Prawie wszystkie analizowane państwa stosują zbyt dużo antybiotyków z grupy Watch
Międzynarodowe badanie wykazało, że 99% państw z dostępnymi danymi stosowało więcej antybiotyków Watch, niż wynikało z oszacowanego zapotrzebowania epidemiologicznego.
W wielu państwach stosuje się zbyt dużo antybiotyków o szerokim spektrum działania i leków niedostosowanych do rzeczywistych potrzeb klinicznych. Jednocześnie miliony pacjentów mogą nie mieć dostępu do antybiotyków, których potrzebują w leczeniu zakażeń, w tym infekcji wywołanych przez bakterie wielolekooporne. Międzynarodowa analiza opublikowana w The Lancet Public Health przedstawia pierwszy globalny model pozwalający oszacować optymalne zapotrzebowanie na antybiotyki z grup Access, Watch i Reserve w poszczególnych państwach.
Globalna nierównowaga w stosowaniu antybiotyków
W wielu krajach stosuje się zbyt dużo silnie działających lub niewłaściwie dobranych antybiotyków, co pogłębia problem oporności drobnoustrojów na leczenie. Jednocześnie miliony ludzi nie mają dostępu do konkretnych leków przeciwdrobnoustrojowych, których potrzebują w związku z występującymi u nich zakażeniami.
Takie wnioski wynikają z dużego międzynarodowego badania dotyczącego stosowania antybiotyków, opublikowanego w czasopiśmie The Lancet Public Health. Naukowcy z City St George’s, University of London oraz University of Oxford opracowali pierwsze globalne ramy analityczne umożliwiające oszacowanie, ile antybiotyków i jakiego rodzaju potrzebuje każde państwo, aby odpowiednio leczyć występujące w jego populacji zakażenia.
Klasyfikacja antybiotyków AWaRe
World Health Organization dzieli antybiotyki na trzy podstawowe kategorie w ramach systemu AWaRe: Access, Watch oraz Reserve. Klasyfikacja ta ma wspierać racjonalną antybiotykoterapię, monitorowanie konsumpcji leków przeciwdrobnoustrojowych oraz działania ograniczające narastanie oporności.
Antybiotyki Access
Do grupy Access należą antybiotyki wykorzystywane w leczeniu większości częstych zakażeń. Są to zazwyczaj leki preferowane jako terapia pierwszego lub drugiego wyboru, charakteryzujące się relatywnie niższym ryzykiem selekcji oporności.
Antybiotyki Watch
Antybiotyki z grupy Watch mają zwykle szersze spektrum działania i są przeznaczone do leczenia określonych zakażeń lub sytuacji klinicznych. Ich stosowanie wiąże się z większym ryzykiem działań niepożądanych i selekcji szczepów opornych, dlatego powinno podlegać szczególnie ścisłemu nadzorowi.
Antybiotyki Reserve
Grupa Reserve obejmuje antybiotyki ostatniej szansy, wykorzystywane przede wszystkim w leczeniu ciężkich zakażeń wywołanych przez bakterie wielolekooporne. Leki te powinny być dostępne dla pacjentów, którzy rzeczywiście ich potrzebują, ale jednocześnie stosowane w sposób ściśle kontrolowany.
Tabela 1. Znaczenie grup antybiotyków w systemie AWaRe
| Grupa | Podstawowe zastosowanie | Znaczenie dla antybiotykoodporności |
|---|---|---|
| Access | Leczenie większości częstych zakażeń | Relatywnie niższe ryzyko selekcji oporności |
| Watch | Leczenie określonych zakażeń wymagających antybiotyków o szerszym spektrum | Większe ryzyko działań niepożądanych i rozwoju oporności |
| Reserve | Leczenie ciężkich zakażeń wywołanych przez drobnoustroje wielolekooporne | Leki ostatniej szansy wymagające ścisłego nadzoru |
Źródło: Opracowanie na podstawie komunikatu City St George’s, University of London.
Jak oszacowano optymalne zapotrzebowanie
W 2024 roku światowi przywódcy podczas obrad United Nations uzgodnili, że do 2030 roku co najmniej 70% globalnego zużycia antybiotyków powinno przypadać na leki z grupy Access. Wcześniej nie istniała jednak metoda pozwalająca określić właściwą wielkość i strukturę stosowania antybiotyków w konkretnym państwie.
Aby wypełnić tę lukę, naukowcy przeanalizowali dane dotyczące 186 państw, terytoriów i obszarów administracyjnych, obejmujących łącznie 99,8% światowej populacji.
Poszczególne państwa pogrupowano w klastry krajów o zbliżonym obciążeniu zakażeniami, podobnych wzorcach oporności przeciwdrobnoustrojowej, cechach społeczno-ekonomicznych oraz poziomie dostępności opieki zdrowotnej.
Cook i wsp., 2026
- Projekt badania
- Globalne badanie modelowe i porównawcze
- Populacja
- Populacje 186 państw, terytoriów i obszarów obejmujących 99,8% ludności świata
- Liczebność
- 186 państw, terytoriów i obszarów
- Komparator
- Rzeczywiste dane o stosowaniu antybiotyków dostępne dla 67 państw
- Czas obserwacji
- Dane dotyczące zapotrzebowania i stosowania antybiotyków w 2019 roku
- Pierwotny punkt końcowy
- Oszacowanie optymalnej całkowitej konsumpcji oraz udziału antybiotyków Access, Watch i Reserve
- Najważniejszy wynik
- Optymalnie 77% globalnego stosowania antybiotyków powinno przypadać na grupę Access
- Ograniczenia
- Model opiera się na porównaniach państw, dostępności danych epidemiologicznych oraz przyjętych założeniach dotyczących optymalnego leczenia
- Finansowanie
- Wellcome Trust
Autorzy opracowali model dostosowany do obciążenia zakażeniami, występowania oporności oraz lokalnego kontekstu społeczno-ekonomicznego i zdrowotnego.
W każdej grupie państw za punkty odniesienia uznano kraje, w których obserwowano jednocześnie niskie zużycie antybiotyków i niewielką liczbę zgonów związanych z zakażeniami. Na tej podstawie określono, jak mogłoby wyglądać optymalne stosowanie antybiotyków w państwach o podobnym profilu epidemiologicznym.
Następnie naukowcy oszacowali zapotrzebowanie na antybiotyki z grup Access, Watch i Reserve, uwzględniając zarówno obciążenie zakażeniami, jak i częstość występowania oporności drobnoustrojów.
Najważniejsze wyniki analizy
Z obliczeń wynika, że w 2019 roku do właściwego leczenia wszystkich zakażeń bakteryjnych na świecie potrzebnych było około 43 miliardów dni terapii antybiotykowej. W przeliczeniu na całą populację odpowiadałoby to w przybliżeniu jednemu cyklowi antybiotykoterapii na osobę rocznie.
Autorzy oszacowali, że około 77% całkowitego globalnego stosowania antybiotyków powinno przypadać na preparaty z grupy Access. Wynik ten wskazuje, że ustalony przez United Nations cel wynoszący co najmniej 70% jest zasadny na poziomie globalnym.
Najważniejsze dane z badania
Chociaż obecnie to państwa o wyższych dochodach stosują najwięcej antybiotyków Watch i Reserve, autorzy badania oszacowali, że ponad 80% światowego optymalnego zapotrzebowania na te leki występuje w krajach o niższych dochodach. Wynika to z większego obciążenia chorobami zakaźnymi i opornością przeciwdrobnoustrojową.
Nadużywanie jednych leków i niedobór innych
Naukowcy porównali oszacowane optymalne zapotrzebowanie z rzeczywistymi danymi dotyczącymi stosowania antybiotyków w 67 państwach, dla których dostępne były odpowiednie informacje.
Niemal trzy czwarte analizowanych państw – 72% – stosowało łącznie więcej antybiotyków, niż wynikało z oszacowanego zapotrzebowania. Jednocześnie prawie wszystkie kraje, czyli 99%, stosowały zbyt dużo antybiotyków z grupy Watch. To właśnie ta kategoria leków ma szczególnie duże znaczenie dla selekcji i rozprzestrzeniania się oporności przeciwdrobnoustrojowej.
Niepokojące jest również to, że w 60% państw nadal stosowano antybiotyki, których według World Health Organization nie powinno się już przepisywać.
Rzeczywiste stosowanie antybiotyków w 67 państwach
Nadmierne stosowanie nie dotyczyło jednak wszystkich kategorii leków. W 42% państw wykorzystywano mniej antybiotyków Access, niż wynosił oszacowany optymalny poziom. Ponad połowa analizowanych krajów – 52% – nie stosowała również wystarczającej ilości antybiotyków Reserve w stosunku do przewidywanego zapotrzebowania.
Może to oznaczać, że część pacjentów z zagrażającymi życiu zakażeniami wywołanymi przez bakterie lekooporne nie otrzymuje właściwego, ukierunkowanego leczenia.
Co wiemy
- W większości analizowanych państw całkowite stosowanie antybiotyków przekraczało oszacowany poziom optymalny.
- Niemal wszystkie państwa z dostępnymi danymi nadużywały antybiotyków Watch.
- W wielu krajach stosowanie antybiotyków Access i Reserve było niższe od oszacowanego zapotrzebowania.
- Ustalony przez United Nations cel 70% udziału antybiotyków Access jest uzasadniony na poziomie globalnym.
Czego jeszcze nie wiemy
- Optymalna struktura stosowania antybiotyków może różnić się między państwami i wymaga dostosowania do lokalnej epidemiologii.
- Dostępność pełnych danych o konsumpcji antybiotyków pozostaje ograniczona w wielu krajach.
- Model nie zastępuje indywidualnej oceny klinicznej ani lokalnych zaleceń terapeutycznych.
- Wyniki wymagają aktualizowania wraz ze zmianami obciążenia zakażeniami i wzorców oporności.
Znaczenie dla polityki antybiotykowej
Wyniki wskazują, że wiele państw mogłoby poprawić jakość antybiotykoterapii poprzez ograniczenie nieuzasadnionego przepisywania leków z grupy Watch, zwiększenie dostępności podstawowych antybiotyków Access oraz zagwarantowanie dostępu do leków Reserve pacjentom z zakażeniami wywołanymi przez wysoce oporne drobnoustroje.
Nasze wyniki pokazują, że świat stoi przed podwójnym wyzwaniem. Niektóre antybiotyki są nadużywane, a jednocześnie miliony ludzi mogą nie mieć dostępu do leków potrzebnych do leczenia zakażeń.
Opracowaliśmy pierwszą praktyczną metodę, która pozwala państwom oszacować zapotrzebowanie ich populacji na poszczególne rodzaje antybiotyków na podstawie obciążenia zakażeniami i opornością przeciwdrobnoustrojową. Model może pomóc w przejściu od prostego mierzenia konsumpcji antybiotyków do dopasowywania ich stosowania do potrzeb zdrowia publicznego.
Zdaniem autorów zaproponowane ramy analityczne mogą wspierać państwa w opracowywaniu bardziej precyzyjnych strategii ograniczania nadużywania antybiotyków przy jednoczesnym zapewnianiu trwałego dostępu do skutecznych leków przeciwdrobnoustrojowych.
Działania potrzebne na poziomie lokalnym i krajowym
Naukowcy podkreślają, że poprawa dostępu do antybiotyków w najbardziej narażonych populacjach będzie wymagała działań zarówno na poziomie lokalnym, jak i krajowym.
W placówkach podstawowej i pierwszej linii opieki zdrowotnej powinny być dostępne przystępne cenowo antybiotyki o potwierdzonej jakości. Administracja krajowa musi natomiast zapewnić właściwe planowanie zakupów i dostaw, tak aby odpowiednie leki były dostępne w ilościach odpowiadających potrzebom zdrowotnym populacji.
Autorzy zwracają również uwagę na konieczność dokładniejszego monitorowania stosowania antybiotyków. Pozwoliłoby to identyfikować zarówno obszary nadmiernego użycia, jak i niedostatecznej dostępności poszczególnych grup leków.
Krajowe cele dotyczące antybiotykoterapii powinny opierać się na danych lokalnych i w większym stopniu łączyć poziom konsumpcji antybiotyków z rzeczywistymi potrzebami klinicznymi i epidemiologicznymi.
Globalne cele, takie jak założenie, że 70% stosowanych antybiotyków powinno pochodzić z grupy Access, stanowią ważny punkt wyjścia. Nie pozwalają jednak określić, jakiej ilości leków z każdej grupy AWaRe potrzebuje konkretne państwo.
Przedstawienie punktów odniesienia dostosowanych do poszczególnych państw umożliwia decydentom wyjście poza cele procentowe i podejmowanie lepiej uzasadnionych decyzji dotyczących ograniczania nadużywania, zwiększania dostępności leków oraz wzmacniania nadzoru nad antybiotykoterapią.
Jak zaznaczył badacz, krajowe wartości referencyjne mogą być z czasem zaostrzane, jeżeli uda się ograniczyć obciążenie zakażeniami – nawet pomimo zmian demograficznych i starzenia się populacji.
Badanie zostało sfinansowane przez Wellcome Trust.
Źródło: The Lancet Public Health, „Estimating optimal levels of WHO Access, Watch, Reserve (AWaRe) antibiotic use in 186 countries, territories, and areas on the basis of clinical infection and resistance burden”.
DOI: https://doi.org/10.1016/S2468-2667(26)00103-9
