Ojciec dziecka chorego na mukowiscydozę wygrał przed Trybunałem. Ważny wyrok TK w sprawie świadczenia pielęgnacyjnego, ale z niepewnymi skutkami praktycznymi
Tomasz Lewandowicz, ojciec chorej na mukowiscydozę córki, podopiecznej Fundacji Oddech Życia, poinformował w mediach społecznościowych o wygranej przed Trybunałem Konstytucyjnym w sprawie dotyczącej zakazu łączenia świadczenia pielęgnacyjnego z pracą. Jak napisał, to „słodko gorzki sukces” – z jednej strony po latach zapadło rozstrzygnięcie potwierdzające, że dawny przepis naruszał konstytucyjną wolność pracy, z drugiej zaś sam skarżący zwrócił uwagę, że praktyczne znaczenie tego wyroku może zostać osłabione przez obecny spór wokół publikowania orzeczeń Trybunału.
25 marca 2026 r. Trybunał Konstytucyjny w sprawie SK 18/22 orzekł, że art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r., w zakresie uzależniającym prawo do świadczenia pielęgnacyjnego od niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia albo innej pracy zarobkowej, jest niezgodny z art. 65 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 i art. 30 Konstytucji. Orzeczenie zapadło większością głosów i zostało opublikowane w oficjalnych zasobach Trybunału Konstytucyjnego.
Sprawa dotyczyła jednego z najbardziej krytykowanych elementów dawnego modelu wsparcia opiekunów osób z niepełnosprawnościami. Przez lata system opierał się na założeniu, że opiekun, aby otrzymać świadczenie pielęgnacyjne, musi zrezygnować z pracy albo w ogóle jej nie podejmować. W praktyce oznaczało to, że nawet ograniczona aktywność zawodowa, wykonywana dorywczo, częściowo lub zdalnie, mogła zamykać drogę do świadczenia. TK uznał, że tak skonstruowana regulacja nadmiernie ingerowała w wolność pracy i naruszała godność opiekunów.
W komunikacie po wyroku Trybunał szczegółowo wyjaśnił, dlaczego zakwestionowany mechanizm nie wytrzymywał testu proporcjonalności. Po pierwsze, w ocenie TK przepis nie realizował skutecznie deklarowanego celu, jakim miała być rekompensata za utracone zarobki, ponieważ wysokość świadczenia nie wystarczała na zabezpieczenie podstawowych potrzeb życiowych opiekuna i dziecka z niepełnosprawnością. Po drugie, sam fakt wykonywania pracy nie przekreśla automatycznie możliwości sprawowania właściwej opieki. Po trzecie, bezwzględny zakaz pracy prowadził do wykluczenia zawodowego i społecznego osób będących w wieku produkcyjnym, często wysoko wykwalifikowanych.
Trybunał podkreślił również, że praca ma nie tylko wymiar ekonomiczny, lecz także osobowy i społeczny. W uzasadnieniu zaznaczono, że jest ona źródłem utrzymania, ale również narzędziem samorealizacji jednostki i elementem jej podmiotowej pozycji w społeczeństwie. Z tego powodu ograniczenie prawa do pracy opiekunów osób z niepełnosprawnościami nie mogło być oceniane wyłącznie w perspektywie świadczenia socjalnego, ale także w perspektywie konstytucyjnej ochrony godności człowieka.
Z formalnego punktu widzenia wyrok dotyczy przepisu w dawnym brzmieniu, obowiązującym do 31 grudnia 2023 r. Nie oznacza to jednak, że sprawa miała wyłącznie historyczny charakter. Trybunał wyraźnie zaznaczył, że mimo zmiany przepisów wydanie orzeczenia było niezbędne dla ochrony praw i wolności skarżącego, a dodatkowo w sprawach, w których prawo do świadczenia pielęgnacyjnego powstało do 31 grudnia 2023 r., nadal stosuje się przepisy dotychczasowe.
To właśnie ten element sprawia, że wyrok ma znaczenie szersze niż tylko indywidualna historia jednego ojca. Od 1 stycznia 2024 r. obowiązują nowe zasady świadczenia pielęgnacyjnego, a Ministerstwo Rodziny wskazuje, że opiekunowie dzieci z niepełnosprawnością do ukończenia 18. roku życia mogą na nowych zasadach łączyć świadczenie z pracą zarobkową bez wymogu rezygnacji z zatrudnienia. Jednocześnie resort wprost podkreśla, że osoby pobierające świadczenie przyznane przed 1 stycznia 2024 r. i pozostające na starych zasadach zachowują je nadal według poprzednich reguł, czyli co do zasady bez możliwości łączenia go z pracą zarobkową.
Z perspektywy rodzin takich jak rodzina Tomasza Lewandowicza oznacza to, że problem nie został całkowicie zamknięty przez samą zmianę ustawy. Wyrok TK potwierdził bowiem niekonstytucyjność rozwiązania, które dla części opiekunów nadal pozostaje praktycznie istotne z uwagi na przepisy przejściowe i kontynuację świadczeń na prawach nabytych. W tym sensie sprawa SK 18/22 jest ważnym głosem w obronie opiekunów, którzy przez lata byli zmuszani do wyboru między opieką nad ciężko chorym dzieckiem a jakąkolwiek aktywnością zawodową.
Jednocześnie właśnie tutaj pojawia się najważniejsze zastrzeżenie, które sam Tomasz Lewandowicz podniósł we własnym wpisie. Choć wyrok został ogłoszony i jest dostępny na stronie Trybunału, jego praktyczne skutki mogą być ograniczone przez trwający konflikt wokół statusu części osób orzekających w TK i publikacji orzeczeń w Dzienniku Ustaw. Sejm w uchwale z 6 marca 2024 r. stwierdził, że uwzględnianie przez organy władzy publicznej rozstrzygnięć TK wydanych z naruszeniem prawa może zostać uznane za naruszenie zasady legalizmu. Rządowe Centrum Legislacji nie publikuje wyroków TK właśnie w związku z tą uchwałą.
Nie zmienia to jednak doniosłości samego rozstrzygnięcia. TK wprost zakwestionował logikę państwa, które oferowało wsparcie opiekunowi tylko pod warunkiem zawodowego wycofania się z życia społecznego. W uzasadnieniu wybrzmiewa myśl, że opieka nad osobą z niepełnosprawnością nie może automatycznie oznaczać przymusowej bierności zawodowej. To ważne nie tylko dla rodzin wychowujących dzieci z ciężkimi chorobami przewlekłymi, w tym mukowiscydozą, ale dla całej debaty o tym, jak powinien wyglądać nowoczesny, godnościowy model wsparcia opiekunów.
Historia Tomasza Lewandowicza pokazuje też coś jeszcze: że wieloletnia, konsekwentna walka jednostki może doprowadzić do rozstrzygnięcia o znaczeniu publicznym. Nawet jeśli skutki wyroku będą dziś przedmiotem dalszych sporów, sam fakt uznania przez Trybunał, iż dawny zakaz łączenia świadczenia pielęgnacyjnego z pracą naruszał konstytucyjną wolność pracy, pozostaje ważnym punktem odniesienia dla opiekunów, organizacji społecznych, prawników i decydentów. To sukces ważny, ale – jak trafnie ujął sam ojciec – rzeczywiście słodko gorzki.
Bibliografia
- Trybunał Konstytucyjny, „Pozbawienie możliwości zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w przypadku przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego”, komunikat po wyroku, SK 18/22, 25 marca 2026 r.
https://trybunal.gov.pl/postepowanie-i-orzeczenia/komunikaty-prasowe/komunikaty-po/art/pozbawienie-mozliwosci-zatrudnienia-lub-innej-pracy-zarobkowej-w-przypadku-przyznania-prawa-do-swiadczenia-pielegnacyjnego-3 - Trybunał Konstytucyjny, „Wyrok w sprawie SK 18/22”, 25 marca 2026 r.
https://trybunal.gov.pl/postepowanie-i-orzeczenia/wyroki/art/pozbawienie-mozliwosci-zatrudnienia-lub-innej-pracy-zarobkowej-w-przypadku-przyznania-prawa-do-swiadczenia-pielegnacyjnego-4 - Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, „Świadczenie pielęgnacyjne od 1 stycznia 2024 r. – nowe zasady”
https://www.gov.pl/web/rodzina/swiadczenie-pielegnacyjne-od-1-stycznia-2024-r–nowe-zasady
