Ćwiczenia w domu poprawiają wydolność tlenową dzieci z chorobami przewlekłymi

Programy ćwiczeń fizycznych prowadzone w domu mogą być skutecznym sposobem poprawy wydolności tlenowej u dzieci i młodzieży z chorobami przewlekłymi – wynika z przeglądu systematycznego i metaanalizy opublikowanych w British Journal of Sports Medicine. Autorzy przeanalizowali 81 badań obejmujących łącznie 2923 uczestników. Szczególnie istotne z punktu widzenia pulmonologii jest to, że mukowiscydoza była drugą najczęściej reprezentowaną chorobą, a w analizie podgrupy pacjentów z chorobami pulmonologicznymi domowe interwencje wysiłkowe wiązały się z poprawą wydolności tlenowej. Wyniki nie pozwalają jednak uznać domowego treningu za uniwersalny zamiennik kompleksowej rehabilitacji prowadzonej pod nadzorem specjalistów.

Przegląd 81 badań dotyczących dzieci i młodzieży z chorobami przewlekłymi

Praca zatytułowana Effectiveness and feasibility of home-based physical exercise interventions for children and adolescents with chronic diseases: a systematic review and meta-analysis została opublikowana online 22 maja 2026 roku w British Journal of Sports Medicine. Autorzy postawili dwa zasadnicze pytania. Po pierwsze, chcieli ustalić, czy wykonywane w domu ćwiczenia fizyczne mogą poprawiać wydolność tlenową, sprawność funkcjonalną, siłę mięśniową oraz jakość życia dzieci i nastolatków z chorobami przewlekłymi. Po drugie, ocenili wykonalność takich programów oraz jakość ich opisywania w publikacjach naukowych.

Początkowe wyszukiwanie pozwoliło zidentyfikować 10 654 rekordy. Po usunięciu duplikatów oceniono 6279 tytułów i streszczeń, a następnie 466 pełnych tekstów. Ostatecznie do jakościowej syntezy włączono 81 badań.

Łącznie badania objęły 2923 dzieci i nastolatków, z czego 2066 uczestników przydzielono do domowych interwencji ruchowych. Reprezentowanych było 30 różnych chorób i stanów przewlekłych.

Najczęściej analizowano mózgowe porażenie dziecięce – 26 badań, czyli 32,1% całego materiału. Drugie miejsce zajmowała mukowiscydoza – 10 badań, czyli 12,3%, a kolejne młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów – 8 badań oraz otyłość – 6 badań.

Autorzy z Brazylii i Wielkiej Brytanii

Autorami pracy są Sofia Mendes Sieczkowska, Danilo Reis Coimbra, Fabiana Infante Smaira, Bruna Caruso Mazzolani, Gabriela Paticcié, Camila Astley, Amanda Iraha, Hamilton Roschel, Tiago Peçanha i Bruno Gualano.

Zespół reprezentował kilka ośrodków naukowych. Wśród afiliacji znalazły się Applied Physiology & Nutrition Research Group – School of Physical Education and Sport and Faculdade de Medicina FMUSP, Universidade de São Paulo, Center of Lifestyle Medicine; Laboratory of Assessment and Conditioning in Rheumatology; Hospital das Clínicas HCFMUSP, Faculdade de Medicina FMUSP, Universidade de São Paulo, Federal University of Juiz de Fora, School of Physical Education and Sports, Department of Sports oraz Manchester Metropolitan University, Institute of Sport.

Badania włączone do przeglądu pochodziły z 22 państw. Najwięcej prac przeprowadzono w Stanach Zjednoczonych – 18 badań, w Turcji – 14 oraz Australii – 7.

Jak wyglądały domowe programy ćwiczeń?

Analizowane programy były bardzo zróżnicowane, co jest jednocześnie zaletą przeglądu i jednym z jego podstawowych ograniczeń. Najczęściej wykorzystywano trening multimodalny, czyli łączenie kilku form aktywności – na przykład treningu aerobowego, ćwiczeń siłowych, elementów sportu, ćwiczeń rozciągających czy Pilates. Takie interwencje występowały w 39 badaniach, czyli 48,1% analizowanych prac.

W 20 badaniach, stanowiących 24,7% materiału, wykorzystywano ćwiczenia o charakterze grywalizowanym. Mogły one obejmować m.in. aktywne gry wideo i inne rozwiązania angażujące dziecko w aktywność ruchową.

Jeżeli analizowano poszczególne komponenty programów, ćwiczenia siłowe występowały w 34 badaniach, ćwiczenia aerobowe w 27, natomiast aktywne gry i ćwiczenia rozciągające – po 18 badań. Kategorie nie były rozłączne, ponieważ wiele interwencji łączyło kilka sposobów treningu.

Czas trwania interwencji wynosił od 3 do 156 tygodni, przy medianie 12 tygodni. Ćwiczenia wykonywano od 2 do 7 dni w tygodniu, przy medianie wynoszącej 3 dni tygodniowo.

Autorzy oceniali również sposób nadzorowania treningu, monitorowanie realizacji ćwiczeń, wykorzystanie dzienniczków, kontaktu telefonicznego lub aplikacji oraz stosowanie sprzętu treningowego. Duża heterogeniczność tych elementów jest istotna, ponieważ samo określenie „trening domowy” obejmowało w praktyce bardzo różne modele postępowania – od stosunkowo samodzielnego wykonywania ćwiczeń po programy wykorzystujące zdalny nadzór.

Najwyraźniejszy efekt dotyczył wydolności tlenowej

Najważniejszym wynikiem metaanalizy była poprawa wydolności tlenowej w grupach realizujących ćwiczenia w domu w porównaniu z grupami kontrolnymi. Standaryzowana średnia różnica wyniosła 0,53 przy 95% przedziale ufności od 0,32 do 0,74.

Wydolność tlenowa była najczęściej ocenianym parametrem – uwzględniono ją w 52 z 81 badań. W jakościowej analizie 32 badania odnotowały poprawę wydolności tlenowej względem wartości wyjściowych u osób realizujących trening domowy.

W eksploracyjnej analizie zależnej od rodzaju treningu programy wykorzystujące exergaming wiązały się z efektem SMD 0,79 przy 95% CI 0,52–1,06, a programy łączące różne rodzaje treningu – SMD 0,49 przy 95% CI 0,18–0,81. W przypadku samego treningu aerobowego efekt nie osiągnął istotności statystycznej: SMD 0,10; 95% CI od –0,33 do 0,53.

Sprawność funkcjonalna

Dla sprawności funkcjonalnej nie stwierdzono statystycznie istotnej przewagi ćwiczeń domowych nad grupami kontrolnymi. Standaryzowana średnia różnica wynosiła 0,98, ale 95% przedział ufności był bardzo szeroki i obejmował wartość zerową: od –0,14 do 2,10.

Nie wykazano również istotnej różnicy między ćwiczeniami wykonywanymi w domu i programami prowadzonymi w ośrodku: SMD –0,78; 95% CI od –2,28 do 0,73. Porównanie to opierało się jednak zaledwie na dwóch małych badaniach, w których każda grupa liczyła mniej niż 10 uczestników.

Siła mięśniowa

Siłę mięśniową oceniano w 26 badaniach, a w 14 z nich obserwowano jej poprawę względem wartości wyjściowych. Autorzy nie przeprowadzili jednak metaanalizy tego punktu końcowego ze względu na zbyt duże różnice w ocenianych grupach mięśniowych i stosowanych metodach pomiaru.

Jakość życia

W metaanalizie nie wykazano istotnej przewagi treningu domowego nad grupą kontrolną pod względem jakości życia. SMD wynosiła 0,44, a 95% CI od –0,71 do 1,59.

Jednym z problemów było stosowanie bardzo różnych narzędzi oceniających jakość życia i funkcjonowanie. Utrudnia to łączenie wyników uzyskiwanych u dzieci z odmiennymi chorobami i przy zastosowaniu innych skal pomiarowych.

Choroby pulmonologiczne: sygnał korzystnego wpływu na wydolność

Z punktu widzenia pulmonologii jednym z najbardziej interesujących wyników jest analiza według grup chorób. U pacjentów z chorobami pulmonologicznymi domowe interwencje ruchowe wiązały się z poprawą wydolności tlenowej – SMD wyniosła 0,49, a 95% przedział ufności 0,05–0,93.

Mukowiscydoza była przy tym drugą najczęściej badaną chorobą w całym przeglądzie. Dziesięć spośród 81 analizowanych prac dotyczyło właśnie tej grupy pacjentów.

Wyniki są jednak istotne z punktu widzenia koncepcji rehabilitacji prowadzonej poza ośrodkiem. Poprawa wydolności tlenowej jest szczególnie interesującym punktem końcowym w przewlekłych chorobach układu oddechowego, w których ograniczenie tolerancji wysiłku może współistnieć z dekondycją oraz ograniczeniem codziennej aktywności fizycznej.

Dane z metaanalizy nie pozwalają określić jednego optymalnego protokołu treningowego dla dziecka z przewlekłą chorobą układu oddechowego. Nie wykazano istotnych różnic w efekcie dotyczącym wydolności tlenowej w zależności od częstotliwości sesji, intensywności czy obecności nadzoru. Brak statystycznie wykazanych różnic nie oznacza jednak równoważności wszystkich sposobów prowadzenia treningu.

Adherencja była często wysoka, ale dane nie były kompletne

Informacje dotyczące przestrzegania programu ćwiczeń podało 50 z 81 badań. Spośród nich 27, czyli 54% badań raportujących adherencję, wskazywało na wykonanie co najmniej 80% zaplanowanych ćwiczeń. W 16 badaniach adherencja mieściła się w przedziale 50–80%, a w 7 wynosiła poniżej 50%. Średnia raportowana adherencja wynosiła 81%, przy bardzo szerokim zakresie od 15% do 100%.

Wskazuje to, że domowe programy mogą być dobrze realizowane przez część dzieci i rodzin, ale samo przeniesienie ćwiczeń do domu nie gwarantuje systematyczności. Znaczenie mogą mieć sposób nadzorowania, informacja zwrotna, motywacja, atrakcyjność ćwiczeń oraz możliwość włączenia programu do codziennych obowiązków.

Odsetek uczestników rezygnujących z domowych interwencji wynosił 10,8%. W programach prowadzonych w ośrodkach było to 15,7%, a w grupach kontrolnych 7,0%. W metaanalizie nie wykazano istotnej różnicy ryzyka rezygnacji między interwencjami domowymi i kontrolą ani między programami domowymi i prowadzonymi w ośrodku.

Bezpieczeństwo: uspokajające sygnały, ale znaczne braki w raportowaniu

Profil bezpieczeństwa wymaga ostrożnej interpretacji. W 21 badaniach poinformowano, że interwencja nie powodowała działań niepożądanych, natomiast w 8 pracach odnotowano pewne zdarzenia niepożądane. Część z nich nie była związana z wykonywanym treningiem.

Wśród zdarzeń uznawanych za związane z ćwiczeniami wymieniano między innymi sztywność lub bolesność mięśni, zmęczenie, potknięcia, upadki bez urazu oraz pojedyncze urazy.

Jakość metodologiczna ogranicza siłę części wniosków

Problemy metodologiczne dotyczyły m.in. procesu randomizacji, odstępstw od zaplanowanych interwencji, sposobu pomiaru wyników i selektywnego raportowania rezultatów. Wśród badań nierandomizowanych szczególnym problemem było ryzyko wpływu czynników zakłócających.

Autorzy ocenili również kompletność opisu programów ćwiczeń za pomocą Consensus on Exercise Reporting Template. Jakość raportowania uznano za suboptymalną. Szczególnie często brakowało dokładnych informacji dotyczących elementów innych niż same ćwiczenia, strategii wspierających motywację i przestrzeganie zaleceń oraz tego, w jakim stopniu program został rzeczywiście wykonany zgodnie z pierwotnym założeniem.

W praktyce klinicznej

Potrzebne są dalsze dobrze zaprojektowane badania pozwalające ustalić optymalną dawkę wysiłku, skuteczność poszczególnych modeli nadzoru, znaczenie długoterminowej adherencji oraz bezpieczeństwo programów realizowanych poza ośrodkami medycznymi.