;22(6):1059-1062.
21. Heijerman HGM, McKone EF, Downey DG, et al. Efficacy and safety of the elexacaftor plus tezacaftor plus ivacaftor combination regimen in people with cystic fibrosis homozygous for the F508del mutation. Lancet. 2019;394(10212):1940-1948.
22. Goralski JL, et al. Long-term safety and efficacy of elexacaftor/tezacaftor/ivacaftor in adults and adolescents with CF: phase 3 open-label extension study (192 weeks). Am J Respir Crit Care Med. 2025 (early online).
23. Gramegna A, et al. Heterogeneity of weight gain after initiation of Elexacaftor/Tezacaftor/Ivacaftor in people with cystic fibrosis. Respir Res. 2023;24:153.
24. Perrotta F, et al. Long-term impact of elexacaftor/tezacaftor/ivacaftor on pulmonary, nutritional and metabolic outcomes in homozygous F508del cystic fibrosis patients: a real-world cohort study. Br J Clin Pharmacol. 2025 (early online).
25. Zacharopoulos A, et al. Body mass, linear growth, and body composition before and after the introduction of elexacaftor/tezacaftor/ivacaftor among children and adults with cystic fibrosis. Clin Nutr. 2025 (early online).
26. Cystic Fibrosis Foundation. 2024 Patient Registry Highlights. Bethesda, MD: CFF; 2024.
27. Harindhanavudhi T, et al. Prevalence and factors associated with overweight and obesity in adults with cystic fibrosis: a single-center analysis. J Cyst Fibros. 2020;19(3):531-537.
28. Trost A, et al. Elexacaftor/Tezacaftor/Ivacaftor effect on bone density and body composition: a retrospective DXA analysis. Pediatr Pulmonol. 2025 (early online).
29. Análisis CT de composición corporal en pacientes CF tras ETI (Spanish multicenter CT study), datos presentados 2024.
30. Soulsby N, et al. Ultra-low dose thoracic CT-derived morphomics in patients with CF on Elexacaftor/Tezacaftor/Ivacaftor. J Cyst Fibros. 2025 (PMID: 40587244).
31. Gur M, et al. Effect of Trikafta on bone density, body composition and exercise capacity in CF: a pilot study. Pediatr Pulmonol. 2023;58:1651-1657.
32. Bellin MD, et al. Insulin secretion improves in cystic fibrosis following ivacaftor correction of CFTR: a small pilot study. Pediatr Diabetes. 2013;14(6):417-421.
33. Phase 3b trial of ETI effects on dysglycemia categories in CF. Am J Respir Crit Care Med. 2025 (N=69).
34. Chan CL, et al. Insulin sensitivity and resistance in cystic fibrosis. J Clin Transl Endocrinol. 2022;27:100287.
35. Doğan ÖA, et al. Beta cell function and insulin sensitivity during elexacaftor/tezacaftor/ivacaftor therapy in people with cystic fibrosis. Front Endocrinol. 2026;17:1774728.
36. Park SS, et al. Glucagon-like-peptide-1 agonist therapy in adults with cystic fibrosis. J Cyst Fibros. 2025;24(2):315-320. Zob. też: Egnatchik R, et al. GLP-1 receptor agonist treatment of CFRD complicated by obesity: a case series. J Clin Endocrinol Metab. 2025;110(1):e123-e128.
37. Kutney KA, et al. Risk factors for hepatic steatosis in adults with cystic fibrosis. World J Gastroenterol. 2020;26(8):892-903.
38. Debray D, et al. Cystic fibrosis-related liver disease: clinical presentations, diagnostic and monitoring approaches in the era of CFTR modulator therapies. J Hepatol. 2022;76(1):191-204.
39. Castaldo A, et al. Blood lipids on ETI therapy (stężenia cholesterolu). Dane z 2024.
40. Despotes KA, Lopes-Pacheco M, Terlizzi V. Cystic fibrosis: new challenges and perspectives beyond elexacaftor/tezacaftor/ivacaftor. Ther Adv Respir Dis. 2025;19:17534666251323194.
41. Borowitz D, Baker RD, Stallings V. Consensus report on nutrition for pediatric patients with cystic fibrosis. J Pediatr Gastroenterol Nutr. 2002;35(3):246-259.
42. Leonard A, et al. Nutritional considerations for a new era: a CF Foundation position paper. J Cyst Fibros. 2023;22(5):765-775.
43. Wilschanski M, et al. ESPEN-ESPGHAN-ECFS guideline on nutrition care for cystic fibrosis. Clin Nutr. 2024;43(3):413-445.
44. McDonald CM, et al. Academy of Nutrition and Dietetics: 2020 CF Evidence Analysis Center Evidence-Based Nutrition Practice Guideline. J Acad Nutr Diet. 2021;121(8):1591-1636.
45. Burgel PR, et al. Standards of care for CFTR variant-specific therapy (including modulators) for people with cystic fibrosis. J Cyst Fibros. 2023;22(1):17-30.
46. Dane dotyczące odzysku funkcji trzustki u dzieci na modulatorach: badania pediatryczne, fecal elastase data (elastaza ≥200 µg/g u 21% dzieci).
47. Dane dotyczące witamin rozpuszczalnych w tłuszczach po ETI. Zob. też: Springeropen, Mol Cell Pediatr, 2024 (changes in vitamins and trace elements after initiation of HEMT).
48. Effect of cystic fibrosis modulator therapies on serum levels of fat-soluble vitamins. PubMed 2025 (PMID: 40386324).
49. Patil NR, et al. The impact of highly effective CFTR modulators on growth and nutrition status. Nutrients. 2021;13(9):2907. Zob. też: CFF Patient Registry study, Patil et al. J Cyst Fibros. 2024 (N=9186).
50. Real-life in cystic fibrosis pediatric patients treated with Kaftrio: a descriptive observational study (Italian pediatric cohort). PMC 2025.
51. Kent S, et al. The cystic fibrosis transmembrane conductance regulator (Cftr) modulates the timing of puberty in mice. J Clin Invest. 2008;118:2326-2336.
52. Données françaises sur l’activité physique après ETI (French physical activity study, N=18). Zob. też: Renz DM, et al. Nutrients. 2025;17(15):2439 (rehabilitation programme and body composition).
53. Luo A, et al. Predicting weight gain in patients with cystic fibrosis on triple combination modulator. J Cyst Fibros. 2024;23(4):721-726.
54. Weill D, et al. A consensus document for the selection of lung transplant candidates: 2014 update from the ISHLT. J Heart Lung Transplant. 2015;34(1):1-15.
55. Ahmed N, et al. Glucagon-like-peptide-1 receptor agonists in adults with cystic fibrosis [case series]. J Cyst Fibros. 2024 (PMID: 39214747).
56. ClinicalTrials.gov. Semaglutide in CFRD. Identyfikator: NCT05788965.
57. Tal-Alon N. When health changes everything: the disruptive side of identity shifts in people with CF. Health (London). 2025 (early online).
58. CF Yogi. CFTR modulators and body image: navigating the new normal. cfyogi.org, 2024.
59. Kass AP, et al. Increased risk of eating disorders and ARFID among cystic fibrosis population. Pediatr Pulmonol. 2024.
60. Review of disordered eating behaviors in cystic fibrosis. Life. 2025;15(9):1355. Zob. też: Eating disorders and disordered eating behaviors in CF: a neglected issue. J Cyst Fibros. 2022;21(4):567-573.
61. CFReSHC (CF Research and Screening for Health Challenges). Body image screening questions. cfreshc.org.

Zastrzeżenie: Niniejszy artykuł ma charakter wyłącznie edukacyjny i nie zastępuje indywidualnej porady medycznej. Wszelkie decyzje dotyczące diety, suplementacji, dawkowania enzymów czy podejmowanej aktywności fizycznej powinny być podejmowane w ścisłym porozumieniu z Twoim zespołem prowadzącym leczenie mukowiscydozy. Artykuł powstał na podstawie literatury naukowej dostępnej na stan do marca 2026 roku.