Światowy Dzień Astmy 2026 – astma to wciąż istotny problem zdrowia publicznego
Astma wciąż niedostatecznie rozpoznawana i kontrolowana. Eksperci apelują o lepszy dostęp do leczenia
Światowy Dzień Astmy 2026 przypomina, że skuteczna kontrola choroby wymaga wczesnej diagnostyki, dostępu do leczenia przeciwzapalnego, prawidłowej edukacji pacjentów oraz sprawnego systemu opieki nad chorymi z astmą, w tym z astmą ciężką.
W artykule:
Astma nadal pozostaje pilnym wyzwaniem zdrowia publicznego
Astma – choroba niejednorodna
Codzienna kontrola astmy – fundament terapii
Astma ciężka – wyzwanie kliniczne i terapeutyczne
Terapia biologiczna w astmie ciężkiej – ogromne korzyści i bariery w dostępie
Edukacja pacjentów z astmą – klucz do poprawy wyników leczenia
Bibliografia
Pomimo postępu w diagnostyce i leczeniu astma pozostaje jednym z najważniejszych problemów zdrowia publicznego. Dlatego wszyscy chorzy na astmę powinni mieć zapewniony dostęp do wczesnej diagnostyki, optymalnego leczenia i edukacji – przypominają alergolodzy i pulmonolodzy z okazji Światowego Dnia Astmy, który przypada 5 maja.
W tym roku Światowa Organizacja na rzecz Zwalczania Astmy (GINA) podkreśla znaczenie równego dostępu do leczenia wziewnego jako kluczowego elementu skutecznej kontroli astmy.[1,2] Odzwierciedla to hasło obchodów Światowego Dnia Astmy: „Dostęp do inhalatorów przeciwzapalnych dla wszystkich chorych na astmę – nadal pilna potrzeba” („Access to anti-inflammatory inhalers for everyone with asthma – still an urgent need”).[1,2]
Według danych World Health Organization (WHO) na astmę choruje na świecie około 363 mln osób.[3] W Polsce astma dotyczy około 2,1–2,2 mln pacjentów, a dane epidemiologiczne wskazują, że rzeczywista liczba chorych może sięgać nawet 4 mln osób. U wielu pacjentów astma pozostaje nierozpoznana lub jest niewystarczająco kontrolowana, co prowadzi do zaostrzeń, hospitalizacji, istotnego pogorszenia jakości życia oraz znaczącego obciążenia systemów ochrony zdrowia.[4,5]
GINA podkreśla w swoich wytycznych konieczność dalszej poprawy diagnostyki, wczesnego wdrożenia leczenia przeciwzapalnego oraz wyrównywania dostępu do terapii wziewnych.[6]
Według ekspertów organizacji każda osoba z astmą, w tym większość dzieci w wieku przedszkolnym z astmą, powinna otrzymywać wziewne kortykosteroidy.[1,2] Leki te są podstawą terapii astmy i warunkiem kontroli jej objawów – zmniejszają ryzyko wystąpienia ataków astmy, a także liczbę zgonów z jej powodu, którym można zapobiec.[1,2]
GINA wskazuje, że dla młodzieży powyżej 12. roku życia i dla osób dorosłych najlepiej, aby był to inhalator 2 w 1, zawierający zarówno wziewny kortykosteroid, jak i szybko działający lek rozszerzający oskrzela. Razem łagodzą one objawy astmy, zapobiegają atakom astmy i zmniejszają liczbę hospitalizacji.[2] Leczenie biologiczne, dobrane indywidualnie ze względu na mechanizm leżący u podłoża choroby, jest stosowane u pacjentów z astmą ciężką w celu poprawy kontroli objawów i zmniejszenia ryzyka poważnych powikłań.[11] Są to np. leki działające u pacjentów z ciężką astmą eozynofilową, która charakteryzuje się m.in. podwyższonym poziomem eozynofilów we krwi i płucach (mepolizumab lub benralizumab), czy leki dla chorych z ciężką astmą alergiczną IgE-zależną (omalizumab).[13]
Astma – choroba niejednorodna
Astma ma charakter wieloczynnikowy – może mieć podłoże alergiczne, niealergiczne lub mieszane, a jej rozwój wynika z interakcji czynników genetycznych i środowiskowych.[1,3]
Objawy wynikają z przewlekłego stanu zapalnego dróg oddechowych, który prowadzi do nadreaktywności oskrzeli oraz do odwracalnego ograniczenia przepływu powietrza. W praktyce klinicznej oznacza to, że nawet niewielka ekspozycja na czynniki wyzwalające może prowadzić do ich zaostrzenia.[3]
Do typowych objawów choroby należą:
- kaszel,
- świszczący oddech,
- duszność,
- uczucie ucisku w klatce piersiowej.[2,3]
Nasilenie objawów jest zróżnicowane – od łagodnych, sporadycznych dolegliwości po ciężkie epizody duszności wymagające pilnej interwencji medycznej. Zmienność przebiegu choroby stanowi jedną z kluczowych cech astmy i ma istotne znaczenie dla jej rozpoznania oraz monitorowania.[3]
Zaostrzenia astmy mogą być wywoływane przez alergeny, infekcje wirusowe, zanieczyszczenie powietrza, dym tytoniowy oraz wysiłek fizyczny.[6]
Ekspozycja na te czynniki może prowadzić do nagłego pogorszenia kontroli choroby, a reakcja organizmu ma charakter indywidualny i zależy od stopnia nadreaktywności dróg oddechowych.[6]
W przypadku zaostrzenia pacjent powinien niezwłocznie zastosować leczenie doraźne zgodnie z zaleceniami oraz ocenić nasilenie objawów. Utrzymywanie się duszności, brak poprawy po leczeniu lub objawy ciężkiego zaostrzenia wymagają pilnego kontaktu z lekarzem lub wezwania pomocy medycznej.[6]
Codzienna kontrola astmy – fundament terapii
Rozpoznanie astmy opiera się na ocenie objawów klinicznych oraz potwierdzeniu zmienności czynności płuc, czyli spirometrii z próbą rozkurczową. Ze względu na zmienny charakter choroby w części przypadków konieczne może być powtórzenie badań czynnościowych układu oddechowego w celu potwierdzenia rozpoznania.[6,7]
W codziennym postępowaniu istotne znaczenie mają prawidłowa technika inhalacji, właściwy dobór inhalatora oraz edukacja pacjenta, ponieważ wszystkie te elementy bezpośrednio wpływają na skuteczność leczenia i ryzyko zaostrzeń. Dobór urządzenia inhalacyjnego powinien być indywidualizowany z uwzględnieniem wieku pacjenta, jego sprawności oraz zdolności do prawidłowego wykonania inhalacji.[6]
Ocena przebiegu choroby obejmuje analizę:
- częstości występowania objawów,
- stopnia ograniczenia aktywności życiowej,
- ryzyka zaostrzeń.
W praktyce klinicznej stosuje się Asthma Control Test (ACT), który umożliwia standaryzowaną ocenę kontroli astmy.[6]
Zgodnie z wytycznymi GINA leczenie astmy nie powinno opierać się wyłącznie na stosowaniu krótko działających beta2-mimetyków (SABA). Dane kliniczne wskazują bowiem na zwiększone ryzyko zaostrzeń oraz gorszą kontrolę choroby przy stosowaniu monoterapii SABA, bez jednoczesnego leczenia przeciwzapalnego.[6]
Już na wczesnym etapie choroby konieczne jest włączenie leczenia przeciwzapalnego. W astmie o łagodnym i umiarkowanym nasileniu podstawą terapii są wziewne glikokortykosteroidy (wGKS), które redukują przewlekły stan zapalny w drogach oddechowych i zmniejszają ryzyko zaostrzeń. W wielu schematach leczenia preferowane jest stosowanie glikokortykosteroidów wziewnych w skojarzeniu z długo działającym beta2-mimetykiem (LABA), co pozwala jednocześnie kontrolować objawy i ograniczać proces zapalny.[6]
U dorosłych pacjentów z astmą, u których nie uzyskano odpowiedniej kontroli objawów pomimo stosowania wziewnych glikokortykosteroidów i długo działającego beta2-mimetyku, zaleca się zastosowanie terapii trójskładnikowej (SITT – single inhaler triple therapy).
Terapia trójskładnikowa polega na zastosowaniu w jednym inhalatorze trzech różnych leków – są to: wziewny glikokortykosteroid, długo działający beta2-mimetyk (LABA) oraz długo działający antagonista receptorów muskarynowych (LAMA).[12] Pozwala to na zmniejszenie dawki wziewnych glikokortykosteroidów, dzięki czemu minimalizuje się prawdopodobieństwo wystąpienia działań niepożądanych leczenia.
Co istotne, skutkuje to zmniejszeniem liczby zaostrzeń astmy, czemu towarzyszy trwała poprawa parametrów czynności płuc.[12]
Kluczowe znaczenie w astmie ma również regularna ocena kontroli astmy oraz dostosowywanie intensywności leczenia do aktualnego przebiegu choroby, zgodnie z zasadą terapii stopniowanej rekomendowaną przez GINA.[7]
Istotnym elementem nowoczesnego postępowania jest również indywidualny plan leczenia astmy (asthma action plan), który umożliwia pacjentowi wczesne rozpoznanie pogorszenia kontroli choroby, ocenę nasilenia objawów oraz wdrożenie odpowiednich działań terapeutycznych zgodnie z zaleceniami lekarza, co zmniejsza ryzyko ciężkich zaostrzeń i hospitalizacji.[7]
Astma ciężka – wyzwanie kliniczne i terapeutyczne
Astma ciężka stanowi jedną z najbardziej wymagających postaci choroby, zarówno pod względem diagnostycznym, jak i terapeutycznym. Jest to podtyp astmy trudnej do leczenia. Dotyczy pacjentów, u których nie udaje się uzyskać kontroli choroby pomimo dobrego przestrzegania zaleceń lekarskich (adherencji), stosowania maksymalnych dawek optymalnie dobranych leków, tj. glikokortykosteroidów wziewnych i długo działającego beta2-mimetyku (LABA), i pomimo wykluczenia innych czynników dodatkowych ograniczających kontrolę choroby, takich jak obecność chorób współistniejących lub ich zła kontrola.[9,10] Sygnałem alarmowym dla lekarza, że pacjent może cierpieć na astmę ciężką, powinna też być konieczność stosowania wysokich dawek wziewnych glikokortykosteroidów.[11]
Przed postawieniem rozpoznania astmy ciężkiej konieczne jest wykluczenie czynników modyfikowalnych, które mogą odpowiadać za brak kontroli choroby. Należą do nich przede wszystkim nieprawidłowa technika inhalacji, nieprzestrzeganie zaleceń lekarskich (niska adherencja terapeutyczna), nieoptymalnie dobrane leczenie, regularne stosowanie lub nadużywanie krótkodziałających beta2-mimetyków (SABA).[6,10] Brak kontroli astmy może też mieć związek ze współwystępowaniem innych chorób, takich jak przewlekłe zapalenie zatok, choroba refluksowa przełyku, otyłość, obturacyjny bezdech podczas snu, depresja, stany lękowe, narażeniem na działanie czynników środowiskowych, np. alergenów, lub zawodowych, a także na dym tytoniowy.[6,10,11]
Dane na temat odsetka pacjentów z astmą ciężką różnią się w zależności od badań i populacji, ale szacuje się, że jest to od 3,2 proc. do 10 proc. wszystkich chorych na astmę.[11] Chociaż odsetek ten jest stosunkowo niewielki, to właśnie ta grupa jest obarczona wysokim ryzykiem zaostrzeń, hospitalizacji i śmierci.[11] Ma też nieproporcjonalnie duży udział w generowaniu kosztów i zaangażowaniu zasobów opieki zdrowotnej.
Zgodnie z szacunkami aż 50–80 proc. całkowitych kosztów opieki nad chorymi na astmę może być przypisane chorym na astmę ciężką.[11]
Astma ciężka ma charakter heterogenny. Wyróżnia się różne tzw. endofenotypy choroby, czyli endotypy wyróżniane ze względu na mechanizm rozwoju choroby, a fenotypy ze względu na to, jak choroba się objawia: astmę rozwijającą się w mechanizmie zależnym od komórek T, tzw. T2 high, alergiczną eozynofilową i niealergiczną eozynofilową oraz neutrofilową, mieszaną granulocytarną i ubogogranulocytarną, tzw. T2 low.[11]
Chorzy z podejrzeniem ciężkiej postaci astmy powinni być kierowani na konsultację lub znajdować się pod opieką specjalistyczną, alergologa lub pulmonologa, w ośrodku z doświadczeniem w opiece nad chorymi z astmą ciężką.[11] W diagnostyce, której celem jest określenie endofenotypu astmy ciężkiej, istotne znaczenie ma ocena biomarkerów zapalnych, takich jak liczba eozynofilów we krwi obwodowej oraz stężenie tlenku azotu w wydychanym powietrzu (FeNO). Wyniki tych badań wspierają kwalifikację do leczenia i umożliwiają indywidualizację terapii.[11]
Terapia biologiczna w astmie ciężkiej – ogromne korzyści i bariery w dostępie
Wprowadzenie leków biologicznych do terapii pacjentów z różnymi endofenotypami astmy ciężkiej przyczyniło się do istotnej poprawy kontroli choroby, jak również jakości życia pacjentów.[11,15] W badaniach klinicznych obserwowano też zmniejszenie konieczności stosowania leków ratunkowych, w tym ogólnoustrojowych glikokortykosteroidów, poprawę funkcji płuc, a także wyraźne zmniejszenie ryzyka wystąpienia zaostrzeń choroby.[11]
Fakt, że dzięki leczeniu biologicznemu zmniejsza się potrzeba stosowania ogólnoustrojowych glikokortykosteroidów, jest niezwykle istotny, ponieważ leki te – zwłaszcza stosowane przewlekle – mogą powodować wiele długotrwałych działań niepożądanych, takich jak: przyrost masy ciała, trądzik, hirsutyzm, czyli owłosienie typu męskiego u kobiet, nadciśnienie tętnicze, cukrzyca, zapalenie błony śluzowej lub wrzody żołądka, zaburzenia miesiączkowania u kobiet, zaburzenia emocjonalne, np. depresja, upośledzenie czynności poznawczych, zaburzenia snu, osłabienie odporności organizmu na infekcje, osteoporoza, zaćma, kruchość naczyń krwionośnych, opóźnienie wzrastania u dzieci.[22]
W Polsce chorzy na astmę ciężką mają dostęp do leków biologicznych w ramach programu lekowego B.44.[13] Pacjenci z ciężką astmą alergiczną IgE-zależną są w ramach programu leczeni omalizumabem, chorzy z ciężką astmą eozynofilową – mepolizumabem lub benralizumabem, chorzy z ciężką astmą z zapaleniem typu 2 – otrzymują dupilumab, a pacjenci z ciężką oporną na leczenie astmą, niezależnie od endofenotypu choroby, mają w ramach programu dostęp do tezepelumabu.[13]
Z najnowszych danych wynika, że obecnie program B.44 realizuje w Polsce 78 ośrodków, a liczba chorych, którzy otrzymują leczenie w ramach programu, systematycznie rośnie i na koniec roku 2025 wynosiła 5,5 tys.[14,15]
Jednocześnie w Polsce mamy 32–38 tys. pacjentów z ciężką, niekontrolowaną postacią astmy.[16] To oznacza, że tylko kilkanaście procent z nich ma dostęp do leczenia biologicznego, podczas gdy w niektórych krajach UE odsetek ten dochodzi do 60 proc., a nawet 75 proc.[15]
Wśród przyczyn tego eksperci wymieniają: braki kadrowe, problemy finansowe, w tym finansowanie programu przez NFZ, i ograniczenia administracyjne.[15,16,17]
W 2025 r. środowisko alergologów złożyło do Ministerstwa Zdrowia propozycje zmian w programie B.44.[15] Znalazły się wśród nich między innymi:
- wprowadzenie możliwości zmiany terapii biologicznej (switch) bez okresu karencji i konieczności przechodzenia ponownej pełnej kwalifikacji w sytuacjach klinicznie uzasadnionych,[14,15]
- wprowadzenie zapisu, że ciąża i karmienie piersią nie stanowią bezwzględnego kryterium wyłączenia z programu, a decyzja o kontynuacji leczenia powinna być podejmowana indywidualnie przez lekarza w porozumieniu z pacjentką,[14,15]
- obniżenie progu stężenia eozynofilii poniżej 350 komórek na mikrolitr krwi dla pacjentów z ciężką astmą eozynofilową – leczonych mepolizumabem lub benralizumabem.[14,15]
Analiza programu lekowego wskazuje też, że w celu poprawy dostępu do terapii biologicznej i zoptymalizowania kosztów NFZ warto rozwijać system samodzielnego podawania terapii w domu pacjenta.[16]
Jest to opcja wygodniejsza dla wielu chorych i znacznie tańsza niż podawanie leków podczas pobytu w szpitalu. Jeśli leczenie w warunkach domowych nie jest możliwe ze względu np. na brak zgody pacjenta lub lekarza prowadzącego, trzeba odpowiednio wycenić te świadczenia w trybie ambulatoryjnym, aby były bardziej opłacalne dla placówek medycznych niż hospitalizacja.[16]
Edukacja pacjentów z astmą – klucz do poprawy wyników leczenia
Nieprzestrzeganie zaleceń lekarskich pozostaje wciąż istotną przeszkodą w skutecznym leczeniu astmy. Dlatego – podobnie jak w innych chorobach przewlekłych – kluczowym elementem terapii jest regularne edukowanie pacjentów o istocie choroby, przyjmowanych lekach, technice inhalacji, postępowaniu w przypadku zaostrzeń, wraz z pisemnym planem postępowania, oraz schorzeniach współistniejących.[7]
Lekarz powinien zalecać pacjentom z astmą regularną aktywność fizyczną i poinformować, jakie objawy może wywołać wysiłek fizyczny.[7] Niezbędne jest też edukowanie pacjentów na każdej wizycie na temat zaprzestania palenia, również tzw. e-papierosów. Palenie wiąże się bowiem ze zwiększonym ryzykiem zaostrzeń.[7]
W ramach edukacji lekarze powinni też zachęcać osoby chore na astmę do szczepień, ponieważ infekcje są istotnym czynnikiem ryzyka zaostrzeń choroby. Pacjentom z astmą zalecane są: co sezonowe szczepienie przeciwko grypie, szczepienie przeciwko COVID-19 zgodnie z aktualnymi wytycznymi, szczepienie przeciwko pneumokokom zgodnie z aktualnymi wytycznymi, szczepienie przeciwko błonicy, tężcowi i krztuścowi dawką przypominającą co 10 lat, szczepienie przeciwko półpaścowi, szczepienie przeciwko RSV, dla pacjentów po 60. roku życia 1 dawka szczepionki monowalentnej z adiuwantem, tj. substancją wzmacniającą odpowiedź immunologiczną, lub dwuwalentnej bez adiuwantu.[7] Szczepionka przeciwko RSV jest bezpłatna dla osób w wieku 65 lat i więcej, a osoby w wieku 60–64 lata mogą ją nabyć z odpłatnością 50 proc.[20] Zaszczepienie się przeciwko temu wirusowi jest ważne, ponieważ infekcja może być wyniszczająca dla osób z astmą.[21]
Tymczasem z raportu „Co nam przeszkadza dobrze leczyć astmę ciężką? Punkt widzenia lekarza” wynika, że ponad 31 proc. lekarzy nie podejmuje edukacji pacjentów. Podobny odsetek nie sprawdza, czy chorzy prawidłowo przyjmują leki.[18] Co więcej, ponad 60 proc. ma wiedzę, że ich pacjenci nadużywają krótko działających beta2-mimetyków (SABA), co zwiększa ryzyko zgonu.[18]
Szansą na poprawę wczesnej diagnostyki oraz skuteczności leczenia astmy w naszym kraju ma być opieka koordynowana nad pacjentami dorosłymi prowadzona zgodnie z wytycznymi konsultanta krajowego w dziedzinie alergologii, konsultanta krajowego medycyny rodzinnej oraz prezydenta Polskiego Towarzystwa Alergologicznego z dnia 16 lutego 2024 r.[7] Eksperci wychodzą z założenia, że lekarz POZ może i powinien inicjować, kontynuować oraz modyfikować leczenie farmakologiczne astmy.[7] Opieka koordynowana opiera się na lepszej współpracy między lekarzem POZ a specjalistami i szerszym wykorzystaniu diagnostyki podstawowej, w tym badań czynnościowych układu oddechowego.[7] Ma się to również przyczynić do racjonalizacji kosztów leczenia astmy w systemie.
Polskie Towarzystwo Alergologiczne postuluje też wprowadzenie narzędzia cyfrowego e-Recepta 2.0 Astma, które ma wspierać lekarzy w codziennej praktyce, ułatwiać dostęp do kluczowych danych o pacjencie i pomagać w identyfikacji osób zagrożonych zaostrzeniem choroby.[19]
Skuteczna kontrola astmy wymaga kompleksowego podejścia, które obejmuje: wczesną diagnostykę, leczenie przeciwzapalne oparte na wziewnych glikokortykosteroidach, indywidualizację terapii, dostęp do nowoczesnych metod leczenia, w tym terapii biologicznych, a także edukację pacjentów oraz sprawnie funkcjonujący system opieki zdrowotnej.
Konsultacja tekstu: dr hab. n. med. Piotr Dąbrowiecki
Źródło: Komunikat prasowy przygotowany przez Stowarzyszenie Dziennikarze dla Zdrowia w związku ze Światowym Dniem Astmy 2026.
Bibliografia
[1] https://ginasthma.org/world-asthma-day-2026/ [2] https://www.astma-alergia-pochp.pl/polityka-prywatnosci/15-aktualnoci/338-dzien-astmy-2026 [3] https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/asthma [4] https://ezdrowie.gov.pl/portal/home/badania-i-dane/zdrowe-dane/raporty/nfz-o-zdrowiu-astma [5] https://alergologia1.wum.edu.pl/prowadzone-badania/badanie-ecap [6] https://ginasthma.org/wp-content/uploads/2025/11/GINA-2025-Update-25_11_08-WMS.pdf [7] https://koordynowana.nfz.gov.pl/wp-content/uploads/2024/02/Wytyczne-konsultantow-krajowych-dot.-astmy-w-opiece-koordynowanej.pdf [9] https://ginasthma.org/wp-content/uploads/2025/11/GINA-Severe-Asthma-Guide-2025-WEB-FINAL-WMS.pdf [10] https://pta.med.pl/wp-content/uploads/2025/03/PJA_Art_55632-20.pdf [11, 12] https://pta.med.pl/do_pobrania/ [13] https://programylekowe.pl/program/leczenie-chorych-z-ciezka-postacia-astmy/ [14] https://www.facebook.com/watch/live/?ref=watch_permalink&v=1671466343870292 [15] https://www.facebook.com/watch/live/?ref=watch_permalink&v=1671466343870292 [16] https://pta.med.pl/wp-content/uploads/2024/08/PTA-Astma_PL-B.44_Raport_v2.1.pdf [17] https://www.termedia.pl/Functionality-of-the-B-44-drug-programme-r-n-Treatment-of-Patients-with-Severe-Asthma-in-2025-from-r-nthe-perspective-of-medical-centres,123,57779,1,1.html [18] https://pta.med.pl/wp-content/uploads/2023/10/2023-10-31_PTA_Raport_cz2_v11.pdf [19] https://pta.med.pl/e-recepta-2-0-astma-potrzebna-pacjentom-i-lekarzom-wciaz-poza-systemem/ [20] https://szczepienia.pzh.gov.pl/faq/jak-finansowane-sa-szczepionki-przeciw-rsv/ [21] https://szczepienia.pzh.gov.pl/co-wiemy-o-nowych-szczepionkach-przeciw-rsv/ [22] https://www.mp.pl/pacjent/astma/leczenie/49831,glikokortykosteroidy-gks-w-leczeniu-astmy
