Kto może otrzymać Alyftrek? Kryteria genetyczne, dawkowanie i badania w programie B.112

Od 1 października 2026 roku w programie lekowym B.112 „Leczenie chorych na mukowiscydozę (ICD-10: E84)” dostępne będzie leczenie wanzakaftorem, tezakaftorem i deutiwakaftorem, czyli preparatem Alyftrek. Program szczegółowo określa kryteria kwalifikacji, wymagane badania przed rozpoczęciem terapii, dawkowanie zależne od masy ciała, zasady monitorowania oraz kryteria wyłączenia z leczenia. Najważniejszym kryterium szczegółowym jest wiek co najmniej 6 lat oraz obecność co najmniej jednej mutacji genu CFTR innej niż mutacja klasy I. Obecność F508del nie jest wymagana.

Kto może otrzymać Alyftrek w ramach programu B.112?

Program lekowy B.112 obejmuje leczenie chorych na mukowiscydozę kilkoma terapiami modulującymi białko CFTR. Od 1 października 2026 r. jednym ze schematów dostępnych w programie będzie wanzakaftor/tezakaftor/deutiwakaftor, czyli Alyftrek.

Aby pacjent mógł zostać zakwalifikowany do terapii, musi spełniać zarówno ogólne kryteria programu, jak i kryteria szczegółowe dotyczące wanzakaftoru/tezakaftoru/deutiwakaftoru.

Kryteria szczegółowe dla Alyftrek

Program wskazuje dwa podstawowe warunki szczegółowe:

• wiek 6 lat i powyżej,
• co najmniej jedna mutacja genu CFTR inna niż mutacja klasy I.

Jak rozumieć kryterium genetyczne?

Mutacje genu CFTR można klasyfikować między innymi według mechanizmu prowadzącego do zaburzenia powstawania lub funkcjonowania białka CFTR. W klasycznym podziale funkcjonalnym mutacje klasy I prowadzą do braku wytwarzania białka CFTR.

W przypadku Alyftrek dla kwalifikacji refundacyjnej kluczowe jest jednak przede wszystkim brzmienie programu B.112: pacjent musi posiadać co najmniej jedną mutację inną niż klasy I.

Oznacza to, że obecność F508del nie jest konieczna. Pacjent może również posiadać jedną mutację klasy I, jeśli druga mutacja jest inna niż klasy I. Natomiast osoba posiadająca dwie mutacje klasy I nie spełnia obecnego kryterium genetycznego przewidzianego dla Alyftrek.

W praktyce klinicznej: jedna mutacja klasy I nie musi wykluczać leczenia

Jeżeli na jednym allelu występuje mutacja klasy I, a na drugim mutacja inna niż klasy I, spełnione jest szczegółowe kryterium mówiące o obecności „co najmniej jednej mutacji innej niż klasy I”.

Nie oznacza to jednak automatycznej kwalifikacji. Pacjent musi równocześnie spełnić wszystkie pozostałe wymagania programu oraz warunki bezpiecznego stosowania wynikające z aktualnej Charakterystyki Produktu Leczniczego.

Czy kryteria Alyftrek różnią się od kryteriów Kaftrio w B.112?

Tak. W programie B.112 kryterium refundacyjne dla eleksakaftoru/tezakaftoru/iwakaftoru w skojarzeniu z iwakaftorem nadal zostało zapisane jako obecność co najmniej jednej mutacji F508del. Dla wanzakaftoru/tezakaftoru/deutiwakaftoru zastosowano natomiast kryterium co najmniej jednej mutacji CFTR innej niż klasy I.

Trzeba przy tym odróżnić polskie kryteria refundacyjne od europejskiego wskazania rejestracyjnego. Aktualne wskazanie rejestracyjne Kaftrio w Unii Europejskiej również obejmuje pacjentów mających co najmniej jedną mutację CFTR inną niż klasy I. W programie B.112 zapis refundacyjny dla Kaftrio pozostaje obecnie węższy.

Czy trzeba wcześniej stosować Kaftrio?

Program B.112 nie wprowadza takiego wymogu. W kryteriach kwalifikacji do wanzakaftoru/tezakaftoru/deutiwakaftoru nie ma warunku wcześniejszego leczenia eleksakaftorem/tezakaftorem/iwakaftorem ani konieczności wykazania nieskuteczności lub nietolerancji wcześniejszej terapii modulatorem CFTR.

Czy istnieje minimalna wartość FEV1?

W kryteriach kwalifikacji do Alyftrek nie określono minimalnej ani maksymalnej wartości FEV1, od której zależałaby możliwość rozpoczęcia leczenia.

Badanie czynności płuc jest natomiast elementem diagnostyki przed rozpoczęciem terapii oraz późniejszego monitorowania jej skuteczności u chorych, u których rozwój psychofizyczny i stan kliniczny umożliwiają prawidłowe przeprowadzenie odpowiedniego testu.

Ogólne kryteria kwalifikacji do programu B.112

Oprócz kryterium wieku i genotypu pacjent musi spełnić również ogólne warunki kwalifikacji określone dla programu B.112.

Należą do nich:

• potwierdzone rozpoznanie mukowiscydozy,
• pisemna zgoda pacjenta lub jego opiekuna prawnego na udział w programie,
• zgoda na monitorowanie efektów klinicznych leczenia na podstawie danych zbieranych przez świadczeniodawcę lub płatnika w systemach informatycznych oraz w polskiej części Europejskiego Rejestru Mukowiscydozy,
• brak przeciwwskazań do stosowania leku zgodnie z aktualną Charakterystyką Produktu Leczniczego,
• brak istotnych schorzeń współistniejących lub stanów klinicznych stanowiących przeciwwskazanie do terapii,
• odpowiednia wydolność narządowa, pozwalająca – w opinii lekarza prowadzącego – na bezpieczne rozpoczęcie terapii.

Pacjent powinien zostać włączony do polskiej części Europejskiego Rejestru Mukowiscydozy nie później niż w ciągu 12 miesięcy od rozpoczęcia leczenia w programie.

Jak dawkowany jest Alyftrek?

Dawkowanie Alyftrek zależy od masy ciała. Program przewiduje dwa schematy dla pacjentów w wieku co najmniej 6 lat.

Zgodnie z aktualną Charakterystyką Produktu Leczniczego Alyftrek przyjmuje się raz na dobę z pokarmem zawierającym tłuszcz. Tabletki należy połykać w całości.

Program B.112 nie opisuje wszystkich możliwych modyfikacji schematu dawkowania. W zakresie sposobu podawania, czasowego wstrzymywania terapii oraz ewentualnego zmniejszania dawki odsyła do aktualnej Charakterystyki Produktu Leczniczego.

Jakie badania trzeba wykonać przed rozpoczęciem leczenia?

Program B.112 dokładnie określa zakres diagnostyki poprzedzającej rozpoczęcie terapii. Dla poszczególnych badań ustalono różne dopuszczalne okresy ich wykonania przed pierwszym podaniem leku.

Do 1 tygodnia przed rozpoczęciem leczenia

Należy wykonać:

• test ciążowy – u kobiet w wieku rozrodczym,
• ocenę w kierunku depresji i lęku przy użyciu formularzy PHQ-9 oraz GAD-7.

Kwestionariusze PHQ-9 i GAD-7 wypełniają samodzielnie pacjenci powyżej 12. roku życia. W przypadku pacjentów w wieku od 2 do 12 lat formularze wypełnia jeden z opiekunów. Dla Alyftrek, którego kryterium wieku zaczyna się od 6. roku życia, zapis ten w praktyce dotyczy opiekunów dzieci od 6. do 12. roku życia.

Do 3 miesięcy przed rozpoczęciem leczenia

Program wymaga wykonania:

• testu potowego,
• badania spirometrycznego – u chorych, u których rozwój psychofizyczny i stan kliniczny pozwalają na jego prawidłowe przeprowadzenie,
• oznaczenia aktywności aminotransferazy alaninowej – ALT,
• oznaczenia aktywności aminotransferazy asparaginianowej – AST,
• oznaczenia stężenia bilirubiny w surowicy krwi,
• badania mikrobiologicznego plwociny lub wymazu z gardła,
• konsultacji okulistycznej u pacjentów poniżej 18. roku życia.

Do 12 miesięcy przed rozpoczęciem leczenia

Program wymaga również wykonania badania obrazowego klatki piersiowej.

W B.112 nie wskazano w tym miejscu konkretnej techniki obrazowania. Nie należy więc utożsamiać tego zapisu automatycznie wyłącznie z RTG albo wyłącznie z tomografią komputerową.

Jak wygląda monitorowanie leczenia Alyftrek?

Program przewiduje szczegółowy harmonogram kontroli w pierwszym roku terapii, a następnie regularne badania w kolejnych latach.

Po 12 tygodniach

Po 12 tygodniach od rozpoczęcia leczenia, z dopuszczalnym odchyleniem ±6 dni, ponownie wykonywana jest ocena w kierunku depresji i lęku za pomocą formularzy PHQ-9 oraz GAD-7.

Po 24 i 48 tygodniach

Po 24 i 48 tygodniach leczenia, z tolerancją ±6 dni, wykonywane są:

• test potowy,
• badanie spirometryczne – jeżeli możliwe jest jego prawidłowe przeprowadzenie,
• badanie mikrobiologiczne plwociny lub wymazu z gardła.

Po 12, 24, 36 i 48 tygodniach

W każdym z tych punktów czasowych, z tolerancją ±6 dni, oznacza się:

• ALT,
• AST,
• bilirubinę.

Oznacza to, że w pierwszym roku terapii parametry wątrobowe przewidziane w programie są kontrolowane po 12., 24., 36. i 48. tygodniu leczenia.

Po pierwszych 48 tygodniach

Po 48. tygodniu leczenia kolejne badania wykonywane są co 48 tygodni, z dopuszczalnym odchyleniem ±14 dni.

Obejmują one:

• test potowy,
• badanie czynności płuc, jeśli może zostać prawidłowo przeprowadzone,
• badanie mikrobiologiczne plwociny lub wymazu z gardła,
• oznaczenie ALT, AST i bilirubiny,
• konsultację okulistyczną u pacjentów poniżej 18. roku życia.

Co jest oceniane podczas każdej wizyty?

Podczas każdej wizyty kontrolnej wykonywany jest pomiar masy ciała, wysokości ciała oraz BMI wraz z oceną odpowiednich wartości centylowych.

W tabeli programu znajduje się również obowiązek pomiaru ciśnienia tętniczego na każdej wizycie kontrolnej, ale zapis ten został wyraźnie przypisany wyłącznie do leczenia lumakaftorem w skojarzeniu z iwakaftorem. Nie jest osobnym wymaganiem programu dotyczącym Alyftrek.

Jak oceniana jest skuteczność leczenia?

Po każdych 48 tygodniach terapii należy dokonać oceny skuteczności leczenia w odniesieniu do wartości uzyskanych przed rozpoczęciem terapii.

W miarę możliwości ocena odpowiedzi powinna być wykonywana przy użyciu tego samego rodzaju badań, które przeprowadzono podczas kwalifikacji. Ma to umożliwić możliwie obiektywne porównanie stanu pacjenta.

Program wskazuje cztery grupy wskaźników efektywności:

• czynność płuc – na podstawie odpowiednich badań, np. FEV1, FVC, MMEF lub LCI 2,5%, jeżeli stan pacjenta umożliwia prawidłowe wykonanie odpowiedniego testu,
• stężenie jonów chloru w pocie,
• liczbę hospitalizacji,
• liczbę zaostrzeń oskrzelowo-płucnych leczonych antybiotykami dożylnymi.

Kiedy leczenie może zostać przerwane lub zakończone?

Leczenie jest kontynuowane do momentu podjęcia przez lekarza prowadzącego, doświadczonego w leczeniu mukowiscydozy, decyzji o wyłączeniu pacjenta zgodnie z kryteriami B.112.

Brak skuteczności leczenia

Jednym z kryteriów wyłączenia jest brak skuteczności terapii. Program wymaga, aby został on oceniony przez trzyosobowe konsylium lekarskie.

Stan po przeszczepieniu płuc

Kryterium wyłączenia z programu stanowi również stan po przeszczepieniu płuc.

Nieprawidłowe parametry wątrobowe

Program wskazuje następujące wartości laboratoryjne jako kryterium wyłączenia:

• aktywność ALT lub AST ponad pięciokrotnie przekraczająca górną granicę normy albo
• aktywność ALT lub AST ponad trzykrotnie przekraczająca górną granicę normy przy jednoczesnym stężeniu bilirubiny ponad dwukrotnie przekraczającym górną granicę normy.

Po zmniejszeniu i ustabilizowaniu tych parametrów można rozważyć powrót do leczenia. Program zaznacza, że w takiej sytuacji nie jest wymagana ponowna kwalifikacja chorego.

Aktualna Charakterystyka Produktu Leczniczego Alyftrek również nakazuje przerwanie leczenia przy ALT lub AST >5 × górnej granicy normy albo ALT lub AST >3 × górnej granicy normy przy bilirubinie >2 × górnej granicy normy. Po ustąpieniu nieprawidłowości możliwość wznowienia terapii powinna zostać oceniona indywidualnie z uwzględnieniem stosunku korzyści do ryzyka.

Zaburzenia czynności wątroby

W samym programie B.112 punkt dotyczący ciężkich zaburzeń czynności wątroby w klasie C według Childa-Pugha został formalnie przypisany wyłącznie terapii eleksakaftorem/tezakaftorem/iwakaftorem w skojarzeniu z iwakaftorem. Nie oznacza to jednak, że ograniczenie takie nie ma znaczenia podczas stosowania Alyftrek.

Zgodnie z aktualną Charakterystyką Produktu Leczniczego Alyftrek:

• w łagodnych zaburzeniach czynności wątroby – klasa A według Childa-Pugha – nie jest wymagane zmniejszenie dawki, ale parametry wątrobowe powinny być dokładnie monitorowane,
• w umiarkowanych zaburzeniach czynności wątroby – klasa B – stosowanie Alyftrek nie jest zalecane i może być rozważane tylko wtedy, gdy istnieje wyraźna potrzeba kliniczna, a spodziewane korzyści przewyższają ryzyko,
• w ciężkich zaburzeniach czynności wątroby – klasa C – Alyftrek nie powinien być stosowany.

Działania niepożądane, nadwrażliwość i toksyczność

Podstawę wyłączenia z programu może stanowić również:

• wystąpienie działań niepożądanych uniemożliwiających kontynuację leczenia zgodnie z decyzją lekarza,
• wystąpienie objawów nadwrażliwości na którykolwiek ze stosowanych leków lub substancji pomocniczych uniemożliwiających kontynuację leczenia,
• wystąpienie chorób lub stanów, które według lekarza prowadzącego uniemożliwiają dalsze prowadzenie terapii,
• wystąpienie nieakceptowalnej lub zagrażającej życiu toksyczności pomimo zastosowania odpowiedniego postępowania.

Ciąża, planowanie ciąży i karmienie piersią

Program B.112 wymienia ciążę, planowanie ciąży oraz karmienie piersią jako podstawę czasowego wyłączenia na okres trwania tych stanów. Jednocześnie w programie zaznaczono, że zalecenie wynika z braku wystarczających danych dotyczących bezpieczeństwa oraz że stosowanie terapii jest możliwe, jeśli lekarz prowadzący i pacjentka wyrażą na to zgodę.

Ten zapis należy interpretować łącznie z aktualną Charakterystyką Produktu Leczniczego Alyftrek. Dane dotyczące stosowania wanzakaftoru/tezakaftoru/deutiwakaftoru w ciąży pozostają ograniczone. Zgodnie z europejską ChPL jako środek ostrożności preferowane jest unikanie stosowania Alyftrek podczas ciąży.

W przypadku karmienia piersią ryzyka dla noworodka lub niemowlęcia nie można wykluczyć. Decyzja powinna uwzględniać zarówno korzyść z karmienia piersią dla dziecka, jak i korzyść z leczenia dla kobiety.

Wycofanie zgody i brak współpracy

Do wyłączenia z programu może prowadzić również:

• wycofanie zgody na monitorowanie efektów klinicznych leczenia na podstawie danych gromadzonych przez świadczeniodawcę lub płatnika oraz w polskiej części Europejskiego Rejestru Mukowiscydozy,
• brak współpracy lub nieprzestrzeganie zaleceń lekarskich, w tym dotyczących okresowych badań kontrolnych oceniających skuteczność i bezpieczeństwo leczenia.

Europejski Rejestr Mukowiscydozy jest elementem programu

Jednym z warunków programu jest zgoda na monitorowanie efektów klinicznych leczenia również w polskiej części Europejskiego Rejestru Mukowiscydozy.

Pacjent powinien być obecny w rejestrze albo zostać do niego włączony nie później niż w ciągu 12 miesięcy od rozpoczęcia leczenia.

Ośrodek realizujący program jest zobowiązany do rzetelnego i terminowego wprowadzania danych wymaganych przez protokół rejestru. Dane dotyczące monitorowania leczenia muszą być również gromadzone w dokumentacji medycznej oraz w elektronicznym systemie monitorowania programów lekowych NFZ.

Co z pacjentami, którzy rozpoczęli leczenie przed refundacją?

Program przewiduje możliwość kwalifikacji do kontynuacji terapii pacjentów, którzy wcześniej byli leczeni substancjami czynnymi finansowanymi w programie w ramach innego sposobu finansowania.

Warunkiem jest, aby w chwili rozpoczęcia leczenia pacjent spełniał kryteria kwalifikacji do programu lekowego.

Zasada ta dotyczy wszystkich terapii objętych programem B.112. Wyjątkiem są trwające badania kliniczne tych leków.

W praktyce klinicznej: jak może wyglądać kwalifikacja do Alyftrek?

Jednym z pierwszych etapów będzie analiza wyniku badania genetycznego i ustalenie, czy pacjent posiada co najmniej jedną mutację CFTR inną niż klasy I.

Następnie ośrodek musi potwierdzić spełnienie ogólnych kryteriów programu, ocenić stan kliniczny oraz wykonać wymagane badania kwalifikacyjne. Obejmuje to między innymi ocenę wydolności narządowej i przeciwwskazań, test potowy, badanie czynności płuc, jeśli może być wiarygodnie wykonane, ALT, AST i bilirubinę, diagnostykę mikrobiologiczną, konsultację okulistyczną u pacjentów poniżej 18. roku życia oraz ocenę PHQ-9 i GAD-7. U kobiet w wieku rozrodczym wymagany jest również test ciążowy.

Po zakwalifikowaniu i rozpoczęciu leczenia pacjent pozostaje pod regularną kontrolą zgodnie z harmonogramem określonym w programie B.112.

Najczęstsze pytania dotyczące Alyftrek w programie B.112

Czy do refundowanego Alyftrek trzeba mieć F508del?

Nie. Kryterium programu wymaga co najmniej jednej mutacji CFTR innej niż klasy I. Obecność F508del nie jest wymagana.

Czy osoba z dwiema mutacjami klasy I kwalifikuje się do Alyftrek?

Nie na podstawie obecnego kryterium genetycznego. Program wymaga obecności co najmniej jednej mutacji innej niż klasy I.

Czy można mieć jedną mutację klasy I?

Tak. Jeśli druga mutacja jest inna niż klasy I, szczegółowe kryterium genetyczne programu jest spełnione. Nadal konieczne jest jednak spełnienie wszystkich pozostałych kryteriów.

Czy dziecko w wieku 5 lat może otrzymać Alyftrek w ramach B.112?

Nie. Minimalny wiek określony w programie wynosi obecnie 6 lat.

Czy trzeba wcześniej przyjmować Kaftrio?

Program nie stawia takiego warunku. Wcześniejsze stosowanie Kaftrio nie zostało wymienione jako kryterium rozpoczęcia Alyftrek.

Czy istnieje minimalna wartość FEV1 wymagana do rozpoczęcia leczenia?

Nie określono takiego progu w kryteriach Alyftrek. Badanie czynności płuc pozostaje jednak istotnym elementem oceny stanu chorego i monitorowania odpowiedzi na terapię.

Czy dawka zmienia się po osiągnięciu masy ciała 40 kg?

Tak. Program przewiduje jeden schemat dla osób ważących mniej niż 40 kg i drugi dla osób o masie ciała wynoszącej co najmniej 40 kg.

Czy Alyftrek przyjmuje się rano i wieczorem?

Nie. Zgodnie z aktualną Charakterystyką Produktu Leczniczego Alyftrek stosuje się raz na dobę, z pokarmem zawierającym tłuszcz.

Czy można wrócić do terapii po wzroście ALT lub AST?

Program dopuszcza rozważenie powrotu do leczenia po zmniejszeniu i ustabilizowaniu nieprawidłowych parametrów. Nie jest wtedy wymagana ponowna kwalifikacja do programu. Decyzja o wznowieniu leczenia powinna być jednak poprzedzona indywidualną oceną korzyści i ryzyka.

Czy ciężkie zaburzenia czynności wątroby wykluczają Alyftrek?

Tak. Zgodnie z aktualną Charakterystyką Produktu Leczniczego pacjenci z ciężkimi zaburzeniami czynności wątroby – klasa C według Childa-Pugha – nie powinni być leczeni Alyftrek. W umiarkowanych zaburzeniach czynności wątroby stosowanie nie jest zalecane i może być rozważone wyłącznie przy wyraźnej potrzebie klinicznej, kiedy przewidywane korzyści przewyższają ryzyko.