Mukowiscydoza (cystic fibrosis, CF) jest jedną z najczęstszych ciężkich chorób monogenowych w populacjach europejskich i jednocześnie jednym z najbardziej fascynujących pól translacyjnej medycyny ostatniego półwiecza. Choroba jest „klinicznie stara” – opisana w klasycznej formie przez Dorothy Andersen w 1938 roku, z klasycznym testem potowym wprowadzonym przez Gibsona i Cooke’a w 1959 roku [1] – ale „molekularnie młoda”: gen CFTR sklonowano dopiero w 1989 roku [2]. Od tamtego momentu społeczność CF znajduje się w niezwykłej sytuacji – rozumie chorobę na poziomie nukleotydowym, ma narzędzia molekularne do jej naprawy, ale przez ponad trzy dekady nie potrafiła wytworzyć skutecznej terapii genowej. Dlaczego o tym piszemy dziś, w maju 2026 roku, z innym uczuciem niż dziesięć lat temu? Ponieważ po latach niepowodzeń pojawiły się pierwsze kliniczne i molekularne sygnały aktywności kilku nowych platform. Są one obiecujące, ale nadal pochodzą głównie z małych, wczesnych badań fazy 1/2 oraz komunikatów sponsorów, dlatego wymagają ostrożnej interpretacji [7, 85–90].

17 grudnia 2025 roku firma 4D Molecular Therapeutics opublikowała wyniki okresowe fazy 1 badania AEROW dla aerozolowego wektora AAV 4D-710. Według komunikatu sponsora zaobserwowano dawkozależną ekspresję CFTR w nabłonku oddechowym utrzymującą się przez ponad rok od pojedynczej dawki oraz sygnały aktywności klinicznej w ppFEV1, LCI2.5 i kwestionariuszu CFQ-R-RD u pacjentów, dla których wcześniej nie istniała skuteczna terapia przyczynowa [3, 4]. Dane są obiecujące, ale nadal pochodzą z małego, otwartego badania i wymagają potwierdzenia w większej próbie kontrolowanej. W styczniu 2026 roku Krystal Biotech potwierdził molekularnie ekspresję CFTR typu dzikiego w nabłonku oskrzelowym pacjentów leczonych KB407 – wektorem opartym na zmodyfikowanym HSV-1 [6]. Równocześnie środowisko badawcze otrzymało ważny sygnał ostrzegawczy: rozpoczęte w 2025 roku badanie lentiwirusowego BI 3720931, LENTICLAIR 1, zostało w 2026 roku zakończone decyzją sponsora, ponieważ dane kliniczne nie wspierały kontynuacji programu [104, 105].

Niniejszy artykuł porządkuje globalny stan wiedzy o ścisłej terapii genowej w mukowiscydozie – wektorach AAV i lentiwirusowych, edycji CRISPR/Cas9, edycji zasad i edycji prime oraz terapiach mRNA – w formie dostępnej dla pediatry, lekarza rodzinnego i rezydenta pulmonologii.

Portal Oddech Życia (oddechzycia.pl) od lat informuje polskich pacjentów i klinicystów o postępach w badaniach nad CF. Niniejsze opracowanie powstało jako materiał pogłębiony, dla kadry medycznej szukającej spójnego obrazu pola w jednym miejscu, opartego na piśmiennictwie anglojęzycznym z czołowych czasopism (NEJM, Lancet, Nature Medicine, Cell, Journal of Cystic Fibrosis, AJRCCM) oraz oficjalnych komunikatach producentów i rejestrach klinicznych. Wszystkie cytowane numery NCT można zweryfikować na clinicaltrials.gov, a daty komunikatów – w archiwach prasowych spółek.

Patofizjologia CF, gen CFTR i klasy mutacji – przypomnienie

Aby zrozumieć, dlaczego terapia genowa CF jest jednocześnie tak intuicyjnie narzucającą się i tak technicznie trudną, trzeba przypomnieć sobie kilka faktów molekularnych. Gen CFTR (cystic fibrosis transmembrane conductance regulator) leży na długim ramieniu chromosomu 7 (7q31.2), obejmuje 27 eksonów i rozciąga się – zależnie od przyjętej adnotacji genomowej oraz sposobu definiowania granic locus – na około 190–230 kpz (tysięcy par zasad) genomowego DNA; koduje białko o długości 1480 aminokwasów [2, 8]. Białko to należy do nadrodziny transporterów ABC (ATP-binding cassette), ale nie jest klasyczną pompą – jest kanałem chlorkowym i wodorowęglanowym aktywowanym przez fosforylację domeny regulatorowej R przez kinazę białkową A (cAMP-zależną) i przez wiązanie ATP w domenach NBD1 i NBD2.

Co robi CFTR w nabłonku oddechowym? Przede wszystkim transportuje aniony chlorkowe i wodorowęglanowe od strony cytoplazmy do światła oskrzela, ale jego rola wykracza daleko poza prosty kanał. CFTR reguluje absorpcję sodu przez kanał ENaC (epithelial sodium channel) – w obecności funkcjonalnego CFTR aktywność ENaC jest hamowana, w nieobecności CFTR ENaC działa nadmiernie i nadmiernie absorbuje Na⁺ ze światła. CFTR wpływa również na pH śluzu (przez transport HCO₃⁻), na lepkosprężystość mucyn (które dla prawidłowego rozwinięcia wymagają wodorowęglanów), oraz na klirens śluzowo-rzęskowy. Suma tych funkcji sprowadza się do utrzymania właściwie uwodnionej, dobrze odprowadzanej warstwy płynu okołorzęskowego (airway surface liquid, ASL) o prawidłowej grubości rzędu kilku mikrometrów, zwykle opisywanej w przybliżeniu jako około 7 mikrometrów, na powierzchni nabłonka [9, 10].

Gdy CFTR jest dysfunkcjonalny, ASL ulega odwodnieniu i zakwaszeniu. Konsekwencje są kaskadowe i dobrze znane każdemu lekarzowi opiekującemu się chorymi z CF. Warstwa śluzowa staje się gęsta i jest gorzej transportowana przez rzęski, a klirens patogenów ulega upośledzeniu. Pojawia się przewlekła kolonizacja bakteryjna – najpierw Staphylococcus aureus i Haemophilus influenzae, później Pseudomonas aeruginosa, w postaciach przewlekłych Burkholderia cepacia complex, Stenotrophomonas, Achromobacter i prątki niegruźlicze. Każda z tych kolonizacji wywołuje przewlekłe, neutrofilowe zapalenie, które samo z siebie uszkadza miąższ płuca poprzez uwolnienie elastazy, mieloperoksydazy i wolnych rodników. Powstają rozstrzenie oskrzeli, ogniska niedodmy, czopy śluzowe. Z czasem dochodzi do niewydolności oddechowej i konieczności przeszczepu płuc lub zgonu. Mechanizm pozapłucny – niedrożność przewodów trzustkowych, niewydolność trzustki, niedrożność smółkowa jelit, zaburzenia płodności u mężczyzn, cukrzyca związana z CF – wynika z tej samej dysfunkcji CFTR w innych nabłonkach wydzielniczych.

Mutacje genu CFTR klasyfikuje się tradycyjnie według mechanizmu molekularnego, w sześć (lub w nowszych klasyfikacjach siedem) klas funkcjonalnych [11, 12, 91]. Klasa I obejmuje mutacje powodujące brak syntezy białka – przedwczesne kodony stop (PTC, premature termination codons; przykłady: G542X, W1282X, R553X, R1162X), mutacje frameshift i dużą część mutacji miejsc splicingowych (np. 621+1G→T, 1717-1G→A). Komórka po prostu nie wyprodukuje pełnego białka; wadliwy mRNA jest często degradowany przez mechanizm nonsense-mediated decay. To pacjenci z dwiema mutacjami klasy I są pierwszorzędowym celem terapii genowej – modulatory, działające na białko CFTR, nie mają substratu, na który mogłyby zadziałać.

Klasa II to defekt fałdowania białka. Najsłynniejszy przedstawiciel – F508del – to delecja trzech nukleotydów (CTT) w eksonie 11 powodująca utratę fenyloalaniny w pozycji 508. Białko jest produkowane, ale nie składa się prawidłowo i jest rozpoznawane przez aparat kontroli jakości w retikulum endoplazmatycznym jako wadliwe i degradowane przez proteasom; różnice w lokalizacji i dojrzewaniu CFTR typu dzikiego oraz F508del-CFTR opisano m.in. w modelach ludzkiego nabłonka oddechowego [93]. F508del jest najczęstszym wariantem CFTR w populacjach europejskich; w Polsce jego częstość wśród alleli CFTR bywa podawana w przybliżeniu na poziomie około 55–62 procent, zależnie od badanej kohorty i metody diagnostycznej. Klasa III to defekt bramkowania kanału – białko dociera do błony, ale otwiera się rzadko (G551D – klasyczny cel działania iwakaftoru). Klasa IV to zmniejszone przewodnictwo (R117H), klasa V zmniejszona ilość białka z powodu zaburzonego splicingu (3849+10kbC→T), klasa VI to białka niestabilne na powierzchni komórki, a klasa VII obejmuje duże delecje genu uniemożliwiające jakąkolwiek transkrypcję.

Z perspektywy terapii genowej kluczowe są dwa wnioski. Po pierwsze, podejście naprawiające gen na poziomie DNA (lub dodające drugą, prawidłową kopię cDNA) działa niezależnie od klasy mutacji – ma charakter niezależny od wariantu CFTR. Po drugie, klasy I i VII są pacjentami, którzy nie mają dziś żadnej alternatywy w postaci modulatorów, więc dla nich terapia genowa nie konkuruje z istniejącym standardem, lecz go ustanawia. Te dwa fakty leżą u podstaw decyzji wszystkich firm prowadzących obecnie próby kliniczne – większość programów klinicznych koncentruje się na pacjentach niekwalifikujących się do modulatorów CFTR lub nietolerujących ich, czyli na grupie bez terapii przyczynowej.

Polska epidemiologia genetyczna CF jest dość dobrze poznana dzięki ogólnopolskim badaniom przesiewowym noworodków wprowadzonym w 2009 roku. Częstość CF w Polsce wynosi około jednego dziecka na 4 394 urodzeń, F508del występuje najczęściej, w badaniach przesiewowych noworodków podawano około 62 procent alleli, drugą ważną mutacją w populacji polskiej jest CFTRdele2,3(21kb) – duża delecja klasy VII, a typową dla naszej populacji jest również 3849+10kbC→T [13, 14]. To oznacza, że względna proporcja pacjentów z mutacjami klasy I i VII w Polsce może być nieco wyższa niż w populacji amerykańskiej, co – paradoksalnie – czyni z populacji polskiej szczególnie istotną grupę dla przyszłej terapii genowej.

Niezaspokojona potrzeba medyczna w erze modulatorów CFTR

Kontekst, bez którego rozmowa o terapii genowej CF traci sens, brzmi tak: ostatnia dekada przyniosła rewolucję, która zmieniła przebieg choroby w stopniu porównywalnym jedynie z wprowadzeniem antybiotykoterapii w połowie dwudziestego wieku. Iwakaftor (Kalydeco), zatwierdzony przez FDA w 2012 roku dla pacjentów z mutacją G551D, po raz pierwszy w historii przywrócił funkcję CFTR farmakologicznie. Kombinacja lumakaftor/iwakaftor (Orkambi, 2015) i tezakaftor/iwakaftor (Symdeko, 2018) były skromnymi, ale realnymi sukcesami dla F508del. Punktem przełomowym była Trikafta – w Europie znana jako Kaftrio – kombinacja elexakaftoru, tezakaftoru i iwakaftoru (ETI), zatwierdzona w USA w październiku 2019 i w UE w sierpniu 2020 [15, 16]. ETI obniża stężenie chlorków w pocie o połowę, podnosi ppFEV1 o około 10–14 punktów procentowych, redukuje liczbę zaostrzeń o około 60 procent i – co stało się jasne dopiero po latach obserwacji – istotnie zmniejsza śmiertelność. W najnowszych materiałach Cystic Fibrosis Foundation opartych na amerykańskim rejestrze pacjentów wskazano, że w grupie osób z CF urodzonych w latach 2020–2024 połowa jest przewidywana do dożycia 65 lat lub dłużej; trzeba jednak pamiętać, że jest to miara populacyjna, a przewidywane przeżycie może być istotnie krótsze u osób niekwalifikujących się do modulatorów CFTR [17].

To wszystko prawda – i jednocześnie ta sama prawda zawiera ważne zastrzeżenie: mimo rozszerzania wskazań modulatorów nadal istnieje grupa pacjentów bez skutecznej terapii przyczynowej. Po rozszerzeniu wskazań rejestracyjnych ALYFTREK i TRIKAFTA w USA w 2026 roku Vertex szacował, że modulatory obejmują około 95 procent osób z CF w USA [106]. Odsetek pacjentów bez opcji modulatorowej jest więc mniejszy niż dawniej cytowane 10–15 procent, ale zależy od kraju, dostępności refundacyjnej, genotypu i tolerancji leczenia. Są to konkretnie trzy nakładające się grupy. Po pierwsze, pacjenci z dwiema mutacjami klasy I lub VII – bez białka CFTR nie ma na czym działać modulatorowi. Po drugie, pacjenci z bardzo rzadkimi wariantami, których FDA nie zatwierdziła, ponieważ nie zostały przetestowane in vitro w hodowlach Fisher rat thyroid (FRT) na pojedynczych mutacjach. Po trzecie, pacjenci, którzy przerwali terapię lub wymagali jej modyfikacji z powodu działań niepożądanych – zwłaszcza istotnych nieprawidłowości prób wątrobowych, które w części przypadków wymagają przerwania, modyfikacji lub wzmożonego monitorowania leczenia, wysypek, objawów neuropsychiatrycznych (depresja, lęk, zaburzenia snu, a w zgłoszeniach porejestracyjnych także myśli i zachowania samobójcze), problemów okulistycznych u dzieci leczonych schematami zawierającymi iwakaftor oraz innych działań niepożądanych opisanych w badaniach klinicznych i raportach porejestracyjnych [112].

W populacji amerykańskiej liczba pacjentów bez opcji modulatorowej zmniejszyła się po rozszerzeniach wskazań w 2026 roku. W Europie i Polsce sytuacja zależy dodatkowo od rejestracji EMA oraz refundacji. Praktycznie chodzi o pacjentów z wariantami bez odpowiedzi na modulatory, osoby nietolerujące leczenia oraz chorych z przeciwwskazaniami lub niedostateczną odpowiedzią kliniczną. Z perspektywy farmakologicznej są to pacjenci „niewidzialni”: modele biznesowe firm farmaceutycznych nie znajdują w nich dostatecznie atrakcyjnego rynku, jednocześnie ich potrzeba medyczna jest najpilniejsza spośród wszystkich chorych na CF, ponieważ to właśnie u nich niezaspokojona potrzeba medyczna pozostaje szczególnie duża. Dziesięcioletni chłopiec z dwoma allelami G542X dziś jeszcze nie ma terapii przyczynowej – choć fizjologicznie jest identyczny z chłopcem F508del/F508del, dla którego ETI może oznaczać istotną zmianę rokowania i jakości życia.

Drugi argument za terapią genową – szerszy – dotyczy nawet pacjentów odpowiadających na ETI. Korekta funkcji CFTR w ich nabłonku jest niepełna, zwykle 40 do 60 procent wartości prawidłowych w pomiarach potencjału przeznabłonkowego (NPD) lub ICM. Resztkowa dysfunkcja oznacza resztkowe zapalenie i resztkową progresję choroby, choć w wolniejszym tempie. Druga kwestia: ETI to leczenie codzienne i doustne; w Stanach Zjednoczonych historyczny koszt katalogowy terapii modulatorowych CFTR był rzędu setek tysięcy dolarów rocznie na pacjenta, przy czym realny koszt dla płatnika zależy od kraju, rabatów, umów z producentem, ubezpieczenia i modelu refundacji. Trzecia: leki te przekraczają barierę łożyskową, a ich bezpieczeństwo długoterminowe (40–50-letnia ekspozycja od dzieciństwa) pozostaje nieznane. Z tych trzech powodów – niepełnej korekty, wysokiego kosztu i przewlekłej ekspozycji – terapia genowa pozostaje atrakcyjnym celem także dla tej szerszej populacji, choć w pierwszej fazie regulacyjnej będzie zarezerwowana dla najpilniej potrzebujących.

Praktyczny wniosek dla pediatry i lekarza rodzinnego: jeśli mają Państwo pod opieką pacjenta z dwiema mutacjami klasy I (G542X, W1282X, R553X, R1162X, mutacje przesunięcia ramki odczytu, duże delecje) lub klasy VII, warto już dziś rozważyć skierowanie do ośrodka referencyjnego z myślą o włączeniu do rejestru i ewentualnej kwalifikacji do badań klinicznych. Aktualne możliwości należy każdorazowo sprawdzać w rejestrach ClinicalTrials.gov i CTIS oraz w sieciach ECFS-CTN i Therapeutic Development Network; w maju 2026 aktywne lub rozwijane programy obejmują m.in. AEROW (4D-710), SAAVe (SP-101), CORAL-1/CORAL-3 (KB407), ARCT-032 i RCT2100, natomiast LENTICLAIR 1 nie jest już opcją rekrutacyjną.

Historia terapii genowej w CF (1989–2015): adenowirus, AAV2 i pGM169/GL67A

Trzy dekady poprzedzające obecną falę optymizmu to opowieść o entuzjazmie, niedoszacowaniu trudności i powolnym, krok po kroku, uczeniu się, czego drogi oddechowe w mukowiscydozie wymagają od wektora genetycznego. Warto ją znać, ponieważ wszystkie obecne podejścia są rozwiązaniami dokładnie tych problemów, na które natknęły się wcześniejsze próby.

Początek nowoczesnej fazy nastąpił bezpośrednio po sklonowaniu genu CFTR. W ciągu trzech lat – między 1990 a 1993 rokiem – kilka grup wykazało in vitro, że transfer cDNA CFTR do komórek nabłonka oddechowego pacjentów koryguje defekt elektrofizjologiczny w testach kanałowych Ussinga. Najsłynniejszy eksperyment przeprowadzili Welsh i Rich w Iowa, pokazując korektę transportu chlorków w komórkach nabłonka oddechowego osób z CF po retrowirusowym transferze CFTR [18]. To wywołało prawdziwy wyścig – w 1993 roku trzy zespoły niemal jednocześnie podały pierwszym pacjentom wektory adenowirusowe.

Pierwsze podanie odbyło się 17 kwietnia 1993 roku w Cornell University Medical College pod kierownictwem Ronalda Crystala. Pacjentowi z F508del/F508del podano wektor adenowirusowy pierwszej generacji (Ad2-CFTR z usuniętym regionem E1 i E3) najpierw do nabłonka nosa, a następnie bronchoskopowo do segmentu oskrzela [19]. W tym samym roku inne zespoły amerykańskie, w tym grupy związane z Jamesem Wilsonem oraz University of North Carolina, przeprowadziły niezależne próby. Wykryto przemijającą, lokalną ekspresję CFTR, ale dwa problemy okazały się nie do pokonania. Po pierwsze, silna odpowiedź immunologiczna wrodzona i adaptacyjna na kapsyd adenowirusowy – wymierzalna gorączka, zapalenie miąższu, neutralizujące przeciwciała eliminujące możliwość ponownego podania [20]. Po drugie, niska efektywność transdukcji od strony szczytowej nabłonka – adenowirusy używają jako receptora CAR (coxsackievirus and adenovirus receptor), który jest zlokalizowany głównie po stronie podstawno-bocznej, niedostępnej ze światła oskrzela. Po tragicznej śmierci 18-letniego Jesse’go Gelsingera w 1999 roku w innym programie wektorów adenowirusowych (deficyt OTC), pole praktycznie zamarło na całe lata.

Druga fala – wektory AAV (adeno-associated virus) – zaczęła się jeszcze w latach dziewięćdziesiątych. AAV są małymi parwowirusami, zwykle niewywołującymi choroby u człowieka, o relatywnie łagodnym profilu immunogenności i zdolności do utrzymywania epizomalnej ekspresji genu w komórkach niedzielących się przez miesiące do lat. Targeted Genetics Corporation z Seattle przeprowadziła w latach 1996–2003 kilka prób AAV2-CFTR podawanego donosowo i wziewnie [21]. Ostateczne badanie fazy 2B z wielokrotną aerozolizacją (NCT00002469), opublikowane przez Mossa i współpracowników w Human Gene Therapy w 2007 roku, nie wykazało klinicznej korzyści, choć potwierdziło akceptowalny profil bezpieczeństwa [22]. Powody niepowodzenia: pojemność AAV2 (~4,7 kb) była zbyt mała dla pełnego cDNA CFTR (~4,4 kb plus elementy regulatorowe – w praktyce mieściła się ledwo wersja okrojona), tropizm AAV2 nie był idealny dla nabłonka oddechowego od strony szczytowej, a istnienie obecnych wcześniej przeciwciał neutralizujących (NAbs) u 30–60 procent populacji eliminowało znaczną część kandydatów.

Trzecia, najambitniejsza historycznie próba to konsorcjum brytyjskie. UK Cystic Fibrosis Gene Therapy Consortium (UK CFGTC), powstałe w 2001 roku z udziałem Imperial College London, University of Oxford i University of Edinburgh, postawiło na podejście niewirusowe – kationowy liposom GL67A z plazmidem CpG-free pGM169 kodującym CFTR pod kontrolą ubikwitynowanego promotora hCEFI [23, 24]. Uzasadnienie było proste: liposomy nie wywołują NAbs, nie mają limitu pojemności i można je stosować wielokrotnie. Po dekadzie prac przedklinicznych konsorcjum przeprowadziło przełomowe badanie fazy IIb (NCT01621867, opublikowane przez Alton et al. w Lancet Respiratory Medicine w lipcu 2015) [25].

Projekt badania był wzorcowy. Sto czterdziestu pacjentów w wieku co najmniej 12 lat z FEV1 50–90 procent przyporządkowano losowo do nebulizacji raz na 28 dni – albo pGM169/GL67A (n=78), albo placebo (n=62) – przez dwanaście miesięcy. Pierwszorzędowy punkt końcowy stanowiła względna zmiana ppFEV1 między grupami. Wynik: +3,7 procent (95% CI 0,1–7,3; p=0,046) na korzyść leczenia, czyli stabilizacja funkcji w grupie aktywnej przy spadku w placebo. Co istotniejsze, u pacjentów z gorszą wyjściową czynnością płuc (FEV1 50–69 procent) efekt podwajał się do 6,4 procent. Bezpieczeństwo było dobre – żadnych poważnych zdarzeń niepożądanych związanych z lekiem, brak rozwoju przeciwciał neutralizujących uniemożliwiających ponowne podanie [26].

Mimo że to było pierwsze pozytywne, randomizowane, kontrolowane placebo badanie terapii genowej w CF – i pozostawało takim do 2025 roku – efekt 3,7 procent okazał się zbyt skromny do rozwoju komercyjnego. Konsorcjum nie zdecydowało się na fazę 3 i zwróciło się ku nowemu wektorowi: lentiwirusowi SIV trzeciej generacji pseudotypowanemu glikoproteinami F i HN paramyksowirusa Sendai. To podejście, dojrzewające przez ponad dekadę prac przedklinicznych w organoidach, modelach mysich i fretkowych, ostatecznie zaowocowało partnerstwem z Boehringer Ingelheim i Oxford BioMedica w 2018 roku oraz kandydatem klinicznym BI 3720931, który w lutym 2025 wszedł do badania LENTICLAIR 1 [27]. Program ten został jednak zakończony w 2026 roku po analizie wczesnych danych klinicznych [104, 105].

Czego nas nauczyły te trzydzieści lat prób? Co najmniej pięciu rzeczy. Pierwsza: każdy wektor wziewny musi pokonać śluzową barierę CF, a strona szczytowa nabłonka oddechowego ma inny zestaw receptorów niż strona podstawno-boczna. Druga: krótkotrwała ekspresja po pojedynczym podaniu nie wystarczy, jeśli komórki transdukowane są złuszczane co kilka tygodni – albo trzeba transdukować komórki podstawne (progenitorowe), albo podawać ponownie. Trzecia: ponowne podawanie wymaga wektora niewywołującego silnej odpowiedzi humoralnej, co wyklucza adenowirusy i – z zastrzeżeniami – większość naturalnych serotypów AAV. Czwarta: pojemność wektora to realne ograniczenie projektowe – albo inżynieruje się skróconą wersję CFTR (CFTRΔR), albo wybiera platformę o większej ładowności (HSV-1, lentiwirus, mRNA). Piąta i może najważniejsza: korzyść rzędu kilku punktów ppFEV1 może być niewystarczająca komercyjnie i regulacyjnie bez wsparcia innych punktów końcowych, takich jak LCI, częstość zaostrzeń, jakość życia lub biomarkery funkcji CFTR. Te lekcje pozostają fundamentem zarówno programów aktywnych w 2026 roku, jak i interpretacji programów zakończonych z powodu braku wystarczających danych klinicznych.

Bariery techniczne właściwe drogom oddechowym w mukowiscydozie – dlaczego to takie trudne

Powtarzane stwierdzenie, że „terapia genowa płuc jest trudniejsza niż wątroby”, oddaje istotę sprawy. Płuca – a zwłaszcza drogi oddechowe pacjenta z mukowiscydozą – stawiają wektorowi genetycznemu pięć poważnych przeszkód, których suma wyjaśnia, dlaczego nawet po trzech dekadach pole pozostawało frustrująco niedojrzałe [95, 100, 101].

Pierwsza bariera to śluz. Warstwa śluzowa nabłonka oddechowego w mukowiscydozie różni się jakościowo od zdrowej. Lepkosprężystość jest podwyższona, zawartość mucyn (głównie MUC5AC i MUC5B) większa, a do tego dochodzi ogromne stężenie wolnego DNA pochodzącego z neutrofili (do 8 mg/ml w ropnym, zakażonym śluzie), które tworzy gęstą sieć polimerową absorbującą cząsteczki wirusowe i nanocząsteczki. Eksperymenty in vitro pokazują, że penetracja AAV przez fizjologiczny śluz CF jest około 10–100 razy mniejsza niż przez śluz zdrowego nabłonka [28]. Programy odpowiadają na to różnymi strategiami: 4DMT selekcjonowała kapsydy AAV pod kątem efektywnego transportu przez śluz w platformie kierowanej ewolucji (directed evolution), Spirovant dodaje doksorubicynę jako wzmacniacz zwiększający transdukcję, niektóre badania włączają wstępne podanie dornazy alfa lub hipertonicznego roztworu soli przed terapią genową.

Druga bariera to apikalna polaryzacja receptorów. Nabłonek oskrzelowy jest spolaryzowany – strona szczytowa (skierowana do światła oskrzela) i strona podstawno-boczna (skierowana w głąb) mają różny zestaw receptorów. Niefortunnie dla wektorów wziewnych, wiele naturalnych receptorów wirusowych zlokalizowanych jest właśnie po stronie podstawno-bocznej, niedostępnej ze światła oskrzela. AAV2 używa jako receptora siarczanu heparanu i koreceptora αVβ5 – oba dominują podstawno-bocznie. AAV5, AAV6 – kwasów sialowych, częściowo apikalnych. AAV9 – galaktozy, słabo wyrażonej w drogach oddechowych dorosłego. Stąd dwie strategie: (1) selekcja kapsydów ewoluowanych pod kątem apikalnej transdukcji nabłonka CF in situ – tak zrobiło 4DMT z kapsydem A101, uzyskanym z biblioteki dziesięciu miliardów wariantów AAV poddanych selekcji w komórkach HBE w hodowlach na granicy powietrze–ciecz oraz w modelach in vivo [29]; (2) wybór wektora o naturalnym apikalnym tropizmie – Sendai virus F/HN wykorzystywany do pseudotypowania lentiwirusa GTC używa cholesterolu i kwasu sialowego rozłożonych po obu stronach nabłonka, ale efektywnie wnikających od strony szczytowej.

Trzecia bariera to krótkotrwałość ekspresji w odnawiającym się nabłonku. Komórki nabłonka oddechowego mają ograniczony czas życia: komórki urzęsione i wydzielnicze (kubkowe) są złuszczane co 30–60 dni, komórki podstawne – progenitorowe – żyją latami i podtrzymują nabłonek. Wektor niezintegrowany z genomem, czyli utrzymujący się głównie epizomalnie – typowy dla AAV – będzie stopniowo tracony wraz z eliminacją komórek różnicowanych. Stąd dwie filozofie podejść: po pierwsze, transdukcja komórek podstawnych – możliwa, ale wymagająca dotarcia poza warstwę powierzchniową, którą AAV osiąga tylko częściowo; po drugie, akceptacja krótkotrwałej ekspresji i okresowe ponowne podawanie – co działa tylko z wektorem niewywołującym neutralizujących przeciwciał. Wektory integrujące (lentiwirus) rozwiązują problem trwałości elegancko – gen wkleja się do genomu komórki transdukowanej i propaguje przy każdym podziale – ale za cenę ryzyka mutagenezy insercyjnej.

Czwarta bariera to immunogenność. AAV – nawet uchodzące za „bezpieczne” – wywołują w człowieku odpowiedź humoralną i komórkową. Obecne wcześniej przeciwciała neutralizujące (NAbs) (uzyskane w wyniku wcześniejszej infekcji naturalnej lub krzyżowej z innymi serotypami) eliminują 10 do 60 procent kandydatów w zależności od serotypu i regionu geograficznego (najwyższe miano dla AAV2 u dorosłych w Europie, niższe dla AAV9). Po podaniu wektora w ciągu kilku tygodni rozwija się odpowiedź T-komórkowa CD8+ rozpoznająca peptydy kapsydowe na MHC-I komórek transdukowanych – co prowadzi do destrukcji tych komórek przez cytotoksyczne limfocyty (klasyczne obserwacje z wątrobowej terapii genowej hemofilii B przez Manno i High w 2006 roku). Dla CF problem jest podwójny – z jednej strony eliminuje kandydatów, z drugiej uniemożliwia ponowne podanie tym samym serotypem; znaczenie przeciwciał neutralizujących i odpowiedzi komórkowej wobec AAV dobrze opisano w literaturze dotyczącej terapii genowych AAV [96–98]. Programy odpowiadają na to selekcją kapsydów minimalizujących obecne wcześniej przeciwciała neutralizujące (NAbs; A101 4DMT pokazał korzystny profil), profilaktyczną immunosupresją (jak w części terapii AAV – zwykle glikokortykosteroidy, a w wybranych schematach także inne leki immunomodulujące), lub strategiami zmiany serotypu między dawkami.

Piąta bariera to pojemność transgenu. cDNA CFTR liczy 4443 nukleotydów. AAV mają fizjologiczną pojemność około 4700 nukleotydów, ale w praktyce z powtórzeniami terminalnymi (ITR), promotorem, sekwencjami Kozaka i sygnałem poliadenylacji efektywne miejsce na cargo to 4500–4600 nt. Pełnowymiarowy CFTR mieści się ledwo, bez wygodnego promotora. Trzy strategie radzą sobie z tym ograniczeniem: pierwsza – skrócony CFTR (CFTRΔR – z usuniętą domeną regulatorową), używany przez 4DMT i Spirovant, oparta na obserwacji, że CFTRΔR zachowuje funkcję kanałową (z pewnymi zastrzeżeniami co do regulacji); druga – wektor o większej pojemności (HSV-1 – ~150 kb, lentiwirus – 8–10 kb, parvowirus bocavirus – ~5,3 kb); trzecia – split-CFTR (podział genu na dwa wektory AAV i rekombinacja in situ) lub mini-CFTR. Każda z tych strategii ma swoje koszty, ale fundamentalnie ograniczenia pojemnościowe są dziś rozwiązywalne.

Suma tych pięciu barier wyjaśnia, dlaczego obszar terapii genowej CF potrzebował 35 lat, by dojść do miejsca, w którym znajduje się dziś. Każda z opisanych dalej platform – AAV ewoluowany A101, lentiwirus pseudotypowany F/HN, HSV-1 z dwoma kopiami CFTR, mRNA w LNP – jest punktową odpowiedzią na konkretną kombinację tych przeszkód.

Komórki docelowe – odkrycie jonocytów (2018)

1 sierpnia 2018 roku w Nature ukazały się dwie niezależne prace, które zmusiły społeczność CF do przemyślenia od podstaw, gdzie właściwie celuje terapia genowa. Zespoły Aviva Regev i Jayaraja Rajagopala (Montoro et al.) oraz Aron Jaffe i Allon Klein (Plasschaert et al.) zastosowały sekwencjonowanie pojedynczych komórek (single-cell RNA sequencing, scRNA-seq) do nabłonka tchawiczego myszy i człowieka i zidentyfikowali wcześniej nieopisaną populację komórek – nazwaną jonocytami płucnymi (pulmonary ionocytes) [30, 31].

Jonocyty płucne stanowią bardzo mały odsetek komórek nabłonka oskrzelowego, zwykle około jednego procenta lub mniej, ale na poziomie pojedynczej komórki wykazują wyjątkowo wysoką ekspresję CFTR. Pierwsze prace z 2018 roku zwróciły uwagę, że ta rzadka populacja może odpowiadać za nieproporcjonalnie dużą część sygnału CFTR w badanym nabłonku [30, 31]. Nowsze analizy pojedynczych komórek doprecyzowują jednak obraz: jonocyty mają bardzo wysoką ekspresję CFTR na komórkę, natomiast liczniejsze komórki wydzielnicze mogą odpowiadać za istotną część całkowitej puli transkryptów CFTR w drogach oddechowych [65]. Charakteryzują się ekspresją czynników transkrypcyjnych FOXI1 i ASCL3, V-ATPazy, BSND i innych genów typowych dla nabłonkowych komórek transportujących jony (analogicznie do komórek interkalarnych nerki oraz innych wyspecjalizowanych komórek nabłonkowych transportujących jony). Zaburzenie funkcji Foxi1 u myszy istotnie zmniejsza ekspresję Cftr w tej populacji komórek i powoduje zaburzenie homeostazy ASL – czyli jonocyty są nie tylko miejscem szczególnie wysokiej ekspresji CFTR, ale i fizjologicznie istotnymi komórkami dla funkcji transportu jonów w drogach oddechowych.

Implikacje dla terapii genowej są poważne i wciąż dyskutowane. Z jednej strony, transdukcja jonocytów jest pożądana – produkowałyby najwięcej funkcjonalnego białka. Z drugiej, jonocyty nie są progenitorami same dla siebie; powstają z różnicowania komórek podstawnych, więc ich pula odnawia się powoli, ale skończenie. Idealna terapia genowa CF powinna więc transdukować komórki podstawne jako zbiornik długotrwały, z których będą powstawać nowe jonocyty z poprawionym genem. To dokładnie to, co obiecują wektory integrujące (lentiwirus) i edycja ex vivo komórek macierzystych dróg oddechowych.

Co więcej, nowsze prace atlasowe i przeglądowe sugerują, że jonocyty trzeba analizować w szerszym kontekście hierarchii nabłonka dróg oddechowych, a nie jako jedyny cel terapii [32]. To dodatkowo komplikuje obraz, ale i otwiera nowe cele – programy edycji genów ex vivo coraz częściej pracują nad protokołami pobrania komórek nabłonka nosa lub oskrzeli, ich edycji, ekspansji i autologicznego przeszczepienia.

Drugi praktyczny wniosek dla obecnych prób klinicznych: punkty końcowe biomarkerowe (procent komórek wyrażających CFTR mRNA, ich rozkład typu komórkowego w biopsji oskrzelowej) muszą być dziś analizowane na poziomie typu komórki, nie globalnie. Krystal Biotech w wynikach KB407 ze stycznia 2026 raportowała wprost ekspresję CFTR typu dzikiego „w klinicznie istotnych komórkach urzęsionych i wydzielniczych” [6] – sformułowanie wymuszone przez świadomość, że transdukcja samych komórek powierzchniowych bez jonocytów i progenitorów byłaby ulotna.

Wektory AAV: 4D-710, SP-101 i Carbon Biosciences

Wektory adeno-associated virus (AAV) pozostają w 2026 roku jedną z najbardziej zaawansowanych platform terapii genowej CF – z aktywnymi programami klinicznymi 4D-710 i SP-101 oraz przedklinicznymi programami alternatywnych parwowirusów, takich jak platforma Carbon Biosciences. AAV są małymi parwowirusami, zwykle niewywołującymi choroby u człowieka, o łagodnym profilu immunogennym (w porównaniu z adenowirusami), zdolnymi do długotrwałej epizomalnej ekspresji w komórkach niedzielących się. Słabość – pojemność transgenu około 4,7 kb, w praktyce 4,5 kb użytecznego cargo, co dla CFTR (~4,4 kb) jest ścisłym ograniczeniem.

4D-710 – jeden z najbardziej zaawansowanych programów klinicznych w 2026 roku

4D Molecular Therapeutics (4DMT) z Emeryville w Kalifornii została założona w 2014 roku przez Davida Kirna na bazie technologii ukierunkowanej ewolucji wektorów AAV (Therapeutic Vector Evolution, TVE) opartej na pracach Davida Schaffera z UC Berkeley. Logika TVE: zamiast używać naturalnego serotypu AAV jak gotowego narzędzia, można stworzyć bibliotekę 10⁹–10¹⁰ wariantów z wprowadzonymi punktowymi mutacjami i insercjami w pętlach kapsydu, a następnie poddać tę bibliotekę selekcji w docelowym typie komórki lub tkance – najlepsze warianty „przeżywają” przez kilka rund i zostają zsekwencjonowane. To w praktyce darwinowska ewolucja kapsydu pod konkretny cel terapeutyczny.

Dla CF 4DMT prowadziła selekcję na hodowlach pierwotnych komórek nabłonka oskrzelowego (HBE) w hodowlach na granicy powietrze–ciecz oraz w modelach in vivo, w tym u naczelnych. Wynikiem był kapsyd A101 – wariant o wysokiej afiniczności do nabłonka oddechowego od strony szczytowej, niskim występowaniu obecnych wcześniej przeciwciał neutralizujących (NAbs) w populacji ludzkiej oraz dobrej penetracji śluzu w mukowiscydozie [29, 33]. 4D-710 składa się z A101 niosącego transgen CFTRΔR (CFTR ze skróconą domeną regulatorową R, kompatybilny z ograniczeniem pojemności AAV i wykazujący zachowaną funkcję kanałową w hodowlach in vitro). Produkt podawany jest aerozolowo – przez specjalny nebulizator – w pojedynczej dawce.

Badanie fazy 1/2 AEROW (NCT05248230) rozpoczęto w 2022 roku. Projekt: otwarte, eskalacja dawki, dorośli pacjenci niekwalifikujący się do modulatorów CFTR lub ich nietolerujący, ppFEV1 50–100 procent, brak NAb przeciwko A101. Cztery kohorty dawek raportowane w komunikacie obejmowały 2×10¹⁵, 1×10¹⁵, 5×10¹⁴ i 2,5×10¹⁴ vg (genomów wektorowych), a dawkę 2,5×10¹⁴ vg wybrano do dalszej oceny fazy 2 [3]. Pierwszorzędowy punkt końcowy – bezpieczeństwo i tolerancja; wtórne – ekspresja CFTR w biopsjach oskrzelowych, ppFEV1, LCI2.5, kwestionariusz CFQ-R-RD, częstość zaostrzeń.

17 grudnia 2025 roku 4DMT opublikowała pozytywne dane okresowe z fazy 1. Dane te są ważne dla pola, ale należy pamiętać, że pochodzą z niewielkiego, otwartego badania i z komunikatu sponsora [3]. Najważniejsze ustalenia, raportowane w komunikacie prasowym i prezentacji webcastowej:

Po pierwsze, bezpieczeństwo. U 16 leczonych pacjentów, z obserwacją od 4 miesięcy do 3,5 roku, sponsor nie raportował nowych zdarzeń płucnych ani innych nowych sygnałów bezpieczeństwa w wyższych kohortach dawek. Zdarzenia niepożądane w niższych dawkach opisywano jako łagodne i przemijające; nie raportowano ciężkich zdarzeń niepożądanych uznanych za związane z 4D-710 [3]. Na podstawie komunikatu nie należy jednak wyciągać wniosku o pełnym bezpieczeństwie platformy – potrzebne są większe i dłuższe obserwacje.

Po drugie, ekspresja transgenu – kluczowy dowód mechanizmu działania. Według komunikatu sponsora 4DMT wykazała dawkozależną ekspresję CFTR w biopsjach oskrzelowych i wymazach, a w kohorcie 2,5×10¹⁴ vg ekspresja utrzymywała się przez ponad 12 miesięcy i została oceniona przez firmę jako fizjologicznie istotna oraz potencjalnie mieszcząca się w zakresie terapeutycznym. To jeden z pierwszych tak wyraźnych sygnałów, że pojedyncza dawka wektora wziewnego może dać mierzalną ekspresję CFTR w nabłonku oddechowym; kliniczne znaczenie tego biomarkera wymaga jednak potwierdzenia w większych, kontrolowanych badaniach i w pełnej publikacji danych liczbowych.

Po trzecie, sygnały skuteczności. W kohorcie 2,5×10¹⁴ vg klinicznie istotne sygnały we wszystkich punktach końcowych: ppFEV1, LCI2.5 i CFQ-R-RD w 12-miesięcznej obserwacji. Wielkość efektu klinicznego należy interpretować ostrożnie: komunikat sponsora wskazuje na poprawę w kilku punktach końcowych, ale pełna ocena wymaga publikacji danych liczbowych, przedziałów ufności i porównania z grupą kontrolną.

Po czwarte, ścieżka regulacyjna. 4DMT ogłosiła, że dawka 2,5×10¹⁴ vg będzie dawką do dalszej oceny klinicznej. Faza 2 rozszerzenia dawki (n=6) ma zakończyć rekrutację w pierwszej połowie 2026, a aktualizacja programu – w tym potencjalna informacja o badaniu rejestracyjnym – w drugiej połowie 2026. Cystic Fibrosis Foundation w październiku 2025 zwiększyła wsparcie programu o do 11 milionów dolarów i powołała wspólny Joint Steering Committee, co wzmacnia pozycję 4D-710 w portfelu projektów wspieranych przez tę organizację [34].

Praktyczny wniosek. 4D-710 jest jednym z najbardziej zaawansowanych kandydatów terapii genowej CF, ale w maju 2026 roku nie ma jeszcze danych rejestracyjnych. Pacjentów z wariantami bez opcji modulatorowej lub z nietolerancją modulatorów warto identyfikować i kierować do ośrodków referencyjnych, aby można było sprawdzić aktualne możliwości udziału w badaniach klinicznych.

SP-101 (Spirovant Sciences) – strategia z wzmacniaczem transdukcji

Spirovant Sciences z Filadelfii (powiązana kapitałowo z Roivant) rozwija SP-101 – rekombinowany wektor AAV (oparty na zmodyfikowanym AAV1) z transgenem hCFTRΔR, podawany w nebulizacji w połączeniu z doksorubicyną w roli wzmacniacza transdukcji. Logika wzmacniacza transdukcji: doksorubicyna w niskich, niecytotoksycznych stężeniach indukuje stres komórkowy zwiększający efektywność transdukcji AAV przez kilka mechanizmów – między innymi modyfikację metabolizmu kapsydu i lokalną ekspresję czynników odpowiedzi DNA-damage. Strategia ta wynika z prac Johna Engelhardta z University of Iowa nad przezwyciężaniem niskiej transdukcji AAV w nabłonku oddechowym CF [35].

Badanie SAAVe (NCT06526923), faza 1/2, badanie pojedynczej, rosnącej dawki, sponsor Spirovant Sciences. Pierwszy pacjent leczony 14 listopada 2024 roku. Planowanych 15 dorosłych niekwalifikujących się do modulatorów CFTR lub nietolerujących ich, ppFEV1 50–100 procent, w ośrodkach University of Kansas Medical Center w Kansas City, Columbia University w Nowym Jorku, Boston Children’s Hospital / Brigham and Women’s Hospital w Bostonie oraz Hospital of the University of Pennsylvania w Filadelfii [111]. Pierwszorzędowy punkt końcowy – bezpieczeństwo i tolerancja; wtórne – ppFEV1, CFQ-R, biomarkery z bronchoskopii (ekspresja CFTR mRNA w biopsjach, liczba genomów wektorowych na komórkę).

Stan na maj 2026: badanie rekrutuje, brak opublikowanych danych klinicznych poza komunikatami prasowymi o postępie zapisów. Pierwszych wyników można spodziewać się pod koniec 2026 lub w 2027 roku. Dla klinicystów: jeśli mają Państwo pacjentów spełniających kryteria, kontakt z koordynatorami badań w wymienionych ośrodkach pozostaje opcją dla osób bez alternatyw terapeutycznych.

Carbon Biosciences (CGT-001/CBN-1000) – bocawirus jako alternatywa

Carbon Biosciences to spinout naukowy założony przez Johna Engelhardta z Iowa, finansowany przez Cystic Fibrosis Foundation, Astellas i Longwood Fund (38 mln USD w serii A w 2022 roku). Zamiast AAV używa platformy human bocavirus 1 – parwowirusa naturalnie tropowego do nabłonka oddechowego, o pojemności około 5,3 kb (mieszczącej pełnowymiarowy CFTR bez modyfikacji), z niskim występowaniem obecnych wcześniej przeciwciał neutralizujących (NAbs) w populacji [37]. Bocawirus jest patogenem w naturze – wywołuje łagodne zakażenia dróg oddechowych u dzieci – ale w wersji zmodyfikowanej (replikacyjnie defektywnej) ma być bezpiecznym wektorem.

Stan na maj 2026: program pozostaje przedkliniczny; Cystic Fibrosis Foundation klasyfikuje go jako terapię genetyczną na etapie przedklinicznym [110]. Carbon prezentował dane przedkliniczne na konferencjach, ale nie ma jeszcze publicznie dostępnych wyników badań klinicznych. Dlatego należy opisywać tę platformę jako obiecującą, ale wczesną, a nie jako program z przesądzonym szybkim wejściem do praktyki klinicznej.

Wektory lentiwirusowe: lekcja z BI 3720931 i LENTICLAIR 1

Lentiwirusy – pochodne HIV, SIV i innych członków rodziny Retroviridae – różnią się od AAV w trzech istotnych aspektach. Po pierwsze, mają większą pojemność (8–10 kb), więc pełnowymiarowy CFTR mieści się komfortowo. Po drugie, są wirusami integrującymi – RNA wirusa jest odwrotnie transkrybowane do DNA i wbudowywane do genomu komórki gospodarza, co teoretycznie zapewnia trwałą ekspresję przez całe życie komórki i propagację do komórek potomnych przy podziale. Po trzecie, odpowiednio pseudotypowane lentiwirusy mogą być projektowane z myślą o podaniu od strony światła dróg oddechowych i potencjalnie o ponownym dawkowaniu.

Słabość historyczna wektorów integrujących to ryzyko mutagenezy insercyjnej. Wczesne wektory γ-retrowirusowe z aktywnymi sekwencjami enhancerowymi LTR spowodowały przypadki białaczki u dzieci leczonych z powodu X-SCID, m.in. przez aktywację LMO2 [38]. Współczesne wektory lentiwirusowe są zwykle samoinaktywujące (SIN), pozbawione enhancerowych sekwencji LTR i produkowane z użyciem rozdzielonych komponentów pomocniczych. To zmniejsza ryzyko, ale go nie znosi, dlatego programy wykorzystujące wektory integrujące wymagają długoterminowej obserwacji.

Konsorcjum brytyjskie postawiło na lentiwirus z dwóch powodów. Pierwszy to chęć uzyskania trwalszej ekspresji po pojedynczej lub okresowo powtarzanej dawce, najlepiej przez transdukcję komórek podstawnych nabłonka. Drugi to możliwość opracowania wektora o lepszym tropizmie od strony szczytowej nabłonka dróg oddechowych. Wybór padł na lentiwirus SIV trzeciej generacji, replikacyjnie defektywny, pseudotypowany glikoproteinami F i HN paramyksowirusa Sendai [39, 40].

Konsorcjum (Imperial College London, University of Oxford, University of Edinburgh) prowadziło prace przedkliniczne nad tym wektorem przez ponad dekadę, demonstrując m.in. ekspresję w drogach oddechowych modeli zwierzęcych oraz możliwość powtarzanego podawania w badaniach przedklinicznych [41]. W 2018 roku zawarto partnerstwo z Boehringer Ingelheim oraz Oxford BioMedica, co doprowadziło do przygotowania kandydata BI 3720931.

20 lutego 2025 roku Boehringer Ingelheim ogłosił rozpoczęcie pierwszego w człowieku badania LENTICLAIR 1 (NCT06515002) [5, 42, 99]. Projekt obejmował część fazy 1 z eskalacją dawki oraz planowaną część fazy 2, randomizowaną i kontrolowaną placebo, u dorosłych chorych na CF niekwalifikujących się do terapii modulatorami CFTR. Ze względu na charakter wektora integrującego przewidziano również długoterminową obserwację bezpieczeństwa.

Aktualizacja na maj 2026: LENTICLAIR 1 nie jest już aktywną opcją terapeutyczną ani rekrutacyjną. Rejestr ClinicalTrials.gov podaje status badania NCT06515002 jako terminated z powodu decyzji sponsora [104]. Cystic Fibrosis Trust informuje, że Boehringer Ingelheim zakończył badanie i przerwał dalszy rozwój BI 3720931, ponieważ dane kliniczne – w ocenie sponsora – nie wspierały kontynuacji programu; jednocześnie decyzja nie wynikała ze zmiany profilu bezpieczeństwa leczenia [105].

Znaczenie tej decyzji jest duże. Nie przekreśla ona lentiwirusów jako klasy technologii, ale pokazuje, że nawet bardzo dobrze uzasadniony przedklinicznie program może nie dostarczyć wystarczających danych klinicznych po przejściu do ludzi.

HSV-1: KB407 i badanie CORAL-1

Krystal Biotech z Pittsburgha ma doświadczenie kliniczno-regulacyjne z platformą HSV-1: w 2023 roku FDA zatwierdziła Vyjuvek (B-VEC), terapię genową opartą na wektorze herpes simplex virus type 1 (HSV-1), stosowaną miejscowo w leczeniu ran u pacjentów od 6. miesiąca życia z dystroficznym pęcherzowym oddzielaniem się naskórka (dystrophic epidermolysis bullosa, DEB) z mutacjami w genie COL7A1 [113]. Vyjuvek to żel do stosowania miejscowego z replikacyjnie defektywnym HSV-1 niosącym prawidłowe kopie genu COL7A1, aplikowany na rany raz w tygodniu; jego zatwierdzenie potwierdziło, że zmodyfikowany HSV-1 może być regulacyjnie akceptowalną platformą dostarczania genu w chorobie nabłonkowej.

Uzasadnienie rozszerzenia platformy na CF: HSV-1 ma wyjątkowo dużą pojemność transgenu (około 150 kb – można upakować dwie pełne kopie CFTR plus regulatorowe sekwencje), wykazuje naturalny tropizm do nabłonków, może być potencjalnie podawany wielokrotnie, choć trwałość skuteczności i wpływ powtarzania dawek w płucach wymagają dalszych danych klinicznych, a w wersji replikacyjnie defektywnej nie powoduje uogólnionej infekcji [43]. Krystal opracował KB407 – replikacyjnie defektywny wektor HSV-1 z dwoma kopiami pełnowymiarowego CFTR, podawany w nebulizacji.

Badanie CORAL-1 (NCT05504837), faza 1, eskalacja dawki, trzy kohorty (1, 2 lub 4 dawki dzienne 10⁹ PFU). 8 stycznia 2026 roku Krystal Biotech ogłosił pozytywne dane okresowe z kohorty 3., otrzymującej najwyższą dawkę [6, 44]. Najważniejsze ustalenia:

Po pierwsze, sponsor raportował molekularne potwierdzenie dostarczenia transgenu. Wśród siedmiu leczonych pacjentów (czterech z mutacjami klasy I – kandydatów do podejścia niezależnego od wariantu CFTR), w sześciu spośród siedmiu pomyślnie przeprowadzonych bronchoskopii potwierdzono obecność CFTR typu dzikiego mRNA i białka w klinicznie istotnych komórkach urzęsionych i wydzielniczych. Co istotne dla pacjentów klasy I – u których wcześniejsze terapie genowe miały trudność udowodnienia ekspresji – KB407 wykazał sygnał ekspresji transgenu, ale nie jest to jeszcze dowód klinicznej skuteczności.

Po drugie, transdukcja od 29,4 do 42,1 procent komórek dróg oddechowych. To wysoki odsetek jak na biopsje z wczesnego badania klinicznego, ale wynik pochodzi z niewielkiej liczby pacjentów i wymaga potwierdzenia w większych badaniach oraz w punktach końcowych funkcji płuc.

Po trzecie, profil bezpieczeństwa. Nie raportowano ciężkich zdarzeń niepożądanych uznanych za związane z lekiem ani uogólnionej reaktywacji HSV; ocena ta jest jednak wstępna i ograniczona małą liczebnością badania. AE łagodne, głównie kaszel po nebulizacji i przejściowy spadek SpO2 w godzinach po podaniu.

Po czwarte, plany regulacyjne. Krystal wskazuje na rejestracyjne badanie wielokrotnego dawkowania CORAL-3 – design złożony do FDA w grudniu 2025, uzgodnienie z agencją w pierwszym kwartale 2026, rozpoczęcie rekrutacji w drugim kwartale 2026. Współpraca z Cystic Fibrosis Foundation w ramach formalnego partnerstwa rozwojowego. Ewentualna rejestracja KB407 zależy od wyników większego badania kontrolowanego; przy optymistycznym scenariuszu można rozważać końcówkę dekady, ale nie należy przedstawiać tego jako prognozy pewnej.

Krytyczna obserwacja: KB407, jako jedyny w aktywnych programach 2026, używa wektora opartego na replikacyjnie defektywnym ludzkim patogenie. Wcześniejsza seropozytywność HSV-1 u dorosłych w Polsce wynosi około 60–80 procent – i tu pojawia się pytanie, czy obecność naturalnych przeciwciał HSV neutralizuje wektor. Sponsor wskazuje, że mechanizm wnikania HSV-1 i konstrukcja wektora mogą ograniczać znaczenie naturalnych przeciwciał neutralizujących, ale wymaga to potwierdzenia w większych badaniach wielokrotnego dawkowania. Wstępne dane fazy 1 pokazują, że dostarczenie transgenu jest możliwe, ale nie rozstrzygają jeszcze wpływu naturalnej seropozytywności HSV-1 ani odpowiedzi immunologicznej na skuteczność ponownego podawania.

Terapie mRNA: MRT5005, ARCT-032, RCT2100, VX-522

Terapie mRNA należą do najmłodszego, ale niezwykle dynamicznie rozwijającego się skrzydła medycyny molekularnej. Zasada działania jest koncepcyjnie prosta: dostarczyć do cytoplazmy komórek nabłonka oddechowego cząsteczki mRNA kodujące pełnowymiarowe białko CFTR – w wersji typu dzikiego – wraz z elementami stabilizującymi (5′-cap, optymalizowany 3′-UTR, polyA tail, modyfikowane nukleotydy, np. pseudourydyna obniżające immunogenność). Komórka traktuje to mRNA jak własne, transkrybowane endogennie, i produkuje białko CFTR przez krótki, przejściowy czas (dni do tygodni), zanim mRNA ulegnie naturalnej degradacji.

Różnice w stosunku do wektorów wirusowych są fundamentalne i mają konsekwencje strategiczne. Po pierwsze, brak integracji z genomem oznacza brak ryzyka mutagenezy insercyjnej związanej z wbudowaniem materiału genetycznego do DNA gospodarza – co istotnie upraszcza profil bezpieczeństwa długoterminowego w porównaniu z wektorami integrującymi. Po drugie, brak elementów wirusowych eliminuje problem obecnych wcześniej przeciwciał neutralizujących (NAbs), więc każdy pacjent może być teoretycznie kandydatem niezależnie od historii ekspozycji wirusowej. Po trzecie, krótkotrwałość oznacza, że mRNA wymaga powtarzanego dawkowania – typowo co tydzień lub dwa tygodnie – co przekształca terapię z jednorazowej interwencji w przewlekłą inhalacyjną farmakoterapię, podobną do dornazy alfa.

Ośrodkowym wyzwaniem technicznym mRNA jest dostarczenie. Naga cząsteczka mRNA ulega błyskawicznej degradacji przez RNazy, nie penetruje błony komórkowej i jest immunogenna. Standardowym rozwiązaniem są lipidowe nanocząsteczki (LNP) – kuliste struktury około 80–150 nm zbudowane z czterech klas lipidów: jonizowalnego lipidu kationowego (np. ALC-0315 w szczepionce Pfizer/BioNTech, SM-102 w szczepionce Moderna), pomocniczego fosfolipidu (DSPC), cholesterolu i PEGylowanego lipidu stabilizującego. mRNA jest zamknięte wewnątrz LNP i dostarczane do komórek przez endocytozę. Problem: LNP zaprojektowane do podania domięśniowego (jak szczepionki COVID-19) lub dożylnego (Onpattro w amyloidozie) mogą być nieoptymalne, a nawet toksyczne, przy podawaniu inhalacyjnym do dróg oddechowych – co stanowi rdzeń problemów obserwowanych w programach CF.

MRT5005 – pierwszy w historii, pierwsze niepowodzenie (2018–2021)

Translate Bio (przejęty przez Sanofi w 2021 roku) opracował MRT5005 – pierwszą w historii inhalowaną terapię mRNA-CFTR. Badanie fazy 1/2 (NCT03375047) prowadzono u dorosłych z dwiema mutacjami klasy I lub II, w pojedynczych i powtarzanych dawkach inhalacyjnych [45, 46]. Druga analiza okresowa, ogłoszona 17 marca 2021 roku, ujawniła rozczarowujące wyniki: brak spójnych zmian ppFEV1 między grupami, częste reakcje gorączkowe (14 z 31 leczonych pacjentów), nadwrażliwość (2 z 31), oraz dwa odstąpienia z badania. Po przejęciu Translate Bio przez Sanofi program został wygaszony w 2022 roku – Sanofi wycofało się z mRNA dla CF i przeniosło zasoby do innych obszarów [47].

Lekcja MRT5005: pierwsza generacja LNP dla inhalacji nie była gotowa. Reakcje gorączkowe sugerują nadmierną aktywację wrodzonej odpowiedzi immunologicznej (TLR3, TLR7), prawdopodobnie przez nieoptymalnie zmodyfikowane mRNA i prozapalny skład nanocząsteczki lipidowej. Brak skuteczności – być może z powodu zbyt niskiej depozycji w docelowych komórkach lub szybkiego usuwania.

ARCT-032 (Arcturus Therapeutics) – wczesne, mieszane sygnały aktywności

Arcturus Therapeutics z San Diego rozwija ARCT-032 – inhalowaną terapię mRNA-CFTR na własnej platformie LUNAR (Lipid-enabled and Unlocked Nucleic Acid modified RNA), wykorzystującej lipidowe nanocząsteczki projektowane do dostarczania mRNA do komórek nabłonka dróg oddechowych. Klinicznie jest to jeden z najbardziej zaawansowanych programów mRNA dla CF w 2026 roku.

Faza 1/1b (NCT05712538) u zdrowych ochotników i niewielkiej liczby dorosłych chorych na CF sugerowała akceptowalny profil bezpieczeństwa oraz możliwe krótkoterminowe sygnały poprawy czynności płuc po dwóch dawkach; dane z kolejnych prezentacji konferencyjnych i badań powtarzanego dawkowania pozostają danymi wczesnymi, przed pełną publikacją recenzowaną [48, 49, 94]. Ze względu na bardzo małą liczebność te dane należy traktować jako sygnał biologiczny, a nie jako dowód skuteczności.

Październik 2025 – interim z fazy 2 [50]. Sześciu dorosłych z mutacjami klasy I po 28 dniach inhalacji 10 mg dziennie. Najbardziej intrygujące ustalenie: redukcja czopów śluzowych i objętości śluzu w HRCT u czterech z sześciu pacjentów, oceniona z użyciem narzędzia obrazowego Thirona LungQ, dopuszczonego przez FDA w procedurze 510(k), wspieranego analizą algorytmiczną. To interesujący biomarker strukturalny, ale jego znaczenie kliniczne musi zostać potwierdzone w dłuższych badaniach. W tej samej fazie 2 nie wykazano jednoznacznej, silnej poprawy FEV1 w analizie głównej, dlatego dane ARCT-032 należy określać jako mieszane: obrazowanie sugeruje możliwą aktywność biologiczną, ale punkt końcowy funkcji płuc pozostaje niepewny. Sponsor raportował także eksploracyjną analizę post hoc sugerującą poprawę ppFEV1 u 4 z 6 uczestników względem średniej z dwóch pomiarów przed leczeniem, lecz jednocześnie zaznaczył, że wielkość zmian mieści się w zakresie naturalnej zmienności pomiarów FEV1 i nie może być traktowana jako dowód skuteczności [50, 108].

Marzec 2026 – Arcturus rozpoczął nową kohortę: 12-tygodniowe badanie fazy 2 u do 20 chorych klasy I, dawka 10 mg dziennie, w ośrodkach w USA i UE [51]. Kolejne wyniki będą kluczowe dla oceny, czy sygnał obrazowy przełoży się na istotną poprawę kliniczną. Spółka planuje rozmowy z FDA o ścieżce rejestracyjnej, potencjalnie w trybie przyspieszonym (status terapii przełomowej), w zależności od siły danych.

RCT2100 (ReCode Therapeutics) – kombinacja z iwakaftorem

ReCode Therapeutics z Menlo Park w Kalifornii rozwija RCT2100 – inhalowaną terapię mRNA-CFTR na platformie SORT LNP (Selective Organ Targeting), opartą na pracach Daniel Siegwart z UT Southwestern. SORT polega na włączeniu specyficznego piątego lipidu do standardowej mieszaniny LNP, co zmienia naturalny tropizm cząsteczki – umożliwiając jej skierowanie do płuc, śledziony lub innych narządów w zależności od dodanego lipidu.

Badanie NCT06237335 rozpoczęto w 2024 roku jako wieloczęściowe badanie oceniające bezpieczeństwo, tolerancję i biodystrybucję RCT2100 u zdrowych ochotników oraz u osób z CF [110]. 17 listopada 2025 roku ReCode Therapeutics poinformował, że FDA udzieliła zgody na rozpoczęcie części 3 trwającego badania fazy 2 – kombinacji z iwakaftorem u chorych na CF z mutacjami klasy III lub innymi, dla których iwakaftor jest standardem [52]. Logika kombinacji: mRNA dostarcza nowe, prawidłowe białko CFTR, a iwakaftor wzmacnia jego funkcję bramkowania. Uruchomienie ośrodków w UK i UE planowane jest w pierwszym kwartale 2026. W marcu 2025 RCT2100 otrzymał w FDA status leku sierocego, dający dodatkową ochronę regulacyjną i potencjalnie komercyjną [53].

Cel populacyjny ReCode częściowo pokrywa się z innymi programami: chorzy bez skutecznej opcji modulatorowej, nietolerujący modulatorów lub wymagający dodatkowej poprawy funkcji CFTR. Strategia kombinacji z iwakaftorem otwiera jednak także drugą populację – pacjentów z resztkową funkcją CFTR, dla których kombinacja mogłaby być atrakcyjna jako wzmocnienie istniejącej terapii.

VX-522 – zakończone badanie fazy 1/2 po problemach tolerancji

Vertex Pharmaceuticals – niekwestionowany lider modulatorów CFTR – od 2017 roku współpracował z Moderną nad inhalowaną terapią mRNA-CFTR (mRNA-3692 / VX-522). Celem programu było stworzenie opcji dla pacjentów, którzy nie odnoszą korzyści z dostępnych modulatorów CFTR lub nie mogą ich stosować. Badanie fazy 1/2 (NCT05668741) u dorosłych z genotypami nieodpowiadającymi na modulatory rozpoczęto w 2022 roku [54].

W maju 2026 roku Vertex poinformował o zakończeniu badania fazy 1/2 VX-522 z powodu utrzymujących się problemów tolerancji. Według komunikatu spółki przedwczesne zakończenie badania uniemożliwia pełną ocenę skuteczności i bezpieczeństwa oraz dalszy rozwój programu VX-522 [56]. Doniesienia branżowe wskazywały, że u części uczestników obserwowano zapalenie płuc prawdopodobnie związane z nośnikiem LNP, ale w tekście należy oddzielać oficjalne sformułowanie spółki od interpretacji medialnych [55, 107]. Mimo wielokrotnych modyfikacji protokołu – zmian składu LNP, dawkowania i częstotliwości podawania – nie udało się rozwiązać problemu tolerancji w sposób wspierający dalszy rozwój. To istotne ostrzeżenie dla całego pola: LNP zaprojektowane dla podania pozajelitowego mogą być nieoptymalne dla wielokrotnej inhalacji do dróg oddechowych. Pęcherzyki płucne i drobne oskrzela mają wyspecjalizowane mechanizmy reakcji na ciała obce; dla przewlekłych terapii mRNA-LNP kluczowe pozostaje więc znalezienie takiego składu, dawki i rytmu podawania, które nie będą wywoływać narastającej odpowiedzi zapalnej.

Zakończenie badania i dalszego rozwoju VX-522 nie kończy mRNA dla CF – ARCT-032 i RCT2100 mają inne, lepiej zoptymalizowane platformy LNP – ale podnosi poprzeczkę dla pola. Każdy nowy program musi udowodnić, że problem zapalenia płuc i tolerancji nośnika został rozwiązany, nie tylko w fazie 1 u zdrowych ochotników, ale także w fazach 2 i 3 przy przewlekłym lub wielokrotnym dawkowaniu u chorych z już zapalnym profilem dróg oddechowych.

CRISPR/Cas9, edycja zasad i edycja prime – granice rozwoju edycji genowej

Edycja genów reprezentuje przełom koncepcyjny w stosunku do tradycyjnej terapii genowej. Zamiast dodawać dodatkową kopię prawidłowego genu (dodanie genu), edycja naprawia istniejącą mutację w endogennym lokusie – co teoretycznie daje fizjologicznie najwierniejszą korektę z zachowaną regulacją tkankowo-specyficzną oraz trwałość ograniczoną tylko czasem życia komórki i utrzymaniem korekty w komórkach progenitorowych. Dla CF edycja jest konceptualnie idealna, ale technicznie najtrudniejsza spośród omawianych dziś podejść.

CRISPR/Cas9 – ograniczenia w nabłonku oddechowym

System CRISPR/Cas9 – opisany w 2012 roku przez Jennifer Doudnę i Emmanuelle Charpentier (Nobel 2020) – wykorzystuje białko Cas9 prowadzone przez crRNA do specyficznej nukleazowej aktywności w wybranym locus DNA, generując podwójne pęknięcie (double-strand break, DSB), które komórka naprawia przez non-homologous end joining (NHEJ – z błędami) lub homology-directed repair (HDR – wymaga matrycy) [57]. Dla CF, w którym chcemy precyzyjnie naprawić mutację (a nie ją tylko unieczynnić), jedyną opcją jest HDR z dostarczeniem matrycy DNA typu dzikiego.

Trzy problemy ograniczają zastosowanie klasycznego CRISPR/Cas9 in vivo w nabłonku oddechowym. Po pierwsze, HDR jest aktywne głównie w fazie S i G2 cyklu komórkowego – czyli w komórkach dzielących się. Komórki nabłonka oddechowego (z wyjątkiem komórek podstawnych) są w większości w fazie G0/G1, co radykalnie obniża efektywność precyzyjnej korekty. Po drugie, podwójne pęknięcia DNA niosą ryzyko niepożądanych konsekwencji – dużych delecji, translokacji chromosomalnych, chromothripsis, aktywacji p53. Po trzecie, dostarczenie kompleksu Cas9 + sgRNA + matrycy DNA do komórek nabłonka oddechowego in vivo jest technicznie wymagające – Cas9 jest dużym białkiem (~160 kDa), a wektory wirusowe mają ograniczoną pojemność.

Mimo to, ex vivo w komórkach macierzystych dróg oddechowych, zespół Matthewa Porteusa ze Stanford (obecnie Nationwide Children’s) wykazał korektę F508del z efektywnością 30 do 50 procent przy użyciu Cas9 RNP (rybonukleoproteina) i AAV6 jako matrycy naprawczej [58, 59]. To imponujące, ale strategia ex vivo wymaga oddzielnego problemu transplantacji skorygowanych komórek – co omawiamy w sekcji następnej.

Edycja zasad – eleganckie rozwiązanie dla mutacji punktowych

Edycja zasad – opracowana przez Davida Liu w Broad Institute (zespół opisał pierwszy edytor zasad cytozynowych w 2016 roku i edytor zasad adeninowych w 2017 roku) – jest koncepcyjnym przełomem nad klasyczną edycją CRISPR. Edytor zasad składa się z deaktywowanej Cas9 (dCas9 lub nickase nCas9) sfuzowanej z deaminazą nukleotydową – cytydynową (CBE: konwersja C→T) lub adeninową (ABE: konwersja A→G) [60, 61]. Kompleks naprowadzany jest sgRNA na docelowe locus, ale zamiast pęknięć DNA dokonuje precyzyjnej zamiany pojedynczej zasady w „okienku edycji” o szerokości 4–8 nukleotydów. Brak DSB oznacza brak ryzyka delecji i translokacji oraz zachowaną aktywność w komórkach niedzielących się – co czyni edycję zasad atrakcyjną dla nabłonka oddechowego.

Dla CF edycja zasad jest atrakcyjna szczególnie dla mutacji punktowych. Klasyczne mutacje nonsense – G542X, W1282X, R1162X, R553X – są kodonami stop CGA, TGA lub TAG, powstającymi z pierwotnego sensownego kodonu przez pojedyncze podstawienie. Edytor zasad adeninowych potrafi cofnąć ten proces: na przykład G542X (kodon TGA zamiast CGA, mutacja G→A) można naprawić używając ABE konwertującego A→G – przywracając pierwotny kodon arginiowy CGA.

Kluczowe prace przedkliniczne:

Krishnamurthy i współpracownicy z University of Iowa opublikowali w Nucleic Acids Research 2021 systematyczne badanie korekty mutacji CFTR przez ABE w pierwotnych komórkach HBE od pacjentów [62]. Wyniki: efektywność edycji 38 procent dla R553X, 47 procent dla W1282X, 82 procent dla 3849+10kbC>T (jeśli celuje się w sąsiedni intron poprawiając splicing). Co istotniejsze – w organoidach jelitowych pacjentów funkcjonalne przywrócenie kanału CFTR mierzone w teście FIS było częściowe, ale wyraźne, co wskazuje, że nie wszystkie skorygowane allele muszą być poprawione, by uzyskać klinicznie istotną poprawę.

Praca z 2025 roku w Cellular and Molecular Life Sciences opisała dostarczenie ABE8e za pomocą nanocząsteczek kierowanych receptorowo oraz edycję G542X→G542R z efektywnością 17–52 procent w nabłonku nosa pacjentów [63]. Strategia ta mogłaby potencjalnie przekształcić wariant nonsense w wariant kodujący białko, które następnie można próbować modulować farmakologicznie; wymaga to jednak potwierdzenia funkcjonalnego dla konkretnego wariantu i nie powinno być przedstawiane jako gotowa ścieżka kliniczna.

Praca z 2025 roku w Molecular Therapy opisała innowacyjne obejście problemu, że F508del (delecja 3 nt) nie jest klasycznym celem dla ABE – przez wprowadzenie tzw. revertant mutations w cis, czyli punktowych zmian w sąsiedztwie F508del poprawiających fałdowanie białka i przywracających funkcję CFTR bez bezpośredniej rekonstrukcji samej delecji [64]. To podejście, choć nie jest pełną korektą, pokazuje kreatywność pola w rozwiązywaniu pozornie nierozwiązywalnych problemów.

Maj 2026 – praca w JCI Insight opisała edycję zasad wariantu splicingowego 3120+1G>A w pierwotnych komórkach dróg oddechowych oraz dostarczanie komponentów edytujących przy użyciu polimerowych nanocząsteczek. Autorzy wykazali wzrost liczby komórek z wykrywalnym transkryptem CFTR, szczególnie w populacjach jonocytów i komórek wydzielniczych, oraz funkcjonalną poprawę transportu zależnego od CFTR do zakresu uznawanego za potencjalnie istotny klinicznie w modelach komórkowych [65]. To nadal prace przedkliniczne; wejście podobnych strategii do badań klinicznych będzie zależało od bezpieczeństwa, skuteczności dostarczenia i walidacji w modelach bliższych warunkom in vivo.

Edycja prime – najprecyzyjniejsza technologia, też dla F508del

Edycja prime – opisana przez Davida Liu i Andrew Anzalone’a w Nature 2019 – jest jeszcze elegantszą iteracją edycji bez podwójnego pęknięcia DNA. System wykorzystuje nickase Cas9 sfuzowaną z odwrotną transkryptazą oraz specjalny pegRNA (prime editing guide RNA), który niesie zarówno informację adresową, jak i matrycę dla wprowadzanej zmiany [66]. W praktyce edytor prime potrafi wprowadzić dowolną substytucję, krótką insercję lub delecję – w tym dokładnie te 3 nukleotydy, które są usunięte w F508del.

Praca, która zelektryzowała środowisko CF, ukazała się w Nature Biomedical Engineering 10 lipca 2024. Sousa, Hemez i współpracownicy z laboratorium Davida Liu opisali systematyczną optymalizację edycji prime dla F508del – z wykorzystaniem inżynieryjnie ulepszonego pegRNA, PEmax (zmodyfikowany edytor prime), dominant-negative MMR (hamowanie nieprawidłowej naprawy niesparowanych zasad), ciche zmiany wzmacniające swoistość, PE6 oraz dodatkowe sgRNA zwiększające efektywność edycji [67, 68].

Wyniki: efektywność korekty F508del podniosła się z poniżej 0,5 procent w klasycznym systemie do 58 procent w immortalizowanych komórkach oskrzelowych i 25 procent w pierwotnych komórkach od pacjentów CF, z przywróceniem ponad 50 procent funkcji CFTR typu dzikiego w testach elektrofizjologicznych – wartości porównywalne z efektem ETI u pacjentów F508del/F508del. To bezprecedensowe dane, które po raz pierwszy w historii pokazały, że F508del – najpowszechniejsza mutacja CF, dotąd uznawana za nieedytowalną przez precyzyjne metody – może być naprawiona z efektywnością klinicznie istotną.

Prime Medicine – droga do kliniki

Prime Medicine z Cambridge w Massachusetts, założona przez Davida Liu i Andrew Anzalone’a, jest obecnie głównym graczem komercjalizującym edycję prime dla CF. Program prowadzony jest w partnerstwie z Cystic Fibrosis Foundation – w lipcu 2025 CFF zwiększyła wsparcie o dodatkowe 24 miliony dolarów, co podnosi łączne zaangażowanie do prawie 50 milionów [69]. Prime Medicine pracuje nad dwoma strategiami:

Pierwsza to edycja wariantu docelowego – edytor prime naprawiający G542X. Według danych przedklinicznych prezentowanych przez spółkę, edycja prime ukierunkowana na G542X może osiągać wysoką efektywność edycji in vitro i przywracać funkcję CFTR w modelach organoidowych [70]. G542X, jako jedna z najważniejszych mutacji nonsense w CF, jest logicznym pierwszym celem rozwojowym, ale dokładny odsetek pacjentów potencjalnie kwalifikujących się do takiego podejścia zależy od populacji, kryteriów genotypowych i strategii kwalifikacji.

Druga to PASSIGE – Prime-Assisted Site-Specific Integrase Gene Editing, technologia umożliwiająca insercję dużego fragmentu DNA (na przykład „superexonu” obejmującego eksony 11–27 z prawidłowymi sekwencjami) w specyficznym lokusie. PASSIGE w teorii pozwoliłby naprawić wszystkie mutacje położone w insertowanym superexonie jednym podejściem – czyli edycja genów o potencjalnie szerokim zakresie wariantów CFTR. To kierunek długoterminowy, ale o ogromnym potencjale [71].

Stan na maj 2026: Prime Medicine planuje potwierdzenie koncepcji in vivo w 2026, ewentualny wniosek IND oczekiwany nie wcześniej niż 2027–2028, a pierwsze badanie kliniczne – najwcześniej 2028. Realnie pierwsza rejestracja terapii CF opartej na edycji prime – gdyby program przeszedł bez zakłóceń – możliwa w 2032–2034 roku.

Edycja ex vivo komórek macierzystych dróg oddechowych

Strategia ex vivo jest koncepcyjnie najdłuższa, ale ma kilka zalet, które czynią ją wciąż atrakcyjną. Schemat: pobranie komórek macierzystych nabłonka oddechowego od pacjenta (z biopsji nosa, wymazu szczoteczkowego oskrzeli lub bezpośrednio z bronchoskopii), korekta mutacji ex vivo w warunkach kontrolowanych laboratoryjnie (CRISPR-Cas9 + AAV6 jako matryca naprawcza, lub elektroporacja Cas9-RNP, lub mRNA edytora zasad lub edytora prime), ekspansja skorygowanych komórek w hodowli, weryfikacja korekty i bezpieczeństwa, a następnie autologiczne przeszczepienie z powrotem do dróg oddechowych.

Zalety: pełna kontrola nad procesem edycji, możliwość selekcji pomyślnie skorygowanych komórek przed przeszczepieniem, brak ekspozycji systemowej na wektor czy edytor, najwyższa precyzja. Wady: złożoność logistyczna porównywalna z autologicznym przeszczepem komórek krwiotwórczych w terapiach typu Casgevy, problem ekspansji ex vivo bez utraty multipotencji (właściwości komórek macierzystych), wymaganie miejscowego przygotowania niszy nabłonkowej dróg oddechowych pacjenta przed przeszczepieniem komórek (w analogii do kondycjonowania szpiku przed CAR-T) oraz pytanie, czy przeszczepione komórki rzeczywiście integrują się z istniejącym nabłonkiem.

Zespół Vaidyanathana, Porteusa i Bertruda (Stanford → Nationwide Children’s Hospital w Columbus, Ohio) wykazał w Cell Stem Cell 2020 – w przełomowej pracy – wysoką efektywność (do 50 procent) korekty F508del w komórkach macierzystych dróg oddechowych pacjentów CF z użyciem CRISPR-Cas9 RNP i AAV6 jako matrycy naprawczej [58]. Następne prace tej grupy z Mol Ther 2022 pokazały zachowaną korektę po różnicowaniu komórek skorygowanych w pseudowarstwowy nabłonek z funkcjonalnym CFTR na poziomie 20–50 procent kontroli typu dzikiego [72].

Prace 2025 z preklinicznych modeli zatok królika, opublikowane w bioRxiv w lipcu, pokazały skuteczne odtworzenie nabłonka po transplantacji skorygowanych komórek na rusztowanie z porcine small intestinal submucosa [73]. To istotny postęp – udowadnia, że pomysł autologicznego transplantu skorygowanych komórek nabłonka oddechowego jest technicznie wykonalny w modelu zwierzęcym.

Główne pytania otwarte: czy można wystarczająco skutecznie przeszczepić komórki, by zastąpić wystarczającą część endogennego, wadliwego nabłonka? Czy wymagane będzie miejscowe przygotowanie niszy nabłonkowej przed przeszczepieniem komórek, analogiczne koncepcyjnie – choć nie proceduralnie – do kondycjonowania przed terapiami komórkowymi krwiotwórczymi? Jakie ryzyko niesie procedura bronchoskopowa u pacjentów z zaawansowaną chorobą płuc? Te pytania prawdopodobnie zostaną adresowane w pierwszych badaniach fazy 1 terapii komórkowej CF z edycją genów ex vivo, oczekiwanych nie wcześniej niż 2028.

Inne podejścia: ASO, supresorowe tRNA i edycja RNA

Trzy dodatkowe kierunki, choć technicznie nie są terapią genową w ścisłym sensie (nie naprawiają DNA), działają na molekularnym poziomie pierwotnego defektu i są często omawiane wspólnie.

Antysensowne oligonukleotydy (ASO). Krótkie, jednoniciowe, chemicznie zmodyfikowane DNA lub RNA wiążące się z docelowym mRNA i modulujące jego translację, splicing lub stabilność. Dla CF testowano dwa kierunki: eluforsen (ASO celujący mRNA z F508del – program ProQR, zakończony) oraz ELX-02 (Eloxx Pharmaceuticals) – syntetyczny aminoglikozyd indukujący odczyt przez kodon stop. ELX-02 przeszedł fazę 2 u pacjentów z G542X, ale w 2022 ogłoszono niepowodzenie z powodu zbyt niskich stężeń w płucu po podaniu podskórnym i brak kontynuacji w CF [74, 75].

Terapia z użyciem supresorowego tRNA. Wprowadzenie zmodyfikowanego tRNA odczytującego kodon stop jako sygnał wstawienia aminokwasu – zamiast przerwania translacji. Dla mutacji nonsense (G542X, W1282X) supresorowy tRNA mógłby przywrócić pełnowymiarowe białko CFTR. Programy przedkliniczne prowadzą ReCode Therapeutics, Tevard Biosciences i Alltrna. Wszystkie są obecnie w fazie przedklinicznej; pierwsze IND oczekiwane około 2027 [76].

Edycja RNA oparta na ADAR. ADAR (Adenosine Deaminase Acting on RNA) to endogenny enzym konwertujący adenozynę w inozynę w dwuniciowych regionach RNA, co translacyjnie czytane jest jako guanozyna. Programy Wave Life Sciences, ProQR, Korro Bio, Beam Therapeutics rozwijają systemy edycji RNA wykorzystujące endogenną ADAR z oligonukleotydem prowadzącym – bez konieczności dostarczania dodatkowego enzymu, a co za tym idzie z minimalną immunogennością. Dla CF testowane są próby naprawy nonsense PTC na poziomie mRNA. Programy w fazie przedklinicznej, IND prawdopodobnie 2027–2028 [77].

Wspólnym mianownikiem tych trzech kierunków jest fakt, że nie ingerują w DNA – działają na poziomie mRNA lub procesu translacji – co teoretycznie czyni je najbezpieczniejszymi spośród wszystkich molekularnych terapii CF (brak ryzyka mutagenezy insercyjnej, efektów poza celem edycji w DNA, mutagenezy zarodkowej). Słabość: efekt jest niestabilny, wymaga ciągłego dawkowania, a efektywność edycji RNA jest typowo niższa niż edycji DNA.

Modele przedkliniczne – organoidy, świnia, fretka

Srodowisko naukowe CF wypracowało przez dekady wybitnie dobre modele przedkliniczne, których jakość i przewidywalność w dużej mierze tłumaczy obecny postęp translacyjny.

Najbardziej innowacyjnym narzędziem ostatniej dekady są organoidy jelitowe wyhodowane z biopsji rektalnej lub jelita cienkiego pacjentów, opracowane przez zespół Hansa Cleversa i Jeffreya Beekmana z University Medical Center Utrecht. Test FIS (forskolin-induced swelling) opiera się na obserwacji, że organoidy z funkcjonalnym CFTR pęcznieją po stymulacji forskoliną (aktywatorem cyklazy adenylanowej), a organoidy pozbawione funkcjonalnego CFTR nie. Test ten okazał się znakomicie korelować z funkcją CFTR in vivo, z odpowiedzią na modulatory i – co najważniejsze dla terapii genowej – z kliniczną odpowiedzią konkretnego pacjenta [78, 79]. Dla mutacji rzadkich (klasy I, V, niezatwierdzonych w panelach FDA) test FIS na organoidach pacjenta pozwala przewidzieć indywidualną odpowiedź na konkretną terapię – a tym samym kwalifikować lub dyskwalifikować pacjenta z badania klinicznego.

Organoidy nosa oraz hodowle pierwotnych komórek nabłonka oskrzelowego na granicy powietrze–ciecz (ALI, air-liquid interface) pozwalają badać terapię genową w środowisku zbliżonym do natywnego nabłonka oddechowego. Przeprowadzane są w nich testy elektrofizjologiczne (Ussing chamber, krótkie obwody Isc) oraz analiza ekspresji CFTR mRNA i białka.

Z modeli zwierzęcych świnia CF, opracowana przez Michaela Welsha w University of Iowa w 2008 roku przez ukierunkowane wyłączenie CFTR (CFTR⁻/⁻ i CFTR-ΔF508), najwierniej odwzorowuje fenotyp ludzki – z gruczołami podśluzowymi, wczesnym zapaleniem, kolonizacją bakteryjną, niewydolnością trzustki, niedrożnością smółkową jelit [80]. Świnia CF jest wykorzystywana do testów AAV i lentiwirusów oraz do walidacji depozycji aerozolu i farmakokinetyki.

Fretka CF, model Johna Engelhardta z Iowa, jest komplementarny – fretki rozwijają wczesne infekcje płuc i niewydolność trzustki, są użyteczne do testów dostarczania wektorów [81]. Mysie modele CF (Cftr⁻/⁻) mają ograniczoną użyteczność, bo nie odtwarzają fenotypu płucnego (myszy CF cierpią głównie na blok jelitowy), co jest jednym z powodów sięgania po modele większych zwierząt i porównawcze badania właściwości bioelektrycznych nabłonka dróg oddechowych różnych gatunków [102, 103].

Pomiary funkcji CFTR in vivo i ex vivo: nasal potential difference (NPD) – pomiar potencjału przeznabłonkowego w nabłonku nosa, użyty od dekad do oceny modulatorów; intestinal current measurement (ICM) – pomiar prądu krótkiego obwodu w biopsji rektalnej; sweat chloride – klasyczny test; oraz coraz częściej beta-adrenergiczna sweat secretion rate (β-SSR), test użyteczny dla rzadkich mutacji.

Drogi i częstotliwość podania

Omawiane aktywne kliniczne programy płucnej terapii genetycznej CF koncentrują się na podaniu wziewnym, najczęściej przez nebulizator lub aerozolizator. W praktyce klinicznej rozwijane obecnie programy koncentrują się na drodze wziewnej; podanie ogólnoustrojowe dla płucnej terapii CF nie jest dziś głównym nurtem, z prostego powodu: docelowym narządem jest płuco, a podanie wziewne maksymalizuje stężenie w docelowych komórkach przy minimalnej ekspozycji systemowej.

Częstotliwość różni się dramatycznie między platformami i ma głębokie implikacje praktyczne. Wektory wirusowe długotrwałe – 4D-710 i KB407, a koncepcyjnie także zakończony program BI 3720931 – celują w pojedynczą dawkę lub okresowe ponowne podawanie. To minimalizuje obciążenie pacjenta i koszty, ale wymaga trwałości ekspresji, która musi być udowodniona w długoterminowych obserwacjach. Wektory mRNA – ARCT-032, RCT2100 – najpewniej wymagałyby powtarzanych nebulizacji, podobnie organizacyjnie do przewlekłych terapii wziewnych, takich jak dornaza alfa lub hipertoniczny roztwór soli – co przekształca terapię w przewlekłą inhalacyjną farmakoterapię.

Urządzenia inhalacyjne dla terapii genowej są niestandardowe i wymagają walidacji aerozolu i depozycji. Cząsteczki wirusowe (AAV, lentiwirus, HSV-1) są wrażliwe na siły ścinania w nebulizatorach pneumatycznych – typowo używa się siatkowych nebulizatorów wibracyjnych (vibrating mesh nebulizers) o łagodniejszym profilu mechanicznym. mRNA-LNP są bardziej wrażliwe na temperaturę i muszą być przechowywane w niskich temperaturach do momentu podania. Każdy program ma własne urządzenie zwalidowane razem z produktem, co – jak doświadczyło wielu klinicystów testujących pierwsze terapie inhalacyjne – bywa istotnym wyzwaniem operacyjnym.

Pacjenci z CF mają również zmienioną geometrię dróg oddechowych – rozstrzenie oskrzeli, czopy śluzowe, ogniska niedodmy – co heterogenicznie wpływa na depozycję aerozolu. Programy zwykle wymagają wstępnego leczenia dornazą alfa, hipertonicznym roztworem soli lub innymi metodami poprawy oczyszczania dróg oddechowych w celu optymalizacji dystrybucji. To rodzi pytanie, która populacja chorych na CF może odnieść korzyść z terapii genowej. Pacjenci z bardzo zaawansowaną chorobą płuc (FEV1 < 40 procent) mogą mieć tak nieefektywną depozycję aerozolu, że terapia nie zadziała. Większość obecnych badań kwalifikuje pacjentów z FEV1 50–100 procent, co odzwierciedla tę praktyczną granicę.

Aktualne próby kliniczne – stan na maj 2026

Produkt	Sponsor	Mechanizm	Faza / NCT	Status w maju 2026
4D-710	4D Molecular Therapeutics	AAV, kapsyd A101; CFTRΔR; aerozol	1/2 AEROW (NCT05248230)	Aktywny program kliniczny; 2,5×10¹⁴ vg wybrano jako dawkę do dalszej oceny fazy 2; dane skuteczności nadal wczesne i niekontrolowane [3]
SP-101 + doksorubicyna	Spirovant Sciences	AAV z hCFTRΔR + wzmacniacz transdukcji; nebulizacja	1/2 SAAVe (NCT06526923)	Badanie fazy 1/2 u dorosłych chorych niekwalifikujących się lub nietolerujących modulatorów; brak opublikowanych pełnych danych klinicznych [36, 111]
KB407	Krystal Biotech	Replikacyjnie defektywny HSV-1; dwie kopie pełnego CFTR; nebulizacja	1 CORAL-1 (NCT05504837)	Dane fazy 1 wskazują na dostarczenie i ekspresję CFTR w biopsjach; brak jeszcze dowodu skuteczności klinicznej z dużego badania kontrolowanego [6, 44]
BI 3720931	Boehringer Ingelheim / Oxford Biomedica / UK GTC	Lentiwirus SIV pseudotypowany F/HN Sendai; CFTR; inhalacja	1/2 LENTICLAIR 1 (NCT06515002)	Zakończone / terminated decyzją sponsora; dane kliniczne nie wspierały kontynuacji programu, bez zgłoszonej zmiany profilu bezpieczeństwa [104, 105]
ARCT-032	Arcturus Therapeutics	mRNA-CFTR, LUNAR LNP, nebulizacja	1/2 i 2 (NCT05712538; CTIS 2024-517663-23)	Aktywny program fazy 2; dane z 2025 r. mieszane: redukcja obciążenia śluzem w HRCT u 4/6 uczestników, bez jednoznacznej poprawy FEV1 [50, 108]
RCT2100 ± iwakaftor	ReCode Therapeutics	mRNA-CFTR, SORT LNP, nebulizacja	1/2 (NCT06237335)	Badanie wieloczęściowe; część z jednoczesnym iwakaftorem obejmuje ocenę bezpieczeństwa i tolerancji [52, 109]
VX-522	Vertex / Moderna	mRNA-CFTR, LNP	1/2 (NCT05668741)	Zakończone w maju 2026; Vertex podał, że utrzymujące się problemy tolerancji uniemożliwiły pełną ocenę skuteczności i bezpieczeństwa oraz dalszy rozwój programu; media branżowe wskazywały na zapalenie płuc u części uczestników [55, 56, 107]
MRT5005	Translate Bio / Sanofi	mRNA-CFTR	1/2 (NCT03375047)	Zakończone bez rejestracji; brak spójnej poprawy ppFEV1 i problemy tolerancji [45, 46]
CGT-001 / CBN-1000	Carbon Biosciences	Nie-AAV parwowirus/bocawirus; dostarczenie CFTR do płuc	przedklinika	Program przedkliniczny w portfelu CFF; brak danych klinicznych [110]
Prime editor CF	Prime Medicine + CFF	Edycja prime – F508del, G542X, PASSIGE	przedklinika	Program przedkliniczny; możliwe wejście do kliniki zależy od skutecznego dostarczenia edytora do nabłonka dróg oddechowych [69–71]
Edycja genów ex vivo	ośrodki akademickie	CRISPR-Cas9, edycja zasad lub edycja prime komórek macierzystych dróg oddechowych ex vivo	przedklinika	Koncepcyjnie atrakcyjne, ale nadal bez aktywnego badania klinicznego CF; główną barierą jest przeszczepienie i trwałe zasiedlenie nabłonka [58, 72, 73]

Tabela 1. Programy kliniczne i wybrane przedkliniczne programy terapii genetycznych w mukowiscydozie, stan na 13 maja 2026. Statusy programów dynamicznie się zmieniają; przed kwalifikacją pacjenta należy sprawdzić ClinicalTrials.gov, CTIS, programy rozwojowe Cystic Fibrosis Foundation oraz komunikaty sponsorów.

Bezpieczeństwo, immunogenność i ryzyko zmian poza celem edycji

Profil bezpieczeństwa terapii genowych CF nie jest jeszcze w pełni poznany. Dane kliniczne w 2026 roku są wczesne, liczebności badań są małe, a ryzyka zależą od platformy: AAV, HSV-1, lentiwirusa, mRNA-LNP lub edycji genów. Dlatego każdą technologię trzeba omawiać oddzielnie.

Wektory integrujące (lentiwirus). Główne historyczne ryzyko to mutageneza insercyjna i nowotwory wtórne. Klasycznym przykładem są przypadki białaczki T-komórkowej u dzieci z X-SCID leczonych dawnymi wektorami γ-retrowirusowymi – wektor integrował się w pobliżu genu LMO2, aktywując go i indukując klonalną proliferację limfocytów T. Współczesne lentiwirusy III generacji są samoinaktywujące (SIN) – usunięto enhancerowe sekwencje LTR, co istotnie obniża ryzyko aktywacji onkogenów, choć go nie eliminuje. Dlatego programy wykorzystujące wektory integrujące wymagają długoterminowego monitorowania uczestników. W przypadku BI 3720931 ryzyko to pozostaje przede wszystkim lekcją regulacyjną i koncepcyjną, ponieważ program LENTICLAIR 1 został zakończony decyzją sponsora.

Immunogenność AAV. Obecne wcześniej przeciwciała neutralizujące (NAbs) eliminują 10–60 procent kandydatów w zależności od serotypu i regionu. Po podaniu rozwija się odpowiedź T-komórkowa CD8+ rozpoznająca peptydy kapsydowe, co prowadzi do destrukcji transdukowanych komórek (klasyczne obserwacje Manno i High z 2006 – hemofilia B z AAV2). Programy odpowiadają selekcją kapsydów (4DMT A101 – niski profil NAb), profilaktyczną immunosupresją lub leczeniem przeciwzapalnym, najczęściej opartym na glikokortykosteroidach w części schematów AAV lub strategiami zmiany serotypu. W AEROW wykluczeni są kandydaci z wykrywalnym NAb przeciwko A101 – co stanowi praktyczne ograniczenie populacji kwalifikujących się.

Zmiany poza celem edycji genów. CRISPR-Cas9, edycja zasad i edycja prime różnią się ryzykiem niespecyficznej edycji niedocelowych miejsc w genomie. Klasyczny CRISPR-Cas9 ma najwyższe ryzyko (DSB w niezamierzonych lokusach, potencjalne delecje, translokacje, chromothripsis); edycja zasad zwykle wiąże się z niższym ryzykiem takich zdarzeń niż klasyczny CRISPR-Cas9, ponieważ nie wymaga DSB; edycja prime może dodatkowo ograniczać część ryzyk dzięki pegRNA i nacięciom pojedynczej nici DNA, ale także wymaga rygorystycznej walidacji. Narzędzia wykrywania zmian poza celem edycji – GUIDE-seq, CIRCLE-seq, Discover-seq, CHANGE-seq – są standardem w preklinicznej walidacji terapii edytujących. Niemniej, delecje większe niż 100 kb i chromothripsis były opisywane nawet przy zoptymalizowanych systemach, więc problem nie jest w pełni rozwiązany [82].

Toksyczność LNP. Jak pokazał przypadek VX-522, lipidowe nanocząsteczki przy przewlekłej lub powtarzanej inhalacji mogą wiązać się z istotnymi problemami tolerancji, w tym z reakcjami zapalnymi w płucach. Mechanizmy mogą obejmować aktywację wrodzonej odpowiedzi immunologicznej przez składniki LNP, dostarczane RNA lub produkty degradacji, z udziałem szlaków rozpoznawania kwasów nukleinowych i reakcji zapalnej; szczegółowy mechanizm wymaga jednak ostrożnego opisu dla każdej konkretnej platformy. Programy mRNA dla CF muszą udowodnić, że ich konkretne LNP – ARCT-032 LUNAR, RCT2100 SORT – mają lepszy profil tolerancji niż VX-522.

Onkogeneza. Główne ryzyko teoretyczne wektorów integrujących i edycji genów; wymaga długoterminowego monitorowania w obserwacji. Dla mRNA ryzyko onkogenezy związanej z integracją jest zasadniczo pomijalne, ponieważ nie dochodzi do wprowadzania DNA do genomu. Dla AAV ryzyko jest uznawane za niskie, ale nie należy określać go jako absolutnie zerowego, ponieważ rzadkie zdarzenia integracji i długoterminowe skutki ekspozycji są przedmiotem monitorowania.

Edycja linii zarodkowej vs edycja somatyczna. Wszystkie omawiane terapie CF są ściśle somatyczne – dotyczą tylko nabłonka oddechowego, nie ma ryzyka dziedziczenia poprawki potomstwu. Międzynarodowy konsensus (International Summit on Human Genome Editing 2018, 2023) odrzuca edycję linii zarodkowej dla chorób, dla których istnieją alternatywne opcje, w tym dla CF. Pacjenci i rodziny powinni być uspokajani, że terapia genowa CF nie wpłynie na ich potomstwo.

Etyka, regulacje i ceny terapii genowych

Najpoważniejszą przeszkodą w upowszechnieniu terapii genowej CF nie są dziś kwestie techniczne, lecz cena. Doświadczenia ostatnich dwóch lat są jednoznaczne: wiele jednorazowych terapii genowych wyceniono na poziomie kilku milionów dolarów za pacjenta. Przykłady mówią same za siebie: Zolgensma (rdzeniowy zanik mięśni) – 2,1 mln USD; Hemgenix (hemofilia B) – 3,5 mln USD; Casgevy (anemia sierpowata, Vertex/CRISPR) – 2,2 mln USD; Lyfgenia (anemia sierpowata, Bluebird) – 3,1 mln USD; czy Lenmeldy (metachromatyczna leukodystrofia, Orchard) – 4,25 mln USD [83, 84]. Choć nie można dziś jednoznacznie określić ceny przyszłej terapii genowej CF, dotychczasowe rynkowe trendy sugerują, że płatnicy będą musieli zmierzyć się z bardzo wysokim kosztem jednorazowym lub złożonymi modelami płatności za efekt.

Populacja potencjalnych kandydatów do terapii genetycznych zależy od kraju, refundacji, genotypu, tolerancji leczenia i definicji „braku opcji modulatorowej”. Po rozszerzeniach wskazań modulatorów w USA historyczne szacunki liczby pacjentów bez terapii przyczynowej wymagają aktualizacji, a budżetowy wpływ przyszłych terapii genowych będzie można wiarygodnie oszacować dopiero po określeniu wskazań rejestracyjnych, ceny oraz modelu płatności. Wynegocjowane modele umów płatności za efekt (płatność uzależniona od dowodu skuteczności w długim okresie) są częściowym rozwiązaniem, ale wciąż wymagają fundamentalnego przebudowania budżetowania zdrowia publicznego.

Dla Polski nie da się wiarygodnie oszacować budżetu bez aktualnych danych z rejestru chorych, programu lekowego i przyszłych wskazań rejestracyjnych. Nawet przy niewielkiej populacji docelowej koszt terapii wycenionej podobnie do innych terapii genowych byłby jednak bardzo wysoki i wymagałby odrębnego modelu refundacyjnego. Realnie, bez negocjowanej obniżki ceny przez NFZ, model dostępu w Polsce mógłby wymagać: (1) etapowego wprowadzania terapii, zaczynając od pacjentów o największej niezaspokojonej potrzebie medycznej; (2) umów płatności za efekt z firmami; (3) mechanizmów wspólnych zakupów europejskich; lub (4) opóźnienia względem rynków pierwotnych.

Kwestia etyczna – szczególnie istotna dla pediatrii – dotyczy czasu podania terapii genowej. Czy podawać ją dziecku 5-letniemu, gdy choroba jeszcze nie spowodowała trwałych zmian, ale ekspozycja na wektor jest 70-letnia? Czy poczekać do wieku 18 lat, akceptując, że w międzyczasie rozwiną się rozstrzenie oskrzeli? Logika kliniczna mówi „im wcześniej, tym lepiej” – analogicznie do interwencji w SMA, gdzie przedobjawowe podanie Zolgensma daje najlepsze wyniki. Logika regulacyjna jest ostrożniejsza – pierwsze rejestracje będą najpewniej dla dorosłych, dziecięce rozszerzenia w drugiej kolejności.

Kiedy realnie? Prognozy dostępności

Łącząc dostępne dziś dane fazowe, ścieżki regulacyjne i precedensy terapii genowych, można sformułować ostrożne prognozy dostępności terapii genowej CF. Trzeba jednak podkreślić, że w maju 2026 roku żadna terapia genowa CF nie jest zarejestrowana, a większość danych klinicznych pochodzi z małych badań wczesnej fazy albo z komunikatów sponsorów.

Lata 2026–2027 powinny przynieść dalsze dane dla 4D-710, KB407, SP-101, ARCT-032 i RCT2100. W tym samym okresie środowisko badawcze będzie analizowało konsekwencje dwóch ważnych niepowodzeń: zakończenie lentiwirusowego programu BI 3720931/LENTICLAIR 1 oraz zakończenie badania i dalszego rozwoju programu mRNA VX-522. Te decyzje pokazują, że największą barierą nie jest już samo zaprojektowanie transgenu CFTR, lecz skuteczne, powtarzalne i bezpieczne dostarczenie materiału genetycznego do zapalnie zmienionych dróg oddechowych człowieka.

Lata 2027–2029 to potencjalny czas większych badań kontrolowanych dla liderów pola, przede wszystkim 4D-710 i KB407, o ile wcześniejsze dane zostaną potwierdzone. Badania te musiałyby odpowiedzieć na pytania, których małe fazy 1 nie rozstrzygają: trwałość ekspresji, realna poprawa ppFEV1 i/lub LCI, redukcja zaostrzeń, możliwość ponownego podania oraz bezpieczeństwo w dłuższej obserwacji.

Lata 2029–2031 można traktować jako optymistyczne, ale niepewne okno dla pierwszej rejestracji w USA lub Europie, jeśli któryś z programów wirusowych dostarczy przekonujących danych rejestracyjnych. Nie należy jednak przedstawiać tej daty jako obietnicy dla pacjentów. Dodatkowo rejestracja przez FDA lub EMA nie oznacza automatycznie dostępności w Polsce – konieczna byłaby osobna decyzja refundacyjna i ustalenie modelu finansowania.

Lata 2032–2035 pozostają bardziej realistycznym horyzontem dla pierwszych terapii edytujących DNA, takich jak edycja zasad lub edycja prime, o ile uda się rozwiązać problem dostarczenia edytorów do komórek docelowych płuca. Te technologie mają potencjał precyzyjniejszej korekty, ale w CF są nadal przedkliniczne.

Po roku 2035 można spodziewać się poszerzania populacji kwalifikujących się, w tym potencjalnie badań u dzieci, terapii wspomagających modulatory oraz bardziej zindywidualizowanych strategii edycji. To jednak horyzont zależny od danych, bezpieczeństwa i kosztów, a nie pewny kalendarz.

Główne ryzyka dla tego harmonogramu to: spadek ekspresji transgenu w czasie, brak możliwości bezpiecznego ponownego podania, immunogenność kapsydów i nośników, toksyczność LNP, mutageneza insercyjna lub zdarzenia poza celem edycji, problemy produkcyjne GMP oraz odmowa refundacji przy bardzo wysokiej cenie.

Implikacje praktyczne dla klinicystów

Co powinien zrobić pediatra, lekarz rodzinny i rezydent w 2026 roku, w obliczu opisanego wyżej krajobrazu? Pięć praktycznych zaleceń.

Po pierwsze, identyfikować pacjentów-kandydatów. Głównie homozygoty i heterozygoty złożone mutacji klasy I (G542X, W1282X, R553X, R1162X, frameshift, miejsca splicingowe) oraz klasy VII (duże delecje typu CFTRdele2,3(21kb)). To także osoby, które przerwały ETI z powodu ciężkich działań niepożądanych – hepatotoksyczności, depresji, zaburzeń psychiatrycznych. W praktyce dokładną liczbę takich pacjentów należy ustalać na podstawie danych ośrodka i aktualnego programu lekowego, ponieważ wskazania modulatorów i kryteria refundacyjne zmieniają się szybciej niż historyczne szacunki genotypowe. Każdy taki pacjent powinien mieć wykonane dokładne genotypowanie (najlepiej sekwencjonowanie pełnego genu CFTR, nie tylko panel) i zaktualizowany rejestr w systemie.

Po drugie, kierować do ośrodków referencyjnych.

Po trzecie, informować rodziny realistycznie. Terapia genowa w 2026 roku nie jest dostępna komercyjnie. Obecne badania kliniczne to głównie fazy 1 i 2, z bardzo ograniczoną liczbą miejsc rekrutacyjnych, przede wszystkim w USA i Europie Zachodniej. LENTICLAIR 1 nie jest już opcją rekrutacyjną; status programów takich jak AEROW, SAAVe, CORAL-1/CORAL-3, ARCT-032 i RCT2100 trzeba sprawdzać bezpośrednio w rejestrach badań i u sponsorów. Udział pacjenta z Polski wymagałby indywidualnej oceny kwalifikacji, kwestii ubezpieczenia, podróży i finansowania wizyt. Realistycznie dostęp komercyjny i refundacyjny w Polsce może pojawić się znacznie później niż pierwsze dane kliniczne, a jego termin zależy od rejestracji, ceny i decyzji refundacyjnych.

Po czwarte, nie obiecywać cudów. Pamiętać o porażkach historycznych – Translate Bio MRT5005, Vertex/Moderna VX-522, Eloxx ELX-02 – i o skromnym efekcie 3,7 procent ppFEV1 z badania pGM169/GL67A. Każda nowa terapia może okazać się niewystarczająco skuteczna lub niewystarczająco bezpieczna. Realistyczna komunikacja z rodzinami buduje zaufanie; nadmierny optymizm prowadzi do rozczarowania.

Po piąte, śledzić źródła. Portal Oddech Życia (oddechzycia.pl) regularnie aktualizuje informacje o badaniach klinicznych dostępnych dla pacjentów. Międzynarodowe źródła: Cystic Fibrosis Foundation (cff.org/trials/pipeline) – kompleksowy przegląd programów; clinicaltrials.gov – oficjalny rejestr; konferencje NACFC (North American CF Conference, październik) i ECFS (European CF Society Conference, czerwiec) – coroczne aktualizacje pola.

Bibliografia

Uwaga redakcyjna: bibliografia łączy publikacje recenzowane, rejestry badań klinicznych, komunikaty sponsorów, preprinty, abstrakty konferencyjne oraz źródła branżowe. Komunikaty sponsorów nie powinny być traktowane jako równoważne pełnym publikacjom recenzowanym.

1. Gibson LE, Cooke RE. A test for concentration of electrolytes in sweat in cystic fibrosis of the pancreas utilizing pilocarpine by iontophoresis. Pediatrics. 1959;23(3):545-549.
2. Riordan JR, Rommens JM, Kerem B, et al. Identification of the cystic fibrosis gene: cloning and characterization of complementary DNA. Science. 1989;245(4922):1066-1073. doi:10.1126/science.2475911
3. 4D Molecular Therapeutics. 4DMT Announces Positive Interim Clinical Data from 4D-710 AEROW Phase 1 Clinical Trial in Cystic Fibrosis Lung Disease. Komunikat prasowy, 17 grudnia 2025. Dostępne na: https://www.globenewswire.com/news-release/2025/12/17/3206872/ (dostęp: 13 maja 2026).
4. Marquardt CA, Pichler J, Cooney AL, et al. Design and Characterization of 4D-710, an Aerosolized Gene Therapy for Cystic Fibrosis Lung Disease. Abstract/presentation, ASGCT 2024; opis źródła konferencyjnego, nie pełna publikacja recenzowana.
5. Boehringer Ingelheim. Boehringer Ingelheim and partners start clinical development of a first-in-class, inhaled gene therapy for people with cystic fibrosis. Komunikat prasowy, 20 lutego 2025. Źródło historyczne; program później zakończony.
6. Krystal Biotech. Krystal Biotech Announces Positive Interim Clinical Update from KB407 Phase 1 CORAL-1 Study with Confirmation of Wild-Type CFTR Delivery to the Lungs of Patients with Cystic Fibrosis. Komunikat prasowy, 8 stycznia 2026. Dostępne na: https://ir.krystalbio.com/node/11076/pdf (dostęp: 13 maja 2026).
7. Plasschaert LW, MacDonald KD, Moffit JS. Current landscape of cystic fibrosis gene therapy. Front Pharmacol. 2024;15:1476331. doi:10.3389/fphar.2024.1476331
8. Rommens JM, Iannuzzi MC, Kerem B, et al. Identification of the cystic fibrosis gene: chromosome walking and jumping. Science. 1989;245(4922):1059-1065.
9. Hwang TC, Kirk KL. The CFTR ion channel: gating, regulation, and anion permeation. Cold Spring Harb Perspect Med. 2013;3(1):a009498. doi:10.1101/cshperspect.a009498
10. Ratjen F, Bell SC, Rowe SM, Goss CH, Quittner AL, Bush A. Cystic fibrosis. Nat Rev Dis Primers. 2015;1:15010. doi:10.1038/nrdp.2015.10
11. De Boeck K, Amaral MD. Progress in therapies for cystic fibrosis. Lancet Respir Med. 2016;4(8):662-674. doi:10.1016/S2213-2600(16)00023-0
12. Marson FAL, Bertuzzo CS, Ribeiro JD. Classification of CFTR mutation classes. Lancet Respir Med. 2016;4(8):e37-e38. doi:10.1016/S2213-2600(16)30188-6
13. Sobczyńska-Tomaszewska A, Ołtarzewski M, Czerska K, et al. Newborn screening for cystic fibrosis: Polish 4 years’ experience with CFTR sequencing strategy. Eur J Hum Genet. 2013;21(4):391-396. doi:10.1038/ejhg.2012.180
14. Rachel M, Topolewicz S, Śliwczyński A, Galiniak S. Managing Cystic Fibrosis in Polish Healthcare. Int J Environ Res Public Health. 2020;17(20):7630. doi:10.3390/ijerph17207630
15. Middleton PG, Mall MA, Dřevínek P, et al. Elexacaftor-Tezacaftor-Ivacaftor for Cystic Fibrosis with a Single Phe508del Allele. N Engl J Med. 2019;381(19):1809-1819. doi:10.1056/NEJMoa1908639
16. Heijerman HGM, McKone EF, Downey DG, et al. Efficacy and safety of the elexacaftor plus tezacaftor plus ivacaftor combination regimen in people with cystic fibrosis homozygous for the F508del mutation: a double-blind, randomised, phase 3 trial. Lancet. 2019;394(10212):1940-1948. doi:10.1016/S0140-6736(19)32597-8
17. Cystic Fibrosis Foundation. 2024 Patient Registry Annual Data Report and 2024 Patient Registry Highlights. Bethesda, Maryland: Cystic Fibrosis Foundation; 2025. Dostępne na: https://www.cff.org/medical-professionals/patient-registry (dostęp: 13 maja 2026).
18. Drumm ML, Pope HA, Cliff WH, et al. Correction of the cystic fibrosis defect in vitro by retrovirus-mediated gene transfer. Cell. 1990;62(6):1227-1233. doi:10.1016/0092-8674(90)90398-X
19. Crystal RG, McElvaney NG, Rosenfeld MA, et al. Administration of an adenovirus containing the human CFTR cDNA to the respiratory tract of individuals with cystic fibrosis. Nat Genet. 1994;8(1):42-51. doi:10.1038/ng0994-42
20. Zabner J, Couture LA, Gregory RJ, Graham SM, Smith AE, Welsh MJ. Adenovirus-mediated gene transfer transiently corrects the chloride transport defect in nasal epithelia of patients with cystic fibrosis. Cell. 1993;75(2):207-216.
21. Wagner JA, Reynolds T, Moran ML, et al. Efficient and persistent gene transfer of AAV-CFTR in maxillary sinus. Lancet. 1998;351(9117):1702-1703.
22. Moss RB, Milla C, Colombo J, et al. Repeated aerosolized AAV-CFTR for treatment of cystic fibrosis: a randomized placebo-controlled phase 2B trial. Hum Gene Ther. 2007;18(8):726-732. doi:10.1089/hum.2007.022
23. Hyde SC, Pringle IA, Abdullah S, et al. CpG-free plasmids confer reduced inflammation and sustained pulmonary gene expression. Nat Biotechnol. 2008;26(5):549-551. doi:10.1038/nbt1399
24. Davies LA, Hyde SC, Nunez-Alonso G, et al. The use of CpG-free plasmids to mediate persistent gene expression following repeated aerosol delivery of pDNA/PEI complexes. Biomaterials. 2012;33(22):5618-5627.
25. Alton EWFW, Armstrong DK, Ashby D, et al. Repeated nebulisation of non-viral CFTR gene therapy in patients with cystic fibrosis: a randomised, double-blind, placebo-controlled, phase 2b trial. Lancet Respir Med. 2015;3(9):684-691. doi:10.1016/S2213-2600(15)00245-3
26. Alton EWFW, Boyd AC, Davies JC, et al. Genetic medicines for CF: hype versus reality. Pediatr Pulmonol. 2016;51(S44):S5-S17.
27. UK Respiratory Gene Therapy Consortium. Lentiviral Vector Development Programme. Dostępne na: https://www.respiratorygenetherapy.org.uk/lentiviral-production (dostęp: 13 maja 2026).
28. Duncan GA, Jung J, Hanes J, Suk JS. The Mucus Barrier to Inhaled Gene Therapy. Mol Ther. 2016;24(12):2043-2053. doi:10.1038/mt.2016.182
29. Excoffon KJDA, Koerber JT, Dickey DD, et al. Directed evolution of adeno-associated virus to an infectious respiratory virus. Proc Natl Acad Sci USA. 2009;106(10):3865-3870. doi:10.1073/pnas.0813365106
30. Montoro DT, Haber AL, Biton M, et al. A revised airway epithelial hierarchy includes CFTR-expressing ionocytes. Nature. 2018;560(7718):319-324. doi:10.1038/s41586-018-0393-7
31. Plasschaert LW, Žilionis R, Choo-Wing R, et al. A single-cell atlas of the airway epithelium reveals the CFTR-rich pulmonary ionocyte. Nature. 2018;560(7718):377-381. doi:10.1038/s41586-018-0394-6
32. Shah VS, Chivukula RR, Lin B, Waghray A, Rajagopal J. Cystic Fibrosis and the Cells of the Airway Epithelium: What Are Ionocytes and What Do They Do? Annu Rev Pathol. 2022;17:23-46. doi:10.1146/annurev-pathol-042420-094031
33. 4D Molecular Therapeutics. 4D Molecular Therapeutics Announces FDA Clearance of IND Application for 4D-710. Komunikat prasowy dla inwestorów, 2022. Dostępne w archiwum relacji inwestorskich spółki.
34. 4D Molecular Therapeutics. 4DMT Advances 4D-710 to Phase 2 with Additional Funding and Support from the Cystic Fibrosis Foundation. Komunikat prasowy, 13 października 2025. Dostępne w archiwum relacji inwestorskich spółki.
35. Cooney AL, Thornell IM, Singh BK, et al. A Novel AAV-Mediated Gene Delivery System Corrects CFTR Function in Pigs. Am J Respir Cell Mol Biol. 2019;61(6):747-754. doi:10.1165/rcmb.2019-0006OC
36. Spirovant Sciences. Spirovant Sciences Doses First Patient in the SAAVe Phase 1/2 Clinical Trial. Komunikat prasowy, 14 listopada 2024. Dostępne na: https://spirovant.com/2024/11/14/spirovant-sciences-doses-first-patient/ (dostęp: 13 maja 2026).
37. Yan Z, Feng Z, Sun X, et al. Human Bocavirus Type-1 Capsid Facilitates the Transduction of Ferret Airways by AAV Genomes. Hum Gene Ther. 2017;28(7):612-625.
38. Hacein-Bey-Abina S, Von Kalle C, Schmidt M, et al. LMO2-associated clonal T cell proliferation in two patients after gene therapy for SCID-X1. Science. 2003;302(5644):415-419. doi:10.1126/science.1088547
39. Mitomo K, Griesenbach U, Inoue M, et al. Toward gene therapy for cystic fibrosis using a lentivirus pseudotyped with Sendai virus envelopes. Mol Ther. 2010;18(6):1173-1182. doi:10.1038/mt.2010.13
40. Alton EWFW, Beekman JM, Boyd AC, et al. Preparation for a first-in-man lentivirus trial in patients with cystic fibrosis. Thorax. 2017;72(2):137-147. doi:10.1136/thoraxjnl-2016-208406
41. Griesenbach U, Inoue M, Meng C, et al. Assessment of F/HN-pseudotyped lentivirus as a clinically relevant vector for lung gene therapy. Am J Respir Crit Care Med. 2012;186(9):846-856. doi:10.1164/rccm.201206-1056OC
42. Boehringer Ingelheim, Oxford BioMedica. A Study to Test How Well BI 3720931 is Tolerated and Whether it Improves Lung Function in People With Cystic Fibrosis (Lenticlair 1). NCT06515002. ClinicalTrials.gov. Historical/registry source; status updated in 2026.
43. Krystal Biotech. KB407 Pre-Clinical Evaluation in Airway Organoids. Presentation/abstract, North American Cystic Fibrosis Conference (NACFC) 2023; sponsor-reported preclinical source, not a peer-reviewed efficacy publication.
44. Krystal Biotech. CORAL-1 Phase 1 Study of KB407 in Patients With Cystic Fibrosis. NCT05504837. ClinicalTrials.gov.
45. Rowe SM, Zuckerman JB, Dorgan D, et al. Inhaled mRNA therapy for treatment of cystic fibrosis: Interim results of a randomized, double-blind, placebo-controlled phase 1/2 clinical study. J Cyst Fibros. 2023;22(4):656-664.
46. Translate Bio. Translate Bio Announces Results from Second Interim Data Analysis from Ongoing Phase 1/2 Clinical Trial of MRT5005. Komunikat prasowy, 17 marca 2021.
47. Inside Precision Medicine. Despite Setback, Translate Bio Forges Ahead with Inhaled mRNA Trial for Cystic Fibrosis. Kwiecień 2021.
48. Arcturus Therapeutics. Arcturus Therapeutics Presents New Clinical Data at 47th Annual European Cystic Fibrosis Conference. Komunikat prasowy, czerwiec 2024.
49. Arcturus Therapeutics. ARCT-032 Phase 1/1b Single Ascending Dose Study Results. Presented at the 47th European Cystic Fibrosis Conference (ECFS), 2024; conference data, not a full peer-reviewed publication.
50. Arcturus Therapeutics. Arcturus Therapeutics Provides Interim Phase 2 Data for Cystic Fibrosis Program. Komunikat prasowy, 21 października 2025. Interpretować jako dane okresowe raportowane przez sponsora, nie recenzowany dowód skuteczności.
51. Arcturus Therapeutics. Arcturus Therapeutics Announces First Quarter 2026 Financial Results and Pipeline Progress. Komunikat prasowy, maj 2026.
52. ReCode Therapeutics. ReCode Therapeutics Initiates Enrollment of Phase 2 Clinical Trial of RCT2100 in Combination with Ivacaftor. Komunikat prasowy, 17 listopada 2025.
53. ReCode Therapeutics. ReCode Therapeutics Receives U.S. FDA Orphan Drug Designation for RCT2100. Komunikat prasowy, marzec 2025.
54. Vertex Pharmaceuticals. Vertex Announces Investigational New Drug (IND) Application for VX-522, mRNA Therapy for People With Cystic Fibrosis, Cleared by FDA. Komunikat prasowy, 2022.
55. Fierce Biotech. Vertex drops Moderna-partnered inhaled cystic fibrosis candidate after unresolved tolerability issues. 4 maja 2026. Dostępne na: https://www.fiercebiotech.com/biotech/vertex-drops-moderna-partnered-inhaled-cystic-fibrosis-candidate-after-unresolved (dostęp: 13 maja 2026).
56. Vertex Pharmaceuticals. Vertex Reports First Quarter 2026 Financial Results. Aktualizacja korporacyjna odnotowująca przedwczesne zakończenie badania fazy 1/2 VX-522 po utrzymujących się problemach tolerancji oraz wstrzymanie dalszego rozwoju programu VX-522. Maj 2026. Dostępne na: https://news.vrtx.com/news-releases/news-release-details/vertex-reports-first-quarter-2026-financial-results (dostęp: 13 maja 2026).
57. Jinek M, Chylinski K, Fonfara I, Hauer M, Doudna JA, Charpentier E. A programmable dual-RNA-guided DNA endonuclease in adaptive bacterial immunity. Science. 2012;337(6096):816-821. doi:10.1126/science.1225829
58. Vaidyanathan S, Salahudeen AA, Sellers ZM, et al. High-Efficiency, Selection-free Gene Repair in Airway Stem Cells from Cystic Fibrosis Patients Rescues CFTR Function in Differentiated Epithelia. Cell Stem Cell. 2020;26(2):161-171.e4. doi:10.1016/j.stem.2019.11.002
59. Vaidyanathan S, Baik R, Chen L, et al. Targeted replacement of full-length CFTR in human airway stem cells by CRISPR-Cas9 for pan-mutation correction in the endogenous locus. Mol Ther. 2022;30(1):223-237. doi:10.1016/j.ymthe.2021.09.019
60. Komor AC, Kim YB, Packer MS, Zuris JA, Liu DR. Programmable editing of a target base in genomic DNA without double-stranded DNA cleavage. Nature. 2016;533(7603):420-424. doi:10.1038/nature17946
61. Gaudelli NM, Komor AC, Rees HA, et al. Programmable base editing of A·T to G·C in genomic DNA without DNA cleavage. Nature. 2017;551(7681):464-471. doi:10.1038/nature24644
62. Krishnamurthy S, Traore S, Cooney AL, et al. Functional correction of CFTR mutations in human airway epithelial cells using adenine base editors. Nucleic Acids Res. 2021;49(18):10558-10572. doi:10.1093/nar/gkab788
63. Rose I, Greenwood M, Biggart M, Baumlin N, Tarran R, Hart SL, Baines DL. Adenine base editing of CFTR using receptor targeted nanoparticles restores function to G542X cystic fibrosis airway epithelial cells. Cell Mol Life Sci. 2025;82:144. doi:10.1007/s00018-025-05587-y. Correction noted in Cell Mol Life Sci. 2025;82:341 and 2026;83:78.
64. Carrozzo I, Maule G, Gentile C, et al. Functional rescue of F508del-CFTR through revertant mutations introduced by CRISPR base editing. Mol Ther. 2025;33(3):970-985. doi:10.1016/j.ymthe.2025.01.011
65. Kavanagh EW, Joynt AT, Pion AR, et al. Base editing and nanoparticle transfection of airway cell types essential for treatment of cystic fibrosis. JCI Insight. 2026;11(9):e198563. doi:10.1172/jci.insight.198563
66. Anzalone AV, Randolph PB, Davis JR, et al. Search-and-replace genome editing without double-strand breaks or donor DNA. Nature. 2019;576(7785):149-157. doi:10.1038/s41586-019-1711-4
67. Sousa AA, Hemez C, Lei L, et al. Systematic optimization of prime editing for the efficient functional correction of CFTR F508del. Nat Biomed Eng. 2024. doi:10.1038/s41551-024-01233-3
68. Volodina OV, Demchenko AG, Anuchina AA, et al. Selection of Optimal pegRNAs to Enhance Efficiency of Prime Editing in AT-Rich Genome Regions. Biochemistry (Moscow). 2025;90:773-785. doi:10.1134/S0006297924604672
69. Cystic Fibrosis Foundation. Cystic Fibrosis Foundation Commits Up to an Additional $24 Million for Prime Medicine to Develop Gene Editing Therapy. Komunikat prasowy, 16 lipca 2025.
70. Prime Medicine. Prime Medicine Announces Recent Progress and Highlights 2024 Strategic Priorities. Komunikat prasowy dla inwestorów, styczeń 2024.
71. Prime Medicine. Prime Medicine Unveils Strategically Focused Pipeline. Komunikat prasowy dla inwestorów, 2024.
72. Suzuki S, Crane AM, Anirudhan V, et al. Highly Efficient Gene Editing of Cystic Fibrosis Patient-Derived Airway Basal Cells Results in Functional CFTR Correction. Mol Ther. 2020;28(7):1684-1695. doi:10.1016/j.ymthe.2020.04.017
73. Allan KM, Zhang S, le Roux JD, et al. Gene-Corrected Basal Cells Restore CFTR In Vitro; Transplants Regenerate Epithelium in a Preclinical Sinus Model. bioRxiv preprint. 2025. doi:10.1101/2025.07.21.666023. Preprint; not peer-reviewed.
74. Crawford DK, Mullenders J, Pacheco J, et al. Targeting G542X CFTR nonsense alleles with ELX-02 restores CFTR function in human-derived intestinal organoids. J Cyst Fibros. 2021;20(3):436-442.
75. Eloxx Pharmaceuticals. ELX-02 Phase 2 Trial Update. 2022.
76. Albers S, Allen EC, Bharti N, et al. Engineered tRNAs suppress nonsense mutations in cells and in vivo. Nature. 2023;618(7966):842-848. doi:10.1038/s41586-023-06133-1
77. Titoli S, Barra V, Gargano S, Di Leonardo A, Melfi R. RNA editing applied to cystic fibrosis: RESTORE can target G542X CFTR mRNA and revert the nonsense mutation. Gene. 2025;951:149384. doi:10.1016/j.gene.2025.149384
78. Dekkers JF, Wiegerinck CL, de Jonge HR, et al. A functional CFTR assay using primary cystic fibrosis intestinal organoids. Nat Med. 2013;19(7):939-945. doi:10.1038/nm.3201
79. Berkers G, van Mourik P, Vonk AM, et al. Forskolin-induced organoid swelling is associated with long-term cystic fibrosis disease progression. Eur Respir J. 2022;59(1):2100782. doi:10.1183/13993003.00782-2021
80. Rogers CS, Stoltz DA, Meyerholz DK, et al. Disruption of the CFTR gene produces a model of cystic fibrosis in newborn pigs. Science. 2008;321(5897):1837-1841. doi:10.1126/science.1163600
81. Sun X, Sui H, Fisher JT, et al. Disease phenotype of a ferret CFTR-knockout model of cystic fibrosis. J Clin Invest. 2010;120(9):3149-3160. doi:10.1172/JCI43052
82. Kosicki M, Tomberg K, Bradley A. Repair of double-strand breaks induced by CRISPR-Cas9 leads to large deletions and complex rearrangements. Nat Biotechnol. 2018;36(8):765-771. doi:10.1038/nbt.4192
83. BioPharma Dive. Pricey new gene therapies for sickle cell pose access test. Grudzień 2023. Industry pricing source; verify against official list prices and payer documents before using for formal pharmacoeconomic analysis.
84. Rueda J, de Miguel Beriain Í, Montoliu L. Affordable Pricing of CRISPR Treatments is a Pressing Ethical Imperative. CRISPR J. 2024. doi:10.1089/crispr.2024.0042
85. Cystic Fibrosis Foundation. Path to a Cure: Drug Development Pipeline. Dostępne na: https://www.cff.org/research-clinical-trials/drug-development-pipeline (dostęp: 13 maja 2026).
86. Sui H, Xu X, Su Y, et al. Gene therapy for cystic fibrosis: challenges and prospects. Front Pharmacol. 2022;13:1015926. doi:10.3389/fphar.2022.1015926
87. Lee JA, Cho A, Huang EN, et al. Gene therapy for cystic fibrosis: new tools for precision medicine. J Transl Med. 2021;19(1):452. doi:10.1186/s12967-021-03099-4
88. Allan KM, Farrow N, Donnelley M, Jaffe A, Waters SA. Treatment of Cystic Fibrosis: From Gene- to Cell-Based Therapies. Front Pharmacol. 2021;12:639475. doi:10.3389/fphar.2021.639475
89. Lomunova MA, Gershovich PM. Gene Therapy for Cystic Fibrosis: Recent Advances and Future Prospects. Acta Naturae. 2023;15(2):20-31.
90. Carlon MS, Bulcaen M, Arai T, et al. Genetic surgery for cystic fibrosis: progress and prospects. Int J Mol Sci. 2023;24(8):7077.
91. Veit G, Avramescu RG, Chiang AN, et al. From CFTR biology toward combinatorial pharmacotherapy: expanded classification of cystic fibrosis mutations. Mol Biol Cell. 2016;27(3):424-433. doi:10.1091/mbc.E14-04-0935
92. Vertex Pharmaceuticals. R&D Pipeline: Cystic Fibrosis. Dostępne na: https://www.vrtx.com/our-science/pipeline/cystic-fibrosis/ (dostęp: 13 maja 2026).
93. Kreda SM, Mall M, Mengos A, et al. Characterization of wild-type and ΔF508 cystic fibrosis transmembrane conductance regulator in human respiratory epithelia. Mol Biol Cell. 2005;16(5):2154-2167. doi:10.1091/mbc.e04-11-1010
94. Liang Q, Xie L, Carlsen S, et al. Inhaled mRNA Therapy for Cystic Fibrosis: Repeated Dose Studies of ARCT-032. Presented at the North American Cystic Fibrosis Conference (NACFC), 2024; conference data, not a full peer-reviewed publication.
95. Donnelley M, Parsons DW. Gene therapy for cystic fibrosis lung disease: overcoming the barriers to translation to the clinic. Front Pharmacol. 2018;9:1381. doi:10.3389/fphar.2018.01381
96. Boutin S, Monteilhet V, Veron P, et al. Prevalence of serum IgG and neutralizing factors against adeno-associated virus (AAV) types 1, 2, 5, 6, 8, and 9 in the healthy population: implications for gene therapy using AAV vectors. Hum Gene Ther. 2010;21(6):704-712.
97. Mingozzi F, High KA. Therapeutic in vivo gene transfer for genetic disease using AAV: progress and challenges. Nat Rev Genet. 2011;12(5):341-355.
98. Manno CS, Pierce GF, Arruda VR, et al. Successful transduction of liver in hemophilia by AAV-Factor IX and limitations imposed by the host immune response. Nat Med. 2006;12(3):342-347. doi:10.1038/nm1358
99. Inside Precision Medicine. First-in-Human Trial of Inhalable Gene Therapy for Cystic Fibrosis Begins. Luty 2025. Secondary/industry source; verify against ClinicalTrials.gov before publication.
100. Cooney AL, McCray PB Jr, Sinn PL. Cystic Fibrosis Gene Therapy: Looking Back, Looking Forward. Genes (Basel). 2018;9(11):538. doi:10.3390/genes9110538
101. Sondhi D, Stiles KM, De BP, Crystal RG. Genetic Modification of the Lung Directed Toward Treatment of Human Disease. Hum Gene Ther. 2017;28(1):3-84.
102. Yan Z, Sun X, Engelhardt JF. Progress and prospects: techniques for site-directed mutagenesis in animal models. Gene Ther. 2009;16(5):581-588. doi:10.1038/gt.2009.32
103. Liu X, Luo M, Zhang LN, et al. Bioelectric properties of chloride channels in human, pig, ferret, and mouse airway epithelia. Am J Respir Cell Mol Biol. 2007;36(3):313-323. doi:10.1165/rcmb.2006-0169OC
104. gov. A Study to Test How Well BI 3720931 is Tolerated and Whether it Improves Lung Function in People With Cystic Fibrosis (Lenticlair 1). NCT06515002. Status: Terminated (Sponsor decision). Dostępne na: https://clinicaltrials.gov/study/NCT06515002 (dostęp: 13 maja 2026).
105. Cystic Fibrosis Trust. Lenticlair™ 1: trial tracker entry. Boehringer Ingelheim decision to stop investigation of BI 3720931 and terminate the trial. Dostępne na: https://www.cysticfibrosis.org.uk/get-involved/clinical-trials/trialstracker/tt014335 (dostęp: 13 maja 2026).
106. Vertex Pharmaceuticals. Vertex Announces U.S. FDA Approval for Label Extensions of ALYFTREK® and TRIKAFTA® (rozszerzenie wskazań rejestracyjnych w USA). Komunikat prasowy, kwiecień 2026. Dostępne na: https://news.vrtx.com/news-releases/news-release-details/vertex-announces-us-fda-approval-label-extensions-alyftrekr-and (dostęp: 13 maja 2026).
107. An Update on Our Cystic Fibrosis Collaboration with Vertex. Blog firmowy, 4 maja 2026. Dostępne na: https://www.modernatx.com/media-center/all-media/blogs/update-cystic-fibrosis-collaboration-vertex (dostęp: 13 maja 2026).
108. Cystic Fibrosis Foundation Clinical Trials Tool. ARCT-032 (LUNAR-CF). Status: Phase Two. Dostępne na: https://apps.cff.org/Trials/Pipeline/details/10222/ARCT-032-LUNAR-CF (dostęp: 13 maja 2026).
109. gov. A Phase 2 Study Evaluating Safety and Tolerability of RCT2100 (CFTR mRNA) in Healthy Participants and in Participants With CF. NCT06237335. Dostępne na: https://clinicaltrials.gov/study/NCT06237335 (dostęp: 13 maja 2026).
110. Cystic Fibrosis Foundation Clinical Trials Tool. Carbon Biosciences. Status: Pre-clinical. Dostępne na: https://apps.cff.org/Trials/Pipeline/details/10200/Carbon-Biosciences (dostęp: 13 maja 2026).
111. gov. A Phase 1/2 Trial of SP-101 for the Treatment of Cystic Fibrosis (SAAVe). NCT06526923. Dostępne na: https://clinicaltrials.gov/study/NCT06526923 (dostęp: 13 maja 2026).
112. S. Food and Drug Administration. TRIKAFTA (elexacaftor/tezacaftor/ivacaftor and ivacaftor) prescribing information / label, aktualizacja 2025. Dostępne na: https://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/label/2025/212273s015lbl.pdf (dostęp: 13 maja 2026).
113. S. Food and Drug Administration. FDA Approves First Topical Gene Therapy for Treatment of Wounds in Patients with Dystrophic Epidermolysis Bullosa. Komunikat prasowy, 19 maja 2023. Dostępne na: https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-approves-first-topical-gene-therapy-treatment-wounds-patients-dystrophic-epidermolysis-bullosa (dostęp: 13 maja 2026).