Meningokoki mogą zabić w ciągu kilku godzin. Eksperci przypominają o szczepieniach

Zakażenia meningokokowe należą do najgroźniejszych chorób bakteryjnych wieku dziecięcego i młodzieńczego. Choć występują stosunkowo rzadko, mogą w ciągu zaledwie kilku godzin doprowadzić do ciężkiej sepsy, zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, niewydolności wielonarządowej, a nawet śmierci. Eksperci Stiftung Kindergesundheit przypominają o znaczeniu szybkiego rozpoznania pierwszych objawów oraz o aktualnych zaleceniach szczepień ochronnych rekomendowanych przez STIKO.

W artykule:

• Czym są meningokoki i jak dochodzi do zakażenia
• Które grupy wiekowe są najbardziej narażone
• Objawy mogące świadczyć o inwazyjnej chorobie meningokokowej
• Znaczenie szybkiego leczenia i profilaktyki poekspozycyjnej
• Aktualne zalecenia szczepień przeciw meningokokom
• Dlaczego szczepienia pozostają najskuteczniejszą metodą ochrony

Czym są meningokoki?

Meningokoki (Neisseria meningitidis) to bakterie, które mogą bytować w nosogardzieli nawet u około 10% populacji, nie powodując żadnych objawów chorobowych. W większości przypadków są to szczepy nieinwazyjne, które nie wywołują zakażenia.

Wyróżnia się łącznie 12 grup serologicznych meningokoków. Na świecie za większość inwazyjnych zakażeń odpowiadają grupy A, B, C, W, X i Y. Obecnie w Niemczech najczęściej występują zakażenia wywoływane przez serogrupy B oraz Y.

Do transmisji bakterii dochodzi podczas bliskiego kontaktu między ludźmi, przede wszystkim drogą kropelkową podczas kaszlu i kichania lub poprzez bezpośredni kontakt ze śliną. Ryzyko zakażenia podczas krótkich, codziennych kontaktów bez bliskiej ekspozycji jest stosunkowo niewielkie.

Kto jest najbardziej narażony?

Liczba zgłaszanych przypadków choroby meningokokowej w Niemczech od wielu lat systematycznie maleje. Obecnie roczna zapadalność wynosi mniej niż 0,4 przypadku na 100 tysięcy mieszkańców.

Najwyższe ryzyko zachorowania na zakażenie meningokokami grupy B występuje u niemowląt i dzieci poniżej 5. roku życia. Z kolei nastolatki i młodzi dorośli w wieku od 15 do 24 lat są bardziej narażeni na zakażenia wywoływane przez serogrupy A, C, W oraz Y.

„Zakażenia meningokokowe występują rzadko, jednak należą do chorób, w których z pozornie niespecyficznych objawów może w ciągu kilku godzin rozwinąć się stan bezpośredniego zagrożenia życia” – podkreśla prof. dr Berthold Koletzko, pediatra z Monachium i przewodniczący Stiftung Kindergesundheit. „Dlatego tak ważne są szybka diagnostyka oraz skuteczna ochrona poprzez szczepienia”.

Możliwy bardzo szybki przebieg choroby

Inwazyjna choroba meningokokowa najczęściej prowadzi do zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych i/lub sepsy. Szczególnie niebezpieczna jest sepsa meningokokowa, która może bardzo szybko doprowadzić do wstrząsu septycznego i zgonu.

Początek choroby jest zwykle niespecyficzny i może przypominać infekcję wirusową. Wśród pierwszych objawów występują:

• gorączka,
• ból głowy,
• dreszcze,
• silne osłabienie i złe samopoczucie.

W krótkim czasie może jednak dojść do gwałtownego pogorszenia stanu zdrowia. Charakterystycznym objawem sepsy meningokokowej są drobne wybroczyny skórne lub wysypka z czerwonymi, wyniosłymi zmianami. Takie objawy pojawiają się u około połowy chorych.

Jeżeli dochodzi do zajęcia opon mózgowo-rdzeniowych, mogą wystąpić dodatkowo:

• sztywność karku,
• wymioty,
• zaburzenia świadomości,
• drgawki,
• porażenia nerwów czaszkowych.

W najcięższych przypadkach rozwijają się zaburzenia krzepnięcia, niewydolność krążenia oraz niewydolność wielonarządowa.

„Wiele objawów początkowo przypomina infekcję grypopodobną. Jeżeli stan chorego szybko się pogarsza lub pojawiają się wybroczyny skórne, które nie znikają po przyłożeniu przezroczystej szklanki do skóry, konieczna jest natychmiastowa pomoc medyczna” – wyjaśnia prof. Koletzko.

Szczególne objawy u niemowląt i małych dzieci

Rozpoznanie choroby meningokokowej u niemowląt i małych dzieci bywa szczególnie trudne. Typowe objawy, takie jak sztywność karku, mogą nie występować.

Zamiast nich obserwuje się często:

• gorączkę,
• nadmierną senność,
• rozdrażnienie,
• wymioty,
• drgawki.

Dodatkowym sygnałem alarmowym może być uwypuklone lub napięte ciemiączko.

Szybkie leczenie ma kluczowe znaczenie

W przypadku podejrzenia choroby meningokokowej konieczne jest natychmiastowe skierowanie chorego do szpitala, najlepiej dysponującego oddziałem pediatrycznym. Leczenie należy rozpocząć już na etapie podejrzenia klinicznego, ponieważ stan pacjenta może ulec dramatycznemu pogorszeniu w ciągu kilku godzin.

Początkowo stosuje się antybiotyki o szerokim spektrum działania, które po identyfikacji patogenu mogą zostać dostosowane do konkretnego szczepu bakterii.

Pacjenci powinni pozostawać w izolacji przez pierwsze 24 godziny od rozpoczęcia skutecznej antybiotykoterapii. Po tym czasie zazwyczaj nie stanowią już źródła zakażenia dla otoczenia.

Zakaźność i postępowanie wobec osób z kontaktu

Osoby chore mogą zakażać innych już kilka dni przed wystąpieniem pierwszych objawów. Szczególnie wysokie ryzyko zachorowania dotyczy domowników oraz innych bliskich kontaktów.

Z tego względu osobom z bliskiego otoczenia chorego zaleca się profilaktyczne podanie antybiotyków. Leczenie profilaktyczne powinno zostać wdrożone możliwie szybko, nie później niż do 10 dni od ostatniego kontaktu z osobą zakażoną.

Aktualne zalecenia dotyczące szczepień

Niemieckie Ständige Impfkommission (STIKO) w ostatnich latach rozszerzyła zalecenia dotyczące szczepień przeciw meningokokom.

W Niemczech od 2024 roku wszystkim niemowlętom od ukończenia 2. miesiąca życia zaleca się szczepienie przeciw meningokokom grupy B. W przypadku pominięcia szczepienia powinno ono zostać wykonane najpóźniej do ukończenia 5. roku życia.

Od 2025 roku dodatkowo rekomendowane jest w Niemczech szczepienie dzieci i młodzieży w wieku od 12 do 14 lat przeciw meningokokom grup A, C, W i Y. Zaległe szczepienia powinny zostać uzupełnione przed ukończeniem 25. roku życia.

Oprócz szczepień rutynowych istnieją również szczególne wskazania dla osób należących do grup podwyższonego ryzyka. Dotyczy to między innymi:

• osób z zaburzeniami odporności,
• bliskich kontaktów osób chorych,
• podróżnych udających się do regionów o zwiększonym ryzyku zakażenia.

Szczepienie powinno zostać wykonane co najmniej dwa tygodnie przed planowanym wyjazdem lub długotrwałym pobytem w regionie zagrożonym.

„Nowe zalecenia dotyczące szczepień znacząco poprawiają ochronę przed ciężkimi zakażeniami meningokokowymi” – podkreśla prof. Koletzko. „Szczepienia pozwalają zapobiegać ciężkim powikłaniom oraz zgonom”.

Profilaktyka poprzez szczepienia i edukację

Mimo że choroby meningokokowe występują rzadko, ich gwałtowny przebieg i wysokie ryzyko ciężkich powikłań sprawiają, że pozostają istotnym problemem zdrowia publicznego.

Eksperci Stiftung Kindergesundheit zalecają regularną kontrolę statusu szczepień oraz stosowanie się do aktualnych rekomendacji STIKO. Skuteczna profilaktyka, szybkie rozpoznanie objawów oraz natychmiastowe wdrożenie leczenia pozostają kluczowymi elementami ograniczania liczby ciężkich zachorowań i zgonów.

Źródło: Stiftung Kindergesundheit, Meningokokken: seltene, aber potenziell lebensbedrohliche Infektionen