Dziecko z mukowiscydozą w ogrodzie – zasady bezpieczeństwa, higieny i codziennej aktywności

Mukowiscydoza (ang. cystic fibrosis, CF) jest jedną z najczęstszych ciężkich chorób genetycznych w populacjach pochodzenia europejskiego. Dane z programu badań przesiewowych noworodków wskazują na zapadalność na poziomie 70–80 nowych rozpoznań rocznie, a częstość urodzeń dzieci z CF wynosi ok. 1:5750. Według rejestru ECFS na maj 2025 r. w Polsce zarejestrowanych było ok. 1 875 pacjentów z mukowiscydozą. Dzięki postępom w diagnostyce (program przesiewowy noworodków wdrożony w Polsce w 2009 roku), farmakoterapii – w tym terapiom modulatorowym kanału CFTR (iwakaftor, lumakaftor/iwakaftor, tezakaftor/iwakaftor oraz eleksakaftor/tezakaftor/iwakaftor) – oraz wielodyscyplinarnej opiece klinicznej, mediana przeżycia chorych na mukowiscydozę systematycznie rośnie i w krajach zachodnich przekracza obecnie 50 lat [2]. To oznacza, że współczesne podejście terapeutyczne kładzie coraz większy nacisk nie tylko na przetrwanie, lecz także na jakość życia – w tym aktywność fizyczną, uczestnictwo społeczne i kontakt z przyrodą.

Ogród przydomowy stanowi dla wielu polskich rodzin naturalne przedłużenie przestrzeni domowej. Dla dziecka z mukowiscydozą jest on potencjalnym miejscem aktywności ruchowej, zabawy sensorycznej i pierwszych doświadczeń z przyrodą. Jednocześnie środowisko ogrodowe – gleba, kompost, stojąca woda, rozkładająca się materia organiczna – jest rezerwuarem licznych drobnoustrojów, z których niektóre mają szczególne znaczenie kliniczne dla chorych na CF [3]. Celem niniejszego opracowania jest przedstawienie rodzicom zrównoważonej, opartej na dowodach naukowych informacji, która pozwoli im świadomie zarządzać ryzykiem, nie rezygnując z cennych korzyści, jakie niesie kontakt dziecka z ogrodem.

Niniejszy artykuł nie ma na celu wzbudzania lęku. Wręcz przeciwnie – jego intencją jest wzmocnienie poczucia sprawczości rodziców poprzez dostarczenie wiedzy, dzięki której czas spędzony w ogrodzie będzie źródłem radości i zdrowia, przy jednoczesnym minimalizowaniu ryzyka infekcji. Wszystkie zalecenia oparto na aktualnych wytycznych Cystic Fibrosis Foundation (CFF, USA) [4], European Cystic Fibrosis Society (ECFS) [5], Cystic Fibrosis Canada [6], Cystic Fibrosis Australia [7] oraz polskich opracowaniach klinicznych [8].

Korzyści z aktywności na świeżym powietrzu u dzieci z mukowiscydozą

Aktywność fizyczna jest integralnym elementem postępowania terapeutycznego w mukowiscydozie. Liczne badania wykazały, że regularne ćwiczenia aerobowe poprawiają funkcję płuc mierzoną wskaźnikiem FEV₁ (natężona objętość wydechowa pierwszosekundowa), zwiększają klirens śluzowo-rzęskowy, poprawiają tolerancję wysiłku i zmniejszają liczbę zaostrzeń płucnych wymagających hospitalizacji [9]. Przegląd Cochrane dotyczący treningu fizycznego w CF wskazuje, że programy ćwiczeń mogą poprawiać wydolność wysiłkową, w tym VO₂peak, a także część wskaźników jakości życia, choć siła dowodów nie jest jednolita dla wszystkich punktów końcowych [9].

Zabawa w ogrodzie – bieganie, skakanie, gry z piłką, jazda na rowerze po trawie, huśtanie się – stanowi naturalną i nieformalną formę aktywności aerobowej, która u młodszych dzieci jest często łatwiejsza do wdrożenia niż ustrukturyzowany trening. Szczególnie cenne jest to, że aktywność na świeżym powietrzu sprzyja głębokiemu oddychaniu, co wspomaga mechanizmy oczyszczania dróg oddechowych działające synergistycznie z fizjoterapią oddechową [11]. Cystic Fibrosis Foundation w swoich wytycznych dotyczących aktywności fizycznej podkreśla, że dzieci z CF powinny być zachęcane do regularnej aktywności na zewnątrz, z uwzględnieniem indywidualnych ograniczeń wynikających ze stanu klinicznego [4].

Kontakt z naturą ma również udowodniony pozytywny wpływ na zdrowie psychiczne dzieci. Badania z zakresu psychologii środowiskowej wskazują, że czas spędzony na zewnątrz, w otoczeniu zieleni, zmniejsza poziom kortyzolu, poprawia nastrój, redukuje objawy lękowe i depresyjne oraz wzmacnia poczucie własnej skuteczności [12]. Dla dzieci z chorobą przewlekłą, które regularnie doświadczają procedur medycznych, hospitalizacji i ograniczeń społecznych, ogród może pełnić funkcję „bezpiecznej przestrzeni” sprzyjającej regulacji emocjonalnej i budowaniu odporności psychicznej [13].

Dodatkową korzyścią jest ekspozycja na światło słoneczne, niezbędne do endogennej syntezy witaminy D – kwestia ta jest szczególnie istotna w mukowiscydozie ze względu na częste niedobory witamin rozpuszczalnych w tłuszczach wynikające z niewydolności zewnątrzwydzielniczej trzustki [14]. Wreszcie zaangażowanie w proste prace ogrodnicze – sadzenie roślin, podlewanie, obserwowanie wzrostu – rozwija poczucie odpowiedzialności, cierpliwości i związku z cyklami przyrody, co ma walory wychowawcze trudne do przecenienia.

Warto podkreślić, że korzyści płynące z aktywności na świeżym powietrzu nie ograniczają się do sfery fizycznej. Badania jakościowe u dzieci z mukowiscydozą pokazują, że możliwość uczestniczenia w zwyczajnych aktywnościach, kontakt z rówieśnikami i poczucie sprawczości zmniejszają psychiczne obciążenie chorobą i mogą pośrednio ułatwiać codzienne funkcjonowanie z terapią [13]. W kontekście mukowiscydozy, gdzie codzienne procedury terapeutyczne (fizjoterapia oddechowa, nebulizacje, suplementacja enzymów trzustkowych) stanowią istotne obciążenie dla dziecka i rodziny, każdy czynnik, który poprawia samopoczucie i zmniejsza poczucie izolacji, ma znaczenie kliniczne i wychowawcze. Ponadto aktywność na świeżym powietrzu sprzyja budowaniu masy mięśniowej i masy kostnej, co u dzieci z CF – narażonych na osteopenię i osteoporozę w związku z zaburzeniami wchłaniania wapnia i witaminy D, przewlekłym stanem zapalnym oraz okresowym stosowaniem glikokortykosteroidów – jest dodatkowym, istotnym argumentem przemawiającym za regularną aktywnością ogrodową [14][44].

Środowisko ogrodowe z perspektywy mikrobiologicznej

Aby zrozumieć potencjalne zagrożenia i skutecznie im zapobiegać, warto poznać podstawy ekologii drobnoustrojów występujących w środowisku ogrodowym. Gleba jest jednym z najbardziej bioróżnorodnych ekosystemów na Ziemi – w jednym gramie żyznej gleby ogrodowej może znajdować się nawet miliard komórek bakteryjnych reprezentujących tysiące gatunków [15]. Ogromna większość tych mikroorganizmów jest dla człowieka nieszkodliwa lub wręcz pożyteczna. Jednak pewne gatunki grzybów i bakterii, które w naturalny sposób zasiedlają glebę, rozkładające się resztki roślinne, kompost czy wodę, mogą stanowić zagrożenie dla osób z upośledzonymi mechanizmami oczyszczania dróg oddechowych – a więc także dla chorych na mukowiscydozę [3].

Kluczową drogą narażenia w warunkach ogrodowych jest inhalacja – wdychanie aerozoli i drobnych cząstek uwalnianych podczas przesypywania ziemi, obracania kompostu, koszenia trawy czy zabawy w suchej, pylnej glebie. Drugą drogą jest kontakt bezpośredni – dotykanie skażonych powierzchni, a następnie przeniesienie drobnoustrojów do ust, nosa lub oczu [16]. Trzecią, rzadziej omawianą drogą jest transmisja pośrednia przez skażone przedmioty – przeniesienie patogenów z powierzchni narzędzi ogrodniczych, zabawek czy ubrań na ręce dziecka, a stamtąd do błon śluzowych. Zrozumienie tych dróg transmisji pozwala rodzicom zastosować proste, ale skuteczne środki zapobiegawcze, o których mowa w dalszych rozdziałach.

Należy przy tym wyraźnie podkreślić, że ryzyko związane ze środowiskiem ogrodowym jest jednym z wielu elementów ekologii drobnoustrojów, z którą dziecko z CF styka się na co dzień. Środowisko domowe (łazienka, kuchnia, nebulizatory), szpitalne i szkolne również stanowią źródła potencjalnych patogenów [4]. Ogród nie jest ani bardziej, ani mniej niebezpieczny niż inne środowiska – jest po prostu jednym z elementów, którym można skutecznie zarządzać. Świadomość zagrożeń mikrobiologicznych w środowisku ogrodowym powinna prowadzić nie do izolacji dziecka od przyrody, lecz do racjonalnych, opartych na wiedzy decyzji.

Grzyby pleśniowe – Aspergillusi inne gatunki

Aspergillus fumigatus jest najczęściej izolowanym grzybem pleśniowym z dróg oddechowych pacjentów z mukowiscydozą – kolonizację tym grzybem stwierdza się u 10–57% chorych, w zależności od badanej populacji i stosowanych metod diagnostycznych [17]. Grzyb ten jest wszechobecny w środowisku zewnętrznym, a jego zarodniki konidialne o średnicy zaledwie 2–3 μm z łatwością przenikają do dolnych dróg oddechowych. Środowisko ogrodowe jest jednym z bogatszych źródeł zarodników Aspergillus – ich stężenie jest szczególnie wysokie w pobliżu kompostu, pryzm liści, ściółki z kory oraz gnijącego drewna [18].

U chorych na mukowiscydozę kolonizacja Aspergillus fumigatus może prowadzić do alergicznej aspergilozy oskrzelowo-płucnej (ABPA) – stanu zapalnego o podłożu immunologicznym, który dotyka 2–15% pacjentów z CF i może powodować pogorszenie funkcji płuc, nowe nacieki w badaniach obrazowych i wzrost stężenia całkowitego IgE [19]. Chociaż ABPA jest stanem wymagającym leczenia, warto podkreślić, że nie każda ekspozycja na zarodniki prowadzi do kolonizacji, a nie każda kolonizacja prowadzi do choroby – ryzyko zależy od dawki inhalacyjnej, stanu immunologicznego pacjenta i indywidualnej podatności [17].

Oprócz Aspergillus fumigatus w środowisku ogrodowym występują także grzyby z rodzajów Scedosporium i Lomentospora prolificans, które coraz częściej izoluje się z plwociny pacjentów z CF, szczególnie w Australii i Europie [20]. Gatunki te są naturalnie oporne na wiele leków przeciwgrzybiczych, co czyni leczenie wywołanych przez nie zakażeń szczególnie trudnym. Badania australijskie wykazały, że Scedosporium spp. mogą być izolowane z gleby ogrodowej, piaskownic, kompostu i wody stojącej [21]. Cystic Fibrosis Australia w swoich wytycznych wymienia kontakt z kompostem i ściółką jako istotny czynnik ryzyka kolonizacji Scedosporium [7].

Ważne – proporcja ryzyka

Zarodniki grzybów pleśniowych są naturalną częścią powietrza, którym oddychamy każdego dnia – zarówno na zewnątrz, jak i wewnątrz budynków. Ryzyko wzrasta nie z powodu samej obecności w ogrodzie, lecz przy ekspozycji na wysokie stężenia zarodników, co ma miejsce przy obracaniu kompostu, pryzmowaniu liści czy przesypywaniu ściółki z kory. Właśnie tych czynności dotyczą najważniejsze środki ostrożności.

Bakterie istotne klinicznie w glebie i wodzie ogrodowej

Pałeczka ropy błękitnej – Pseudomonas aeruginosa

Pseudomonas aeruginosa jest najważniejszym patogenem bakteryjnym w mukowiscydozie – przewlekła infekcja tym drobnoustrojem rozwija się u 20–40% dzieci i do 80% dorosłych pacjentów z CF, przyczyniając się istotnie do postępującego uszkodzenia płuc [22]. P. aeruginosa jest bakterią wodną i glebową, powszechnie występującą w wilgotnych niszach ekologicznych, w tym w glebie ogrodowej, kałużach, zbiornikach wody deszczowej, konewkach, a nawet w lejkach węży ogrodowych [23]. Badania środowiskowe wykazały genetyczne pokrewieństwo szczepów P. aeruginosa izolowanych z otoczenia domowego pacjentów (w tym z gleby ogrodowej) ze szczepami kolonizującymi ich drogi oddechowe [24].

Warto jednak pamiętać, że dominującym źródłem zakażenia Pseudomonas w mukowiscydozie nie jest gleba ogrodowa, lecz kontakty z innymi chorymi na CF oraz skażone urządzenia medyczne, w tym nebulizatory [4]. Ryzyko związane z ogrodem jest zatem relatywnie mniejsze, ale nie zerowe – zwłaszcza w kontekście kontaktu ze stojącą wodą i wilgotną glebą.

Kompleks Burkholderia cepacia (Bcc)

Kompleks Burkholderia cepacia obejmuje grupę blisko spokrewnionych gatunków bakterii (tzw. genomowarów), z których B. cenocepacia i B. multivorans mają największe znaczenie kliniczne w mukowiscydozie. Zakażenie Bcc wiąże się z szybszym pogorszeniem funkcji płuc, a u niektórych pacjentów może prowadzić do „syndromu cepacia” – piorunującego zapalenia płuc z sepsą [25]. Bakterie z kompleksu Bcc naturalnie występują w glebie, ryzosferze roślin i wodzie [25].

Wytyczne CFF, ECFS oraz Cystic Fibrosis Canada są jednoznaczne: chorzy na mukowiscydozę powinni unikać bezpośredniego kontaktu z glebą ogrodniczą i kompostem bez odpowiednich środków ochronnych [4][5][6]. Nie oznacza to jednak zakazu przebywania w ogrodzie – oznacza stosowanie konkretnych, prostych zasad ostrożności opisanych w niniejszym opracowaniu.

Prątki niegruźlicze (NTM)

Prątki niegruźlicze (ang. nontuberculous mycobacteria, NTM), w szczególności Mycobacterium abscessus i Mycobacterium avium complex, stanowią narastający problem kliniczny w mukowiscydozie. Szacuje się, że NTM izoluje się z plwociny 5–20% pacjentów z CF, a zakażenie M. abscessus może być niezwykle trudne do eradykacji [27]. NTM są bakteriami środowiskowymi, szeroko rozpowszechnionymi w glebie, wodzie (w tym w wodociągowej) i aerozolach wodnych [28]. Badania epidemiologiczne wskazują, że większość zakażeń NTM u chorych na CF ma źródło środowiskowe, a nie wynika z transmisji między pacjentami [29].

W kontekście ogrodowym szczególne znaczenie mają aerozole powstające podczas podlewania wężem ogrodowym, korzystania z zraszaczy i zabaw z wodą, a także kontakt z wilgotną glebą bogatą w materię organiczną [28]. Ponieważ NTM mogą zasiedlać systemy wodne i biofilm, z praktycznego punktu widzenia rozsądne jest ograniczanie ekspozycji dziecka na drobną mgiełkę wodną ze zraszaczy i fontann oraz preferowanie podlewania strumieniem lub konewką; u pacjentów z przebytym zakażeniem NTM lub z grup szczególnego ryzyka zasady te warto omówić indywidualnie z zespołem CF [28][30][32].

Stenotrophomonas maltophilia

Stenotrophomonas maltophilia to kolejna bakteria środowiskowa, często izolowana z gleby i wody, która kolonizuje drogi oddechowe 5–18% pacjentów z CF [31]. Chociaż jej rola kliniczna jest przedmiotem dyskusji i nie wszystkie badania potwierdzają niezależny wpływ na rokowanie, kolonizacja S. maltophilia może komplikować leczenie ze względu na naturalną oporność tego drobnoustroju na wiele antybiotyków [31]. Kontakt z wilgotną glebą ogrodową jest jednym z opisanych czynników ryzyka ekspozycji na ten mikroorganizm.

Woda w ogrodzie – ukryte źródła ryzyka

Woda w różnych postaciach obecnych w ogrodzie stanowi jedno z głównych środowisk sprzyjających namnażaniu patogenów istotnych dla chorych na CF. Rozróżnienie między źródłami wody pozwala rodzicom podejmować świadome decyzje.

Woda stojąca – kałuże, pojemniki z deszczówką, niedrenowane podstawki pod doniczki, beczki na deszczówkę, oczka wodne bez cyrkulacji – stanowi idealne środowisko dla Pseudomonas aeruginosa, NTM i Legionella spp. [23][28]. Biofilm tworzący się na wewnętrznych ściankach zbiorników i naczyń zapewnia drobnoustrojom ochronę i umożliwia długotrwałe przeżycie nawet w niekorzystnych warunkach [32]. Wytyczne Cystic Fibrosis Australia jednoznacznie zalecają, aby chorzy na CF unikali kontaktu ze stojącą wodą na zewnątrz budynków [7].

Węże ogrodowe są często pomijanym źródłem ryzyka. Woda zalegająca w wężu, szczególnie po ekspozycji na słońce, sprzyja tworzeniu biofilmu i namnażaniu drobnoustrojów wodnych; najlepiej udokumentowano to dla Legionella spp. [32][33]. Z praktycznego punktu widzenia warto zawsze spuścić pierwszą porcję wody po postoju węża, zanim dziecko zacznie się nią bawić lub zanim użyje się jej w jego bezpośrednim otoczeniu.

Brodziki i baseny dmuchane napełnione wodą ogrodową stanowią umiarkowane ryzyko, pod warunkiem że są regularnie opróżniane (najlepiej po każdym użyciu), myte i suszone. Woda stojąca w brodziku przez więcej niż 24 godziny staje się potencjalnym rezerwuarem patogenów [7]. Zraszacze ogrodowe generujące drobne aerozole nie są najlepszym wyborem w bezpośrednim otoczeniu dziecka z CF – lepiej korzystać z większego strumienia lub konewki, szczególnie u pacjentów z przebytym zakażeniem NTM [28][30].

Praktyczna rada

Jeśli dziecko uwielbia zabawy z wodą w ogrodzie – to świetnie! Wystarczy przestrzegać kilku prostych zasad: używać świeżej wody z kranu (nie deszczówki), przepuszczać wodę przez wąż przed użyciem, opróżniać i suszyć brodziki po zabawie, oraz unikać zraszaczy wytwarzających drobną mgiełkę. Te proste kroki istotnie zmniejszają ryzyko, nie odbierając radości z zabawy.

Kompost, ściółka i podłoża ogrodnicze

Kompost domowy i komercyjna ściółka z kory stanowią najbardziej skoncentrowane źródła zarodników grzybów pleśniowych w środowisku ogrodowym. Proces kompostowania – oparty na biologicznym rozkładzie materii organicznej – generuje ogromne ilości ciepła i stwarza optymalne warunki do wzrostu grzybów termofilnych i termotolerantnych, w tym Aspergillus fumigatus [18]. Badania środowiskowe wykazały, że stężenie zarodników A. fumigatus w powietrzu w bezpośrednim sąsiedztwie pryzmy kompostowej może przekraczać 10⁶ CFU/m³ – wartość wielokrotnie wyższą niż w powietrzu otoczenia [34].

Ściółka z kory drzew iglastych i liściastych, powszechnie stosowana w polskich ogrodach do ściółkowania rabat, również może być bogata w zarodniki Aspergillus i Scedosporium, szczególnie gdy jest wilgotna i częściowo rozłożona [21]. Komercyjne podłoża ogrodnicze na bazie torfu mogą zawierać bakterie z kompleksu Burkholderia cepacia, które naturalnie zasiedlają torfowiska [26].

Wytyczne międzynarodowe są w tej kwestii zgodne i jednoznaczne. CFF (USA) rekomenduje, aby osoby z CF unikały bezpośredniego kontaktu z kompostem, ściółką z kory i rozkładającą się materią organiczną, a jeśli kontakt jest konieczny – stosowały maskę ochronną typu N95/FFP2 i rękawice [4]. ECFS formułuje analogiczne zalecenia, podkreślając znaczenie unikania inhalacji aerozoli z kompostu [5]. Cystic Fibrosis Canada wskazuje kompost i ściółkę jako źródła wysokiego ryzyka mikrobiologicznego [6]. Cystic Fibrosis Australia wydała dokument dotyczący codziennego ograniczania ryzyka infekcji, w którym kontakt z kompostem i rozkładającą się materią organiczną również traktowany jest jako sytuacja wysokiego ryzyka [7].

Praktyczne przełożenie tych wytycznych na realia polskiego ogrodu przydomowego jest następujące: obracanie kompostu, rozsypywanie ściółki z kory, przesypywanie ziemi kompostowej i mieszanie podłoży ogrodniczych powinny być czynnościami wykonywanymi przez osoby dorosłe, w nieobecności dziecka z CF lub przy zachowaniu odpowiedniej odległości (co najmniej kilka metrów od dziecka, pod wiatr). Dziecko nie powinno bawić się w bezpośrednim sąsiedztwie pryzmy kompostowej.

Bezpieczne zabawy w ogrodzie – praktyczny przewodnik

Znajomość zagrożeń nie powinna prowadzić do rezygnacji z zabaw na dworze – wręcz przeciwnie, powinna umożliwić ich mądre zaplanowanie. Poniżej omówiono najczęstsze formy aktywności ogrodowej z perspektywy bezpieczeństwa dziecka z mukowiscydozą.

Bieganie, gry z piłką, jazda na rowerze

Aktywności ruchowe na trawniku, utwardzonej nawierzchni lub w alejkach ogrodowych są nie tylko bezpieczne, ale wręcz zalecane. Tego typu aktywność aerobowa wspomaga klirens śluzowo-rzęskowy i stanowi doskonałe uzupełnienie fizjoterapii oddechowej [9][11]. Nie wymagają one żadnych szczególnych środków ostrożności wykraczających poza standardowe zasady bezpieczeństwa. Jedyne zastrzeżenie dotyczy zabawy na bardzo suchym, pylącym terenie – unoszony kurz może zawierać zarodniki grzybów i infekować drogi oddechowe. W takich warunkach warto nawilżyć powierzchnię terenu lub przenieść zabawę na trawę [16].

Piaskownica

Piaskownica jest jedną z ulubionych atrakcji dla młodszych dzieci. Suchy, czysty piasek zwykle stwarza mniejsze ryzyko mikrobiologiczne niż wilgotna gleba bogata w materię organiczną, jednak nieosłonięte piaskownice mogą ulegać wtórnemu zanieczyszczeniu grzybami, bakteriami i odchodami zwierząt [35]. Problem pojawia się, gdy piaskownica nie jest osłonięta i piasek jest narażony na zanieczyszczenie odchodami zwierząt (koty, ptaki), opadami liści i deszczem – wilgotny, zanieczyszczony organicznie piasek staje się podłożem wzrostu bakterii i grzybów [35]. Zalecenia obejmują regularne przykrywanie piaskownicy pokrywą, wymianę piasku co sezon oraz unikanie zabawy w wilgotnym piasku bezpośrednio po deszczu. Po zabawie w piaskownicy obowiązkowe jest dokładne mycie rąk.

Huśtawki, zjeżdżalnie, domki ogrodowe

Urządzenia zabawowe wykonane z metalu, plastiku lub impregnowanego drewna nie stanowią istotnego źródła patogenów istotnych w CF, o ile nie gromadzi się na nich stojąca woda [7]. Warto okresowo czyścić powierzchnie zabawowe, usuwać zalegające liście i sprawdzać, czy w konstrukcjach nie tworzą się „kieszonki” z wodą deszczową.

Zabawy z ziemią i błotem

Zabawa bezpośrednio w glebie ogrodowej – lepienie z błota, kopanie gołymi rękami, budowanie „zamków z błota” – niesie ze sobą wyższe ryzyko ekspozycji na Aspergillus, Pseudomonas i inne drobnoustroje glebowe [3][16]. Nie jest to aktywność bezwzględnie zakazana, ale wymaga rozsądnego podejścia: dziecko powinno nosić rękawice ochronne, unikać przenoszenia rąk do twarzy podczas zabawy, a po zakończeniu dokładnie umyć ręce wodą z mydłem. Warto też unikać zabawy z ziemią bogato nawożoną kompostem lub obornikiem. Jeśli dziecko ma przebyty lub aktualny problem z NTM, przewlekłą kolonizację grzybiczą albo bardzo zaawansowaną chorobę płuc, zakres kontaktu z glebą warto omówić indywidualnie z zespołem terapeutycznym [30].

Trampolina ogrodowa

Trampolina stanowi doskonałą formę aktywności dla dzieci z CF – skakanie jest intensywnym ćwiczeniem aerobowym, które zwiększa wentylację minutową i może wspomagać klirens śluzowo-rzęskowy [11]. Z perspektywy kontroli zakażeń trampolina jest formą zabawy o niskim ryzyku, ponieważ nie wiąże się z kontaktem z glebą ani wodą. Należy jedynie zadbać o higienę samego urządzenia – usuwanie zalegających liści i wody z powierzchni maty.

Obserwacja przyrody i zabawy sensoryczne

Obserwacja owadów, ptaków, roślin – zbieranie kamieni, szyszek, nasion, rysowanie w zeszycie przyrodniczym – to formy aktywności o znikomym ryzyku mikrobiologicznym, które jednocześnie mają ogromną wartość edukacyjną i rozwojową. Dziecko z mukowiscydozą może z powodzeniem uczestniczyć w takich aktywnościach bez żadnych specjalnych środków ostrożności, o ile nie dochodzi do bezpośredniego kontaktu z wilgotną glebą, rozkładającą się materią organiczną lub stojącą wodą. Zabawy sensoryczne – dotykanie różnych tekstur roślin, wąchanie kwiatów i ziół, słuchanie dźwięków ogrodu – wspierają rozwój percepcji zmysłowej i mogą stanowić element terapii zajęciowej [47]. Rodzice mogą wspólnie z dzieckiem prowadzić dziennik obserwacji przyrodniczych, co łączy zabawę edukacyjną z rozwojem umiejętności pisania i rysowania, a jednocześnie buduje głębszą więź z otaczającą przyrodą.

Drobne prace ogrodnicze z udziałem dzieci

Włączenie dziecka z mukowiscydozą w proste prace ogrodnicze jest nie tylko możliwe, ale wręcz wskazane z perspektywy wychowawczej i psychologicznej. Kluczem jest dobór odpowiednich czynności oraz przestrzeganie zasad bezpieczeństwa. Wytyczne Cystic Fibrosis Canada podkreślają, że ogrodnictwo może być bezpiecznym i satysfakcjonującym hobby dla osób z CF, pod warunkiem zastosowania środków ochronnych [6].

Sadzenie roślin

Sadzenie kwiatów, ziół czy warzyw w doniczkach lub na grządkach jest czynnością o umiarkowanym ryzyku, które można skutecznie minimalizować. Dziecko powinno nosić rękawice ogrodnicze (najlepiej nitrylowe, nie bawełniane), unikać kontaktu gołych rąk z podłożem ogrodniczym, a po zakończeniu pracy dokładnie umyć ręce [4][6]. Warto wybierać gotowe podłoża ogrodnicze z zamkniętych opakowań – ich skład mikrobiologiczny jest bardziej kontrolowany niż w przypadku domowego kompostu. Podczas wsypywania ziemi do doniczek należy unikać generowania pyłu – najlepiej lekko zwilżyć podłoże przed użyciem.

Podlewanie

Podlewanie konewką jest czynnością o niskim ryzyku, o ile konewka jest regularnie opróżniana, myta i suszona – stojąca woda w konewce może stać się rezerwuarem Pseudomonas [23]. Używanie węża ogrodowego wymaga spuszczenia pierwszej porcji wody po postoju [33]. Podlewanie zraszaczem generującym drobne krople (mgiełkę) jest odradzane w bezpośrednim sąsiedztwie dziecka – lepiej korzystać ze strumienia lub dużych kropel [30].

Zbieranie owoców i warzyw

Zrywanie owoców z drzew, krzewów (maliny, porzeczki, truskawki) i zbieranie warzyw z grządek jest czynnością o niskim ryzyku mikrobiologicznym, o ile owoce i warzywa są przed spożyciem dokładnie umyte pod bieżącą wodą. Kontakt z liśćmi i owocami rosnących roślin nie stanowi istotnego źródła patogenów CF [7].

Koszenie trawy, grabienie liści

Koszenie trawy generuje aerozole zawierające zarodniki grzybów, pyłek i drobne cząstki roślinne – stężenie zarodników Aspergillus w powietrzu wzrasta znacząco podczas i bezpośrednio po koszeniu [18]. Grabienie opadłych liści, szczególnie wilgotnych i częściowo rozłożonych, wiąże się z ekspozycją na Aspergillus i Scedosporium [21]. Obie te czynności powinny być wykonywane przez osoby dorosłe, a dziecko z CF powinno przebywać w tym czasie w innej części ogrodu lub wewnątrz budynku. Po zakończeniu koszenia lub grabienia warto odczekać, aż pył i aerozol organiczny opadną, a przestrzeń dobrze się przewietrzy, zanim dziecko wróci na dany teren [18][21].

Czynności stanowczo odradzane

Pewne czynności ogrodnicze wiążą się z na tyle wysokim ryzykiem ekspozycji na patogeny, że w świetle międzynarodowych wytycznych dziecko z CF nie powinno w nich uczestniczyć. Należą do nich: obracanie i przesypywanie kompostu, rozsypywanie ściółki z kory, prace w szklarni (środowisko ciepłe, wilgotne, z wysokim stężeniem zarodników grzybów), czyszczenie beczek na deszczówkę i stawów ogrodowych oraz prace z obornikiem lub nawozami organicznymi [4][5][7].

Higiena rąk i zasady dekontaminacji

Higiena rąk jest fundamentalnym, najskuteczniejszym i najłatwiejszym do wdrożenia elementem prewencji zakażeń w mukowiscydozie – nie tylko w szpitalu, ale także w środowisku domowym i ogrodowym [4][5]. Wytyczne CFF podkreślają, że mycie rąk wodą z mydłem przez co najmniej 20 sekund jest złotym standardem dekontaminacji rąk po kontakcie z potencjalnie skażonymi powierzchniami [4]. W warunkach ogrodowych, gdy dostęp do bieżącej wody jest utrudniony, akceptowalną alternatywą jest użycie preparatu do dezynfekcji rąk na bazie alkoholu (minimum 60% etanolu lub izopropanolu), z zastrzeżeniem, że preparaty te są mniej skuteczne wobec rąk widocznie zabrudzonych ziemią – w takim przypadku konieczne jest wcześniejsze mechaniczne usunięcie zanieczyszczeń [36].

Kluczowe momenty wymagające higieny rąk w kontekście ogrodowym to: po każdym kontakcie z glebą, piaskiem lub podłożem ogrodniczym, po zabawie z wodą ogrodową, po dotykaniu narzędzi ogrodniczych, po kontakcie ze zwierzętami (np. pies, kot w ogrodzie), przed jedzeniem i piciem na zewnątrz oraz przed podaniem leków wziewnych lub wykonaniem fizjoterapii oddechowej [4][6].

Warto zorganizować w ogrodzie lub w jego bezpośrednim sąsiedztwie „stację higieny” – dostęp do bieżącej wody (kran ogrodowy), mydła w płynie (najlepiej w dozowniku, nie w kostce), jednorazowych ręczników papierowych oraz preparatu do dezynfekcji rąk na bazie alkoholu. Takie rozwiązanie czyni higienę rąk naturalnym elementem zabawy, a nie uciążliwym obowiązkiem [37].

Środki ochrony indywidualnej

Rękawice

Rękawice stanowią prostą i skuteczną barierę mechaniczną chronią przed bezpośrednim kontaktem z glebą i potencjalnymi patogenami. W przypadku dzieci z CF uczestniczących w pracach ogrodniczych zaleca się stosowanie jednorazowych rękawic nitrylowych lub – w przypadku zabaw z ziemią – trwałych rękawic ogrodniczych dopasowanych rozmiarem do dziecięcej dłoni [4][6]. Rękawice bawełniane, choć wygodne, nie stanowią skutecznej bariery, ponieważ łatwo nasiąkają wilgocią i mogą same stać się medium przenoszenia drobnoustrojów. Po zdjęciu rękawic konieczne jest umycie rąk.

Maski ochronne

W codziennych zabawach ogrodowych (bieganie po trawniku, huśtanie, zabawy w piaskownicy) maska ochronna nie jest konieczna. Stosowanie maski zalecane jest wyłącznie w sytuacjach generujących wysokie stężenie aerozoli organicznych – a więc przy przebywaniu w bezpośrednim sąsiedztwie czynności takich jak przesypywanie dużych ilości ziemi, obracanie kompostu czy rozsypywanie ściółki [4]. Jeśli dziecko z jakiegokolwiek powodu ma uczestniczyć w tego typu czynnościach (co ogólnie jest odradzane), należy zastosować maskę o klasie filtracji co najmniej FFP2 (europejski odpowiednik N95), prawidłowo dopasowaną do twarzy dziecka [5]. Zwykłe maseczki chirurgiczne mogą ograniczać ekspozycję na część bioaerozoli, ale lepszą filtrację bakterii, drożdży i pleśni zapewniają dobrze dopasowane respiratory FFP2, dlatego w praktyce to one są rozsądniejszym wyborem przy ekspozycji, której nie da się uniknąć [38].

Obuwie i odzież

Nie ma formalnych wytycznych dotyczących obuwia ogrodowego w kontekście CF, jednak z perspektywy ogólnej higieny rozsądne jest stosowanie zamkniętego obuwia ogrodowego (kalosze, sandały ogrodowe typu Crocs) – zarówno ze względu na ochronę przed bezpośrednim kontaktem stóp z glebą, jak i ze względów bezpieczeństwa mechanicznego. Odzież zabrudzona ziemią powinna być zmieniona i wyprana po powrocie z ogrodu, aby nie stanowiła źródła ekspozycji w środowisku domowym [37].

Aspekty sezonowe – wiosna, lato, jesień

Wiosna

Wiosna w polskim ogrodzie wiąże się z intensywnym pyleniem drzew i traw, co u dzieci z CF i współistniejącą nadreaktywnością oskrzeli lub alergią może nasilać objawy ze strony dróg oddechowych [39]. W okresie intensywnego pylenia warto monitorować stężenie pyłków w powietrzu (dostępne na stronach ośrodków monitoringu aerobiologicznego) i planować zabawy na zewnątrz w godzinach niższego stężenia pyłków (wczesne popołudnie lub po deszczu). Wiosna to także czas przygotowywania grządek i rozsypywania ściółki – te czynności powinny odbywać się bez udziału dziecka z CF.

Lato

Lato jest optymalną porą roku dla aktywności ogrodowej dzieci z CF – długie dni, ciepłe powietrze i intensywne światło słoneczne sprzyjają aktywności fizycznej i syntezie witaminy D. Należy jednak pamiętać o odpowiednim nawodnieniu – dzieci z CF tracą z potem więcej sodu i chloru niż zdrowe rówieśniki, co zwiększa ryzyko odwodnienia i zaburzeń elektrolitowych w upalne dni [40]. Cystic Fibrosis Foundation zaleca zwiększenie podaży płynów i sodu podczas intensywnej aktywności na zewnątrz w ciepłe dni [4]. W czasie upałów (powyżej 30°C) aktywność ogrodowa powinna być planowana w godzinach porannych lub wieczornych, a dziecko powinno mieć dostęp do cienia i napojów.

Letnie upały sprzyjają również namnażaniu patogenów w stojącej wodzie – zbiorniki na deszczówkę, konewki, brodziki zostawione z wodą stają się jeszcze bardziej ryzykowne [23]. Regularne opróżnianie i suszenie naczyń z wodą jest latem szczególnie ważne.

Jesień

Jesień w polskim ogrodzie to pora roku wymagająca szczególnej czujności z perspektywy kontroli zakażeń w CF. Opadające liście, szczególnie wilgotne i pokryte rosą poranną, tworzą warunki idealne do wzrostu Aspergillus fumigatus i Scedosporium spp. [18][21]. Stężenia zarodników grzybów pleśniowych w powietrzu osiągają w klimacie umiarkowanym maksimum jesienią, a polskie badania aeromykologiczne wykazały w tym okresie wysokie stężenia przede wszystkim zarodników Alternaria i Cladosporium [41]. Grabienie liści, ich pryzmowanie i kompostowanie to czynności o najwyższym ryzyku i powinny być bezwzględnie wykonywane bez udziału dziecka z CF. Po usunięciu liści z trawnika dziecko może bezpiecznie korzystać z ogrodu.

Witamina D i ekspozycja na słońce

Niedobór witaminy D jest niezwykle powszechny wśród chorych na mukowiscydozę – dotyczy on 40–90% pacjentów, w zależności od szerokości geograficznej, pory roku i stopnia suplementacji [14]. Przyczyny są wieloczynnikowe: upośledzone wchłanianie witamin rozpuszczalnych w tłuszczach z powodu niewydolności trzustki, przewlekły stan zapalny, zmniejszona ekspozycja na słońce (częste hospitalizacje, ograniczenia aktywności), a w przypadku Polski – niekorzystna szerokość geograficzna (51–54°N), która uniemożliwia wystarczającą syntezę skórną witaminy D od października do marca [42].

Witamina D odgrywa w mukowiscydozie rolę wykraczającą poza metabolizm kostny – badania wskazują na jej właściwości immunomodulujące, wpływające na produkcję peptydów przeciwdrobnoustrojowych (katelicydyn LL-37) i modulację odpowiedzi zapalnej w płucach [43]. Wytyczne ECFS dotyczące żywienia w CF rekomendują utrzymanie stężenia 25(OH)D w surowicy powyżej 30 ng/ml (75 nmol/l), co u wielu pacjentów wymaga suplementacji doustnej [44].

Czas spędzony na zewnątrz w miesiącach letnich (kwiecień–wrzesień w Polsce) przyczynia się do endogennej produkcji witaminy D i stanowi uzupełnienie suplementacji farmakologicznej. Ekspozycja odkrytych przedramion i nóg na słońce przez 15–30 minut dziennie w godzinach okołopołudniowych (10:00–15:00) jest na ogół wystarczająca do istotnej syntezy witaminy D u osób z jasną karnacją [42]. Oczywiście należy zachować rozsądną równowagę między korzyściami z syntezy witaminy D a ochroną przeciwsłoneczną – u dzieci stosujących niektóre antybiotyki (np. doksycyklina, trimetoprym/sulfametoksazol, ciprofloksacyna) lub leki zwiększające fotowrażliwość konieczna jest szczególna ostrożność [45].

Aspekty psychologiczne i wychowawcze

Życie z mukowiscydozą wiąże się z istotnym obciążeniem psychologicznym – zarówno dla samego dziecka, jak i dla całej rodziny. Badania epidemiologiczne wskazują, że u dzieci i młodzieży z CF ryzyko wystąpienia objawów depresji i lęku jest 2–3-krotnie wyższe niż w populacji ogólnej [46]. Codzienne procedury terapeutyczne – fizjoterapia oddechowa, inhalacje, suplementacja enzymów, częste wizyty kontrolne – mogą prowadzić do poczucia odmienności, ograniczenia i „bycia chorym”, co jest szczególnie dotkliwe w okresie przedszkolnym i wczesnoszkolnym, gdy dziecko zaczyna porównywać się z rówieśnikami.

W tym kontekście ogród może pełnić niezwykle cenną rolę terapeutyczną. Ogrodoterapia (ang. horticultural therapy) jest uznaną formą terapii zajęciowej, której skuteczność w redukcji stresu, poprawie nastroju i wzmacnianiu poczucia sprawczości potwierdzono w licznych badaniach klinicznych [47]. Dla dziecka z mukowiscydozą sadzenie rośliny, obserwowanie jej wzrostu i zbieranie owoców to doświadczenie kontroli i sprawczości w świecie, w którym wiele rzeczy wymyka się spod kontroli.

Równie istotne jest to, w jaki sposób rodzice komunikują dziecku zasady bezpieczeństwa w ogrodzie. Nadmierna ostrożność i lękowe komunikaty („nie dotykaj ziemi, bo się zarazisz!”) mogą paradoksalnie wzmacniać poczucie choroby i ograniczenia [13]. Znacznie korzystniejsze jest podejście oparte na normalizacji – przedstawianie rękawic ogrodowych jako „wyposażenia ogrodnika” (nie „ochrony przed zarazkami”), a mycia rąk jako naturalnej części zabawy na dworze (co dotyczy wszystkich dzieci, nie tylko chorych na CF). Wiele ośrodków CF zaleca, aby rodzeństwo i koledzy bawili się razem z dzieckiem, stosując te same zasady higieny – co zmniejsza poczucie stygmatyzacji [37].

Nie ma przekonujących danych z badań interwencyjnych prowadzonych specyficznie w ośrodkach CF, które pozwalałyby twierdzić, że warsztaty ogrodnicze same w sobie poprawiają komunikację rodzinną lub adherencję. Można jednak ostrożnie przyjąć, że w świetle badań jakościowych w CF oraz metaanaliz ogrodoterapii w innych populacjach wspólne, dobrze zaplanowane ogrodnictwo rodzinne może sprzyjać redukcji stresu, budowaniu sprawczości i poprawie jakości wspólnie spędzanego czasu [47][48]. Nawet w warunkach polskich, bez zorganizowanego programu terapeutycznego, świadome wykorzystanie ogrodu jako przestrzeni wspólnego działania może przynieść wymierne korzyści psychologiczne.

Istotnym aspektem, który warto uwzględnić w kontekście wychowawczym, jest budowanie u dziecka z CF kompetencji samodzielnego zarządzania swoim zdrowiem – umiejętności, która będzie mu towarzyszyć przez całe życie i która stanie się szczególnie istotna w okresie adolescencji i dorosłości, gdy opieka rodzicielska stopniowo ustępuje miejsca samodzielności. Ogród może stanowić doskonałe „laboratorium” do rozwijania tej kompetencji: dziecko uczy się, że pewne czynności wymagają przygotowania (założenie rękawic), że po zabawie następuje etap higieny (mycie rąk), a pewne aktywności są dla niego mniej wskazane (obracanie kompostu) – i stopniowo internalizuje te zasady jako naturalny element swojego życia, a nie jako dotkliwe ograniczenie [13][46]. Ten proces edukacyjny, prowadzony w naturalnym, pozytywnym kontekście zabawy, jest znacznie skuteczniejszy niż przekazywanie abstrakcyjnych zakazów w gabinecie lekarskim.

Warto również pamiętać o rodzeństwie dziecka z mukowiscydozą. Zdrowe rodzeństwo może odczuwać złość, zazdrość lub poczucie winy w związku z uwagą poświęcaną choremu bratu lub siostrze [46]. Wspólna aktywność ogrodnicza – w której obowiązują te same zasady dla wszystkich (wszyscy zakładamy rękawice, wszyscy myjemy ręce) – może być cenną okazją do budowania poczucia równości i wspólnoty rodzinnej. To czas, w którym choroba schodzi na dalszy plan, a na pierwszy plan wysuwa się radość ze wspólnego działania.

Podpowiedź wychowawcza

Zamiast formułować zasady w kategorii zakazów i ograniczeń, warto tworzyć pozytywne rytuały: „Przed posiłkiem w ogrodzie zawsze myjemy ręce w naszej ogrodowej umywalni”, „Rękawice ogrodowe to nasz znak rozpoznawczy prawdziwego ogrodnika”, „Po koszeniu trawy czekamy, aż ogród się uspokoi – to czas na sok i książkę w hamaku”. Takie podejście buduje zdrowe nawyki bez poczucia izolacji.

Praktyczna lista kontrolna dla rodziców

Przed wyjściem do ogrodu

• Przygotuj „stację higieny”: kran ogrodowy lub butelka z wodą, mydło w płynie, ręczniki papierowe, środek dezynfekujący na bazie alkoholu.
• Sprawdź, czy w ogrodzie nie ma stojącej wody w pojemnikach, konewkach, podstawkach pod doniczki – opróżnij je.
• Jeśli planowane są prace z glebą – przygotuj rękawice ogrodnicze odpowiednie do rozmiaru dłoni dziecka.
• W sezonie pyłkowym sprawdź prognozę stężenia pyłków.
• Upewnij się, że dziecko ma dostęp do napojów – pamiętaj o zwiększonym zapotrzebowaniu na płyny i sól w upalne dni [40].

Podczas zabawy i pracy w ogrodzie

• Kontakt z glebą – w rękawicach; unikanie przenoszenia rąk do twarzy.
• Przed użyciem węża ogrodowego – przepuść wodę przez 1–2 minuty.
• Unikaj zabawy w bezpośrednim sąsiedztwie pryzmy kompostowej, ściółki z kory, stert liści.
• Brodziki – napełniaj świeżą wodą z kranu, opróżniaj po każdej zabawie.
• Unikaj generowania pyłu – suche podłoże przed przesypywaniem lekko zwilż.
• Koszenie trawy i grabienie liści – czynności dla dorosłych, bez udziału dziecka.

Po zakończeniu zabawy

• Dokładne mycie rąk wodą z mydłem przez co najmniej 20 sekund.
• Zmiana odzieży zabrudzonej ziemią przed wejściem do domu.
• Umycie i osuszenie narzędzi ogrodniczych, konewek, zabawek ogrodowych.
• Wyczyszczenie i osuszenie brodzika.
• Przed podaniem leków wziewnych lub fizjoterapią oddechową – dodatkowe mycie rąk.

Kiedy skonsultować się z zespołem CF

Każde dziecko z mukowiscydozą ma indywidualny profil mikrobiologiczny i stan kliniczny. Niniejsze zalecenia mają charakter ogólny. W następujących sytuacjach warto omówić aktywność ogrodową z zespołem terapeutycznym w ośrodku CF prowadzącym dziecko: kolonizacja Aspergillus fumigatus lub rozpoznanie ABPA, zakażenie prątkami niegruźliczymi (NTM), izolacja Scedosporium/Lomentospora z plwociny, ciężka postać choroby płucnej (FEV₁ <40% wartości należnej), stan po transplantacji płuc, leczenie immunosupresyjne. W tych przypadkach indywidualne zalecenia mogą być bardziej restrykcyjne niż przedstawione w niniejszym opracowaniu [4][5][30].

Podsumowanie

Ogród przydomowy może i powinien być bezpieczną, radosną przestrzenią dla dziecka z mukowiscydozą. Aktywność fizyczna na świeżym powietrzu, kontakt z przyrodą i zaangażowanie w proste prace ogrodnicze przynoszą udokumentowane korzyści – od poprawy funkcji płuc i klirensu śluzowo-rzęskowego, przez syntezę witaminy D, po wzmacnianie zdrowia psychicznego i poczucia sprawczości [9][11][12][14]. Jednocześnie środowisko ogrodowe stanowi naturalny rezerwuar drobnoustrojów, z których część ma istotne znaczenie kliniczne w mukowiscydozie – Aspergillus fumigatus, Pseudomonas aeruginosa, kompleks Burkholderia cepacia, prątki niegruźlicze oraz Scedosporium spp. [3][17][22][25][27].

Kluczowe przesłanie niniejszego opracowania brzmi: celem nie jest eliminacja kontaktu z ogrodem, lecz świadome zarządzanie ryzykiem. Proste, oparte na dowodach naukowych środki ostrożności – higiena rąk, stosowanie rękawic, unikanie kompostu i ściółki z kory, dbałość o czystość wody ogrodowej, rezygnacja z czynności generujących aerozole organiczne – pozwalają istotnie zmniejszyć ryzyko ekspozycji na patogeny, nie pozbawiając dziecka cennych doświadczeń [4][5][6][7].

Warto pamiętać, że międzynarodowe wytyczne dotyczące kontroli zakażeń w mukowiscydozie nie zabraniają chorym kontaktu z ogrodem – podkreślają natomiast konieczność stosowania rozsądnych środków ostrożności i indywidualizacji zaleceń w oparciu o stan kliniczny pacjenta [4][5]. Każde dziecko z CF jest inne – ma inny profil mikrobiologiczny, inny stopień zaawansowania choroby, inne potrzeby i możliwości. Dlatego ogólne zasady przedstawione w niniejszym opracowaniu powinny być zawsze skonsultowane z zespołem terapeutycznym prowadzącym dziecko w ośrodku referencyjnym.

Pozwólmy naszym dzieciom sadzić, podlewać, zbierać truskawki i biegać po trawie – robiąc to mądrze i bezpiecznie. Ogród może być jednym z najpiękniejszych elementów ich dzieciństwa.

Na zakończenie warto przypomnieć, że wiedza o mukowiscydozie dynamicznie się rozwija. Wprowadzenie terapii modulatorowych CFTR – w szczególności trójlekowego preparatu eleksakaftor/tezakaftor/iwakaftor (Kaftrio/Trikafta), refundowanego w Polsce w ramach programu lekowego od 2022 roku [50] i obecnie stanowiącego element standardu leczenia przyczynowego u kwalifikujących się pacjentów [49] – fundamentalnie zmienia przebieg choroby u wielu pacjentów, poprawiając funkcję płuc, stan odżywienia i jakość życia [2]. W miarę jak choroba staje się coraz lepiej kontrolowana, perspektywa aktywnego, pełnego życia – w tym radości z ogrodu – staje się dla dzieci z mukowiscydozą coraz bardziej realna. Mimo to zasady higieny i kontroli zakażeń pozostają aktualne i istotne, ponieważ nawet u pacjentów odpowiadających na terapię modulatorową drogi oddechowe pozostają narażone na kolonizację patogenami środowiskowymi [4][5]. Mądre korzystanie z ogrodu jest elementem szerszej filozofii opieki nad dzieckiem z CF – filozofii opartej na równowadze między ochroną zdrowia a zapewnieniem jak najpełniejszego, najradośniejszego dzieciństwa.

Bibliografia

1. Sands D, Zybert K, Mierzejewska E, Pollak A. Cystic fibrosis epidemiology in Poland: a study of newborn screening results and data from the national CF patient registry. Journal of Cystic Fibrosis. 2015;14(Suppl 1):S74. doi:10.1016/S1569-1993(15)30254-5
2. Cystic Fibrosis Foundation. Patient Registry Annual Data Report 2023. Bethesda, MD: Cystic Fibrosis Foundation; 2024. Dostępne: https://www.cff.org/medical-professionals/patient-registry
3. Panagea S, Winstanley C, Walshaw MJ, Ledson MJ, Hart CA. Environmental contamination with an epidemic strain of Pseudomonas aeruginosa in a Liverpool cystic fibrosis centre, and study of its survival on dry surfaces. Journal of Hospital Infection. 2005;59(2):102-107. doi:10.1016/j.jhin.2004.09.018
4. Saiman L, Siegel JD, LiPuma JJ, et al. Infection prevention and control guideline for cystic fibrosis: 2013 update. Infection Control & Hospital Epidemiology. 2014;35(Suppl 1):S1-S67. doi:10.1086/676882
5. Southern KW, Addy C, Bell SC, et al. Standards for the care of people with cystic fibrosis; establishing and maintaining health. Journal of Cystic Fibrosis. 2024;23(1):12-28. doi:10.1016/j.jcf.2023.12.002
6. Cystic Fibrosis Canada. Infection prevention and control guidelines: for clinicians. Toronto: Cystic Fibrosis Canada. Dostępne: https://cysticfibrosis.ca/resource/infection-prevention-and-control-guidelines-for-clinicians
7. Cystic Fibrosis Australia. Reducing the Risk of Infections in Everyday Life: Information for People with Cystic Fibrosis and Their Carers. 2020. Dostępne: https://www.cysticfibrosis.org.au/wp-content/uploads/2023/05/Infection-Control-Document-Oct-2020.pdf
8. Walkowiak J, Pogorzelski A, Sands D, et al. Zasady rozpoznawania i leczenia mukowiscydozy – stanowisko polskich ekspertów. Pediatria Polska. 2009;84(3):220-228.
9. Radtke T, Nevitt SJ, Hebestreit H, Kriemler S. Physical exercise training for cystic fibrosis. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2017;11:CD002768. doi:10.1002/14651858.CD002768.pub4
10. Saynor ZL, Gruet M, McNarry MA, et al. Guidance and standard operating procedures for functional exercise testing in cystic fibrosis. European Respiratory Review. 2023;32:230029. doi:10.1183/16000617.0029-2023
11. Swisher AK, Hebestreit H, Mejia-Downs A, et al. Exercise and habitual physical activity for people with cystic fibrosis: expert consensus, evidence-based guide for advising patients. Annals of the American Thoracic Society. 2015;12(7):1024-1032. doi:10.1513/AnnalsATS.201504-250OC
12. Tillmann S, Tobin D, Avison W, Gilliland J. Mental health benefits of interactions with nature in children and teenagers: a systematic review. Journal of Epidemiology and Community Health. 2018;72(10):958-966. doi:10.1136/jech-2018-210436
13. Jamieson N, Fitzgerald D, Singh-Grewal D, Hanly M, Bye A. Children’s experiences of cystic fibrosis: a systematic review of qualitative studies. Pediatrics. 2014;133(6):e1683-e1697. doi:10.1542/peds.2014-0008
14. Tangpricha V, Kelly A, Stephenson A, et al. An update on the screening, diagnosis, management, and treatment of vitamin D deficiency in individuals with cystic fibrosis: evidence-based recommendations from the Cystic Fibrosis Foundation. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism. 2012;97(4):1082-1093. doi:10.1210/jc.2011-3050
15. Fierer N. Embracing the unknown: disentangling the complexities of the soil microbiome. Nature Reviews Microbiology. 2017;15(10):579-590. doi:10.1038/nrmicro.2017.87
16. Rowbotham NJ, Smith S, Jahnke N, et al. Infection prevention and control in cystic fibrosis: An update of a systematic review of interventions. Journal of Cystic Fibrosis. 2025;24(2):359-363. doi:10.1016/j.jcf.2024.08.004
17. Pihet M, Carrere J, Cimon B, et al. Occurrence and relevance of filamentous fungi in respiratory secretions of patients with cystic fibrosis – a review. Medical Mycology. 2009;47(4):387-397. doi:10.1080/13693780802609604
18. O’Gorman CM, Fuller HT. Prevalence of culturable airborne spores of selected allergenic and pathogenic fungi in outdoor air. Atmospheric Environment. 2008;42(18):4355-4368. doi:10.1016/j.atmosenv.2008.01.009
19. Stevens DA, Moss RB, Kurup VP, et al. Allergic bronchopulmonary aspergillosis in cystic fibrosis – state of the art: Cystic Fibrosis Foundation Consensus Conference. Clinical Infectious Diseases. 2003;37(Suppl 3):S225-S264. doi:10.1086/376525
20. Sedlacek L, Graf B, Schwarz C, et al. Prevalence of Scedosporium species and Lomentospora prolificans in patients with cystic fibrosis in a multicenter trial using a selective medium. Journal of Cystic Fibrosis. 2015;14(3):377-383. doi:10.1016/j.jcf.2014.12.003
21. Rougeron A, Schuliar G, Dubois D, et al. Ecology of Scedosporium species: colony counts and biodiversity in the urban environment. Journal of Clinical Microbiology. 2014;52(10):3630-3639. doi:10.1128/JCM.01726-14
22. Lyczak JB, Cannon CL, Pier GB. Lung infections associated with cystic fibrosis. Clinical Microbiology Reviews. 2002;15(2):194-222. doi:10.1128/CMR.15.2.194-222.2002
23. Regnath T, Kreutzberger M, Illing S, Oez S, Schmitz F. Occurrence of Pseudomonas aeruginosa in the domestic environment of patients with cystic fibrosis. European Journal of Clinical Microbiology & Infectious Diseases. 2004;23(3):227-229. doi:10.1007/s10096-003-1086-y
24. Schelstraete P, Van Daele S, De Boeck K, et al. Pseudomonas aeruginosa in the home environment of newly infected cystic fibrosis patients. European Respiratory Journal. 2008;31(4):822-829. doi:10.1183/09031936.00088907
25. Mahenthiralingam E, Urban TA, Goldberg JB. The multifarious, multireplicon Burkholderia cepacia complex. Nature Reviews Microbiology. 2005;3(2):144-156. doi:10.1038/nrmicro1085
26. Vermis K, Coenye T, Mahenthiralingam E, Nelis HJ, Vandamme P. Evaluation of species-specific recA-based PCR tests for genomovar level identification within the Burkholderia cepacia complex. Journal of Medical Microbiology. 2002;51(11):937-940. doi:10.1099/0022-1317-51-11-937
27. Floto RA, Olivier KN, Saiman L, et al. US Cystic Fibrosis Foundation and European Cystic Fibrosis Society consensus recommendations for the management of non-tuberculous mycobacteria in individuals with cystic fibrosis. Thorax. 2016;71(Suppl 1):i1-i22. doi:10.1136/thoraxjnl-2015-207360
28. Falkinham JO 3rd. Environmental sources of nontuberculous mycobacteria. Clinics in Chest Medicine. 2015;36(1):35-41. doi:10.1016/j.ccm.2014.10.003
29. Bryant JM, Grogono DM, Rodriguez-Rincon D, et al. Emergence and spread of a human-transmissible multidrug-resistant nontuberculous mycobacterium. Science. 2016;354(6313):751-757. doi:10.1126/science.aaf8156
30. Rowbotham NJ, Smith S, Jahnke N, et al. Infection prevention and control in cystic fibrosis: An update of a systematic review of interventions. Journal of Cystic Fibrosis. 2025;24(2):359-363. doi:10.1016/j.jcf.2024.08.004
31. Brooke JS. Stenotrophomonas maltophilia: an emerging global opportunistic pathogen. Clinical Microbiology Reviews. 2012;25(1):2-41. doi:10.1128/CMR.00019-11
32. Flemming HC, Wingender J, Szewzyk U, et al. Biofilms: an emergent form of bacterial life. Nature Reviews Microbiology. 2016;14(9):563-575. doi:10.1038/nrmicro.2016.94
33. Thomas JM, Thomas T, Stuetz RM, Ashbolt NJ. Your garden hose: a potential health risk due to Legionella spp. growth facilitated by free-living amoebae. Environmental Science & Technology. 2014;48(17):10456-10464. doi:10.1021/es502652n
34. Fischer G, Dott W. Relevance of airborne fungi and their secondary metabolites for environmental, occupational and indoor hygiene. Archives of Microbiology. 2003;179(2):75-82. doi:10.1007/s00203-002-0495-2
35. Wójcik A, Błaszkowska J, Kurnatowski P, Góralska K. Sandpits as a reservoir of potentially pathogenic fungi for children. Annals of Agricultural and Environmental Medicine. 2016;23(4):542-548. doi:10.5604/12321966.1226843
36. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Hand Hygiene in Healthcare Settings. Atlanta: CDC; 2022. Dostępne: https://www.cdc.gov/handhygiene/
37. Cystic Fibrosis Trust. Standards for the clinical care of children and adults with cystic fibrosis in the UK. London: Cystic Fibrosis Trust; 2024. Dostępne: https://www.cysticfibrosis.org.uk/sites/default/files/2024-08/Standards%20for%20the%20clinical%20care%20of%20children%20and%20adults%20with%20cystic%20fibrosis%20in%20the%20UK%202024.pdf
38. Linšak Ž, Ražov L, Furlan N, Begić G, Pavičić Žeželj S, Crvelin G, Broznić D, Tomić Linšak D. Bacteria Filtration Efficiency for Different Types of Protective Face Masks. Applied Sciences. 2023;13(10):5972. doi:10.3390/app13105972
39. Rapiejko P, Stankiewicz W, Szczygielski K, Jurkiewicz D. Threshold pollen count necessary to evoke allergic symptoms. Otolaryngologia Polska. 2007;61(4):591-594.
40. Quinton PM. Physiological basis of cystic fibrosis: a historical perspective. Physiological Reviews. 1999;79(Suppl 1):S3-S22. doi:10.1152/physrev.1999.79.1.S3
41. Grinn-Gofroń A, Strzelczak A. Changes in concentration of Alternaria and Cladosporium spores and selected meteorological parameters in Szczecin and Cracow. Aerobiologia. 2013;29(1):13-28. doi:10.1007/s10453-012-9258-2
42. Płudowski P, Karczmarewicz E, Bayer M, et al. Practical guidelines for the supplementation of vitamin D and the treatment of deficits in Central Europe – recommended vitamin D intakes in the general population and groups at risk of vitamin D deficiency. Endokrynologia Polska. 2013;64(4):319-327.
43. Herscovitch K, Dauletbaev N, Lands LC. Vitamin D as an anti-microbial and anti-inflammatory therapy for cystic fibrosis. Paediatric Respiratory Reviews. 2014;15(2):154-162. doi:10.1016/j.prrv.2013.11.002
44. Turck D, Braegger CP, Colombo C, et al. ESPEN-ESPGHAN-ECFS guidelines on nutrition care for infants, children, and adults with cystic fibrosis. Clinical Nutrition. 2016;35(3):557-577. doi:10.1016/j.clnu.2016.03.004
45. Kim WB, Shelley AJ, Novice K, Joo J, Lim HW, Glassman SJ. Drug-induced phototoxicity: a systematic review. Journal of the American Academy of Dermatology. 2018;79(6):1069-1075. doi:10.1016/j.jaad.2018.06.061
46. Quittner AL, Goldbeck L, Abbott J, et al. Prevalence of depression and anxiety in patients with cystic fibrosis and parent caregivers: results of The International Depression Epidemiological Study across nine countries. Thorax. 2014;69(12):1090-1097. doi:10.1136/thoraxjnl-2014-205983
47. Soga M, Gaston KJ, Yamaura Y. Gardening is beneficial for health: a meta-analysis. Preventive Medicine Reports. 2017;5:92-99. doi:10.1016/j.pmedr.2016.11.007
48. Nicholas DB, Picone G, Selkirk EK. The lived experiences of children and adolescents with cystic fibrosis. Qualitative Health Research. 2010;21(2):174-182. doi:10.1177/1049732310382789
49. Portal Choroby Rzadkie. Mukowiscydoza. Portal Choroby Rzadkie / Ministerstwo Zdrowia. Dostępne: https://chorobyrzadkie.gov.pl/pl/choroby-rzadkie/586
50. Agencja Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji. Rekomendacja nr 113/2022 z dnia 28 listopada 2022 r. Prezesa AOTMiT w sprawie oceny leku Kaftrio + Kalydeco w ramach programu lekowego B.112 „Leczenie chorych na mukowiscydozę (ICD-10: E84)”. Dostępne: https://bip.aotm.gov.pl/assets/files/zlecenia_mz/2022/090/REK/2022_11_28_BP_Rekomendacja_113-2022_Kalydeco_Kaftrio_BIP_REOPTR.pdf