Czas na strategię pulmonologiczną: główne tezy wystąpienia dr Nino Berdzuli (WHO) i ich znaczenie dla polityki zdrowotnej w Polsce

W przeddzień Światowego Dnia Płuc (25 września) Polskie Towarzystwo Chorób Płuc wraz z Koalicją ZDROWE PŁUCA zorganizowały konferencję prasową pod hasłem „Choroby płuc – niewidzialna epidemia XXI wieku. Manifest na rzecz Zdrowych Płuc – czas na strategię pulmonologiczną w Polsce”. Spotkanie otworzyło wystąpienie dr Nino Berdzuli, dyrektor Biura Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) w Polsce. Poniżej przedstawiamy obszerną analizę kluczowych wątków z jej wypowiedzi, osadzoną w aktualnych danych WHO/Europe i Europejskiego Towarzystwa Chorób Płuc (ERS), oraz wnioski praktyczne dla klinicystów, decydentów i organizacji pacjentów.

Najważniejsze liczby: jak duże jest obciążenie chorobami układu oddechowego?

Dr Berdzuli podkreśliła, że przewlekłe choroby układu oddechowego (CRD) pozostają jednym z kluczowych wyzwań zdrowia publicznego – zarówno w wymiarze globalnym, jak i europejskim. Według pierwszego regionalnego raportu WHO/Europe i ERS (czerwiec 2025) w Regionie Europejskim WHO z CRD żyje 81,7 mln osób, a co roku umiera z ich powodu około 400 tys. pacjentów. Blisko 80% zgonów związanych z CRD przypada na POChP. To obciążenie jest silnie zróżnicowane – przy niższej częstości CRD w części wschodniej regionu obserwuje się tam wyższe wskaźniki hospitalizacji i zgonów.

WHO/Europe wskazuje ponadto, że liczba przypadków POChP na świecie wzrośnie do 2050 r. o ~23% (m.in. z powodu starzenia populacji i czynników środowiskowych), co koresponduje z ostrzeżeniem prelegentki o niekorzystnych trendach do połowy stulecia.

Nierówności geograficzne i płciowe

Wystąpienie zaakcentowało silne różnice między wschodnią a zachodnią częścią regionu – w krajach Europy Środkowo-Wschodniej i w republikach Azji Centralnej wskaźniki zgonów z powodu astmy i POChP są istotnie wyższe niż w UE. WHO/Europe pokazuje, że to właśnie te subregiony mają najwyższe, standaryzowane względem wieku, stopy zgonów z powodu POChP, a różnice płciowe (wyższa śmiertelność u mężczyzn) są szczególnie wyraźne w państwach WNP.

Prelegentka zwróciła także uwagę na rosnące obciążenie kobiet POChP. Raport WHO/Europe wskazuje, że w nadchodzących dekadach wzrost zachorowań będzie relatywnie większy u kobiet, co wymaga korekt w profilaktyce, diagnostyce oraz projektowaniu badań i programów terapeutycznych z uwzględnieniem płci.

Czynniki ryzyka: tytoń i pył drobny PM2,5 nadal na szczycie listy

Zgodnie z wystąpieniem dr Berdzuli dwa główne modyfikowalne czynniki ryzyka CRD pozostają niezmienne: używanie wyrobów tytoniowych (w tym e-papierosów i podgrzewaczy) oraz zanieczyszczenie powietrza – zarówno zewnętrznego, jak i wewnątrzpomieszczeniowego. Najnowszy komunikat WHO/Europe i ERS podkreśla, że POChP i astma nadal dominują w strukturze CRD, a ekspozycja na pył drobny PM2,5 dotyczy ponad 90% mieszkańców Regionu Europejskiego, co wzmacnia ryzyko zaostrzeń i zgonów.

W Polsce – co dr Berdzuli wskazała jako pozytywny trend – obserwuje się spadek palenia, m.in. dzięki wzmacnianiu polityk MPOWER i zmianom akcyzy. Światowe raporty WHO i analizy krajowe (IBS) dokumentują malejącą częstość palenia tradycyjnych papierosów oraz przewidywane dalsze spadki w ślad za podwyżkami podatkowymi od 2025 r. Wyzwanie stanowi jednak współużywanie e-papierosów i podgrzewaczy tytoniu, wymagające stałego monitoringu i prewencji.

W odniesieniu do jakości powietrza WHO i ECAC odnotowują w Polsce spadki stężeń PM2,5 (m.in. efekty wymiany źródeł ciepła w ramach programów takich jak „Czyste Powietrze”), co już przekłada się na korzyści zdrowotne – redukcję zgonów przedwczesnych i hospitalizacji w regionach o największym skażeniu. To kierunek, który warto przyspieszyć, by zbliżyć się do ostrzejszych norm WHO i projektowanych norm UE.

Wczesna diagnostyka: wąskie gardła w POZ i rola spirometrii

Kluczowym akcentem wystąpienia było niedodiagnozowanie CRD – także w skali Europy. WHO/Europe wyraźnie wskazuje, że luka w rozpoznawalności i jakości danych jest istotna, a różnice w możliwościach diagnostycznych pierwotnej opieki zdrowotnej (POZ) dodatkowo utrwalają nierówności zdrowotne. W praktyce klinicznej oznacza to konieczność szerokiego wdrażania spirometrii (w tym powtarzalnych pomiarów po bronchodilatatorze), standaryzacji interpretacji oraz prostych ścieżek kierowania pacjentów z nieprawidłowym wynikiem do poradni pulmonologicznych.

Priorytety operacyjne dla POZ i AOS:

• minimum sprzętowe w POZ: spirometria kalibrowana, pulsoksymetria spoczynkowa, test chodu 6-min, skale objawowe (mMRC, CAT), szybkie ścieżki RTG klatki piersiowej;
• szkolenia i audyty jakości spirometrii (ATS/ERS), integracja wyników z EDM oraz automatyczna podpowiedź ścieżek diagnostycznych;
• finansowanie populacyjnych badań przesiewowych w grupach ryzyka (wiek, ekspozycje środowiskowe i zawodowe, ≥10 paczkolat);
• rozwój telepulmonologii (domowe spirometry Bluetooth u chorych z częstymi zaostrzeniami).

Dostępność leczenia, rehabilitacji i sprzętu do mechanicznego oczyszczania dróg oddechowych

Dr Berdzuli zaakcentowała „ciągłość opieki”: obok rozpoznania i farmakoterapii – rehabilitacja pulmonologiczna, w tym nowoczesne metody mechanicznego oczyszczania dróg oddechowych (airway clearance), oraz wsparcie socjoekonomiczne, zwłaszcza dla najbardziej wrażliwych pacjentów. Raport WHO/Europe rekomenduje pakiety interwencji obejmujące: intensywną kontrolę palenia, leczenie oparte na wytycznych (GINA/GOLD), dostęp do tlenoterapii, nieinwazyjnej wentylacji, wczesną rehabilitację i programy samoopieki – elementy te redukują zaostrzenia i koszty systemowe.

Wnioski dla Polski (perspektywa wdrożeniowa):

• refundowane programy rehabilitacji oddechowej z komponentem domowym;
• standaryzacja i finansowanie urządzeń do mechanicznego oczyszczania (np. PEP/OPEP, SIMEOX) dla wskazanych grup (POChP z retencją wydzieliny, rozstrzenie oskrzeli, po COVID-19, mukowiscydoza, ALS i inne choroby nerwowo-mięśniowe);
• ścieżki szybkiej kontynuacji rehabilitacji po hospitalizacji z zaostrzenia;
• programy „pulmonary care bundles” w szpitalach (edukacja, inhalatory, plan działania, kontrola 7–14 dni po wypisie).

Strategia pulmonologiczna: sześć filarów na następną dekadę

Odwołując się do przesłania dr Berdzuli o „pracy ramię w ramię” WHO z ekspertami, klinicystami i organizacjami pacjentów, proponujemy ramę strategiczną spójną z rekomendacjami WHO/Europe:

1. Prewencja pierwotna i regulacyjna – pełne wdrożenie MPOWER, progresywna akcyza na wszystkie nikotynowe formy używania, strefy czystego transportu, przyspieszenie termomodernizacji i wymiany „kopciuchów”.
2. Diagnostyka w POZ – finansowanie i wymogi jakości spirometrii, wskaźniki kontraktowe (odsetek pacjentów 40+ z objawami, którzy mieli spirometrię).
3. Opieka zintegrowana – ścieżki GOLD/GINA, dostęp do farmakoterapii zgodnej z wytycznymi, tlenoterapia domowa, NIV, telemonitoring.
4. Rehabilitacja i airway clearance – koszyki świadczeń w AOS i warunkach domowych, szkolenie fizjoterapeutów oddechowych, wypożyczalnie sprzętu dla chorych w największej potrzebie.
5. Dane i cele – rejestry CRD, wskaźniki jakości (zaostrzenia/hospitalizacje, użycie OCS, adherence), cele do 2030 i 2035 (np. redukcja zgonów z CRD o X%, pokrycie spirometrią w grupach ryzyka ≥70%).
6. Równość i wrażliwe populacje – priorytetowe wsparcie regionów o najgorszej jakości powietrza i najwyższym obciążeniu CRD; programy dla kobiet i seniorów.

Co ta agenda oznacza dla praktyki klinicznej „tu i teraz”?

• W POZ: aktywne wykrywanie (kaszel przewlekły, duszność wysiłkowa, ekspozycje), szybka spirometria, edukacja antynikotynowa, kwalifikacja do rehabilitacji.
• W AOS/pulmonologii: optymalizacja ICS/LABA/LAMA, minimalizacja steroidów doustnych, identyfikacja kandydatów do NIV/tlenoterapii i do urządzeń do oczyszczania dróg oddechowych; plan działania na zaostrzenia.
• W szpitalu: bundles przy wypisie (edukacja, technika inhalacyjna, recepta i termin kontroli, skierowanie do rehabilitacji).
• W zdrowiu publicznym: współpraca z samorządami nad lokalnymi planami czystego powietrza i ścieżkami aktywności fizycznej dla chorych oddechowo.

Przesłanie dr Nino Berdzuli jest jasne: bez zintegrowanej strategii pulmonologicznej – obejmującej prewencję (tytoń, powietrze), wczesną diagnostykę, nowoczesne leczenie, rehabilitację i rzetelne dane – nie odwrócimy rosnącego trendu obciążenia CRD. Polska ma już „dobre zaczyny” (spadek palenia, programy czystego powietrza), ale potrzebuje skokowego wdrożenia rozwiązań systemowych, które przełożą się na mniej hospitalizacji, mniej zgonów i lepszą jakość życia pacjentów. WHO/Europe deklaruje gotowość do współpracy – teraz czas na decyzje i wdrożenia.

Wybrane źródła

• WHO/Europe & ERS. Chronic respiratory diseases and health equity by 2050: a spotlight on COPD and asthma in the WHO European Region (12 czerwca 2025). Kluczowe liczby: 81,7 mln z CRD, ~400 tys. zgonów rocznie, ~80% zgonów CRD przypada na POChP; projekcja wzrostu POChP do 2050 r. o ~23%. Knowledge Action Portal+1
• WHO/Europe. Komunikat: „Chronic respiratory diseases: more than 80 million affected…” (12 czerwca 2025). Nierówności, rola POChP i astmy. Światowa Organizacja Zdrowia
• ERS/ELF. Omówienia raportu WHO/ERS; kontekst ekspozycji na PM2,5 (>90% populacji). ERS – European Respiratory Society+1
• WHO. Global Tobacco Epidemic 2025; Trends in prevalence of tobacco use 2000–2030. Trend spadkowy palenia i znaczenie MPOWER. Światowa Organizacja Zdrowia+1
• ECAC i analizy dla Polski: spadek PM2,5 i korzyści zdrowotne (2018–2022), ścieżka zgodności z AAQD. Science in Poland+1
• Przegląd skuteczności programu „Czyste Powietrze” – modelowane wpływy zdrowotne redukcji PM2,5/NO₂. >><<