Zmiany w Kodeksie Pracy w 2025 roku. Informacje dla pracujących rodziców dzieci z orzeczeniami o niepełnosprawności i dla pracujących z orzeczeniem.

1. Nowelizacja Kodeksu Pracy z dnia 26 kwietnia 2023 r.

Kodeks Pracy został zmieniony w celu wdrożenia do polskiego porządku prawnego:

• • Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1152 z dnia 20 czerwca 2019 roku w sprawie przejrzystych i przewidywalnych warunków pracy w Unii Europejskiej (Dz. Urz. UE. L nr 186 z 11.07.2019 r., s. 105),
  • Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1158 z dnia 20 czerwca 2019 roku w sprawie równowagi między życiem zawodowym a prywatnym rodziców i opiekunów oraz uchylającej dyrektywę Rady 2010/18/UE (Dz. Urz. UE L nr 188 z 12.07.2019 r., s. 79) oraz zapewnienia pełnej zgodności przepisów dotyczących wypowiadania umów o pracę na czas określony z Dyrektywą Rady 1999/70/WE z dnia 29 czerwca 1999 roku dotyczącą Porozumienia ramowego w sprawie pracy na czas określony, zawartego przez Europejską Unię Konfederacji Przemysłowych i Pracodawców (UNICE), Europejskie Centrum Przedsiębiorstw Publicznych (CEEP) oraz Europejską Konfederację Związków Zawodowych (ETUC).

W kodeksie uwzględniono też Ustawę z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnieniu osób niepełnosprawnych.

Art. 1. Ustawa dotyczy osób, których niepełnosprawność została potwierdzona orzeczeniem:

• • 1) o zakwalifikowaniu przez organy orzekające do jednego z trzech stopni niepełnosprawności określonych w art. 3 (lekki, umiarkowany, znaczny)lub
  • 2) o całkowitej lub częściowej niezdolności do pracy na podstawie odrębnych przepisów, lub
  • 3) o niepełnosprawności, wydanym przed ukończeniem 16 roku życia

2 Nowelizacja kolejna z dnia 19 marca 2025

Nowelizacja dotyczy m. in. urlopów pracowników noworodków wymagających hospitalizacji.

3. Urlopy pracowników-rodziców dzieci

Zmiany w Kodeksie Pracy miały między innymi ułatwić pracownikom-rodzicom godzenie życia zawodowego z życiem rodzinnym.

Uległy wydłużeniu i pojawiły się nowe rodzaje urlopów:

• • urlop rodzicielski – 65-67 tygodni urlopu rodzicielskiego – dotyczy rodziców posiadających zaświadczenia o ciężkim upośledzeniu lub nieuleczalnej chorobie dziecka powstałej w trakcie ciąży bądź porodu – Ustawa o wsparciu kobiet w ciąży i rodzin “Za życiem” z dnia 4 listopada 2016 r. (t. j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1329, z 2022 r. poz. 2140.)

⚠️ Uwaga! Z tej możliwości będą mogli skorzystać rodzice, którzy mieli prawo do urlopu od 2 sierpnia 2022 roku i wykorzystali jedynie 32 lub 34 tygodnie urlopu przysługującego przed zmianami

• • dodatkowy urlop dla rodziców wcześniaków – wsparcie rodziców noworodków wymagających hospitalizacji. Jest to wydłużony urlop macierzyński uzupełniający (art. 180²) od 8 tygodni lub od 15 tygodni. Jest uzależniony od sytuacji dziecka i jego hospitalizacji – nowość od 19 marca 2025 roku

Urlop ten udzielany jest na wniosek nie krótszy niż 21 dni przed zakończeniem zwykłego urlopu macierzyńskiego. Dodatkowo daje się zaświadczenie wydane przez szpital o okresie pobytu dziecka w szpitalu oraz o urodzeniu.

• • urlop nie jest obowiązkowy, żeby skorzystać trzeba złożyć wniosek;
  • przysługuje bezpośrednio po wykorzystaniu zwykłego urlopu macierzyńskiego i tylko w jednej, ciągłej części;
  • przysługuje 100% podstawy zasiłku;
  • urodzonych przed ukończeniem 28 tygodnia ciąży lub masą ciała poniżej 1000 g maksymalny wymiar to do 15 tygodni. Urlop przyznawany w wymiarze 1 tygodnia na każdy tydzień pobytu dziecka w szpitalu;
  • urodzonych między 28 a 37 tygodniem ciąży – do 8 tygodni;
  • urodzonych po 37 tygodniu ciąży, ale wymagających hospitalizacji – do 8 tygodni. Warunek – dziecko musi być hospitalizowane w okresie od 5 do 28 dnia po porodzie (jak np. 2 dni będzie w szpitalu to urlop wyniesie 1 tydzień).
  • urlop opiekuńczy – rodzaj urlopu w wymiarze rocznym – 5 dni bezpłatnego urlopu. Będzie też do wykorzystania nad bliskim krewnym;

 Ten urlop różni się od pozostałych zwolnień od pracy. W nowym dziale w Kodeksie Pracy o tym urlopie mówi Art. 173¹ § 1. „pracownik może skorzystać z takiego wolnego w celu zapewnienia osobistej opieki lub wsparcia osobie będącej członkiem rodziny lub zamieszkującej w tym samym gospodarstwie domowym, która wymaga znacznej opieki lub znacznego wsparcia z poważnych względów medycznych.” Urlop opiekuńczy udziela się w dni, które dla pracownika są dniami pracy. Wniosek w formie papierowej lub elektronicznej składa się najpóźniej dzień przed rozpoczęciem tego urlopu. Niewykorzystany urlop nie przechodzi na następny rok. Można go wziąć w całości lub w częściach. W czasie tego urlopu obowiązuje ochrona zatrudnienia.

• • urlop z powodu działania siły wyższej – to 2 dni lub 16 godz., urlop płatny w 50% – pilne sprawy rodzinne spowodowane chorobą lub wypadkiem oraz w sytuacji, w których jest niezbędna szybka obecność pracownika.

Przysługuje ono ze względu na działania siły wyższej, w pilnych sprawach rodzinnych spowodowanych chorobą lub wypadkiem, jeżeli niezbędna będzie natychmiastowa obecność pracownika. Pracownik sam decyduje czy wykorzysta ten urlop godzinowo czy w dniach już w pierwszym wniosku o udzielenie takiego zwolnienia. Pracodawca zobowiązany jest udzielić zwolnienia na żądanie zgłoszone we wniosku najpóźniej w dniu korzystania z tego zwolnienia. Pracownik podlega w tym czasie ochrony zatrudnienia

• • urlop dla rodziców przyjmujących dziecko na wychowanie – tzw. Urlop adopcyjny

Urlop na warunkach urlopu macierzyńskiego przysługuje pracownikowi, który przyjął dziecko na wychowanie jako rodzina zastępcza, z wyjątkiem rodziny zastępczej zawodowej lub przyjął dziecko na wychowanie i wystąpił do sądu opiekuńczego z wnioskiem o wszczęcie postępowania w sprawie przysposobienia dziecka. Urlop adopcyjny jest udzielany na pisemny wniosek pracownika składany w formie papierowej lub elektronicznej w terminie 7 dni od dnia przyjęcia dziecka na wychowanie jako rodzina zastępcza albo wystąpienia do sądu opiekuńczego z wnioskiem o wszczęcie postępowania w sprawie przysposobienia.

• • urlop wychowawczy – Art. 186. § 1-3. – Oznacza to, że rodzicom (opiekunom) dziecka niepełnosprawnego przysługują dwa rodzaje urlopów wychowawczych, z których jeden powinni wykorzystać przed ukończeniem przez dziecko 4 lat, a do skorzystania z drugiego mają prawo aż do ukończenia przez dziecko lat 18. Jest to urlop bezpłatny i można podzielić maksymalnie na 5 części.

Wniosek należy złożyć najpóźniej 21 dni przed rozpoczęciem korzystania z urlopu. Pracodawca nie może odmówić udzielenia takiego urlopu. Przed urlopem trzeba wybrać zaległe urlopy wypoczynkowe. Okres urlopu wlicza się do stażu pracy. Od dnia złożenia wniosku o urlop aż do jego zakończenia pracownik nie może zostać zwolniony. Utrata pracy w tym okresie może nastąpić tylko za wypowiedzeniem umowy z winy pracownika albo upadłości lub likwidacji pracodawcy. W okresie urlopu wychowawczego można podjąć pracę lub inną działalność zarobkową. Jednak nie może to kolidować ze sprawowaniem osobistej opieki nad dzieckiem.

art. 186(2)§ 1 Kodeksu pracy „w czasie urlopu wychowawczego pracownik ma prawo podjąć pracę zarobkową u dotychczasowego lub innego pracodawcy albo inną działalność, a także naukę lub szkolenie, jeżeli nie wyłącza to możliwości sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem”.

oraz

art. 186(2) § 2 Kodeksu pracy „W razie ustalenia, że pracownik trwale zaprzestał sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem, pracodawca wzywa pracownika do stawienia się do pracy w terminie przez siebie wskazanym, nie później jednak niż w ciągu 30 dni od dnia powzięcia takiej wiadomości i nie wcześniej niż po upływie 3 dni od dnia wezwania”.

⚠️ Uwaga! W przypadku rodzin z niskimi dochodami możliwe jest otrzymanie dodatku wychowawczego w wysokości 400zł, które jest wypłacane z zasiłkiem rodzinnym. Dodatek ten jest wypłacany  na czas urlopu wychowawczego z tyt. opieki nad dzieckiem. Wypłacany jest standardowo na okres 24 miesięcy na jedno dziecko, w przypadku urodzenia więcej niż jedno – 36 miesięcy, a przy dziecku z niepełnosprawnością – 72 miesiące. Zasiłek rodzinny przysługuje tylko tym rodzinom, gdzie dochód na osobę nie przekracza 674zł, a w przypadku gdy występuje osoba z niepełnosprawnością – 764zł.

• • Urlop – opieka na dziecko – Art 188 Kodeksu pracy – “Pracownikowi wychowującemu przynajmniej jedno dziecko do 14 lat przysługuje w ciągu roku zwolnienie od pracy na 2 dni, z zachowaniem prawa do wynagrodzenia”.

Pracownikowi przysługuje zwolnienie związane ze sprawowaniem opieki nad dzieckiem w wymiarze 16 godzin lub 2 dni. Wymiar przysługuje niezależnie od liczby dzieci, które posiada pracownik. Urlop ten nie przechodzi na następny rok. W przypadku osoby zatrudnionej w niepełnym wymiarze czasu pracy, zwolnienie jest udzielane godzinowo, proporcjonalnie do wymiaru czasu pracy. Pracując w różnych miejscach nabywa odrębne prawa do dni wolnych nad dzieckiem.

W pierwszym wniosku, który został złożony w danym roku kalendarzowym, pracownik określa, czy chce skorzystać ze zwolnienia w godzinach czy w dniach.  Jeżeli w pierwszym wniosku wskaże, że chce skorzystać z 1 dnia zwolnienia, w kolejnym wniosku nie będzie mógł wystąpić o udzielenie wolnego w godzinach.

Uwaga! Od 26 kwietnia 2023 r. zwolnienie w wymiarze godzinowym, jest możliwe do stosowania do pracownika, który ma dobową normę czasu pracy mniej niż 8 godzin (wynikająca z odrębnych przepisów). Dotyczy to np. Pracowników z umiarkowanym lub ze znacznym stopniem niepełnosprawności czy też pracowników placówek medycznych.

4. Inne uprawnienia pracowników-rodziców dzieci

Opiekunowie dzieci do lat 8 (poprzednio od lat 4) otrzymali dodatkowe uprawnienia, które uniemożliwiają pracodawcy bez zgody pracownika:

• • zatrudniać go w godzinach nadliczbowych,
  • zatrudniać go w porze nocnej,
  • zatrudniać go w systemie przerywanego czasu pracy,
  • delegować go do pracy poza stałym miejscem pracy.

Elastyczny czas pracy, czyli:

• • pracy zdalnej,
  • przerywanego czasu pracy,
  • obniżenia wymiaru czasu pracy,
  • skrócenie tygodnia pracy,
  • systemu pracy weekendowej,
  • ruchomego czasu pracy,
  • indywidualnego rozkładu czasu pracy.

Praca zdalna dla rodziców – Pracodawca jest również zobowiązany do uwzględnienia wniosku o pracę zdalną pracownika – rodzica:

• • dziecka niepełnosprawnego,
  • pracownicy w ciąży,
  • wychowującego dziecko do lat 4,

chyba że nie jest to możliwe ze względu na rodzaj wykonywanej pracy lub organizację pracy.

źródło: https://zielonalinia.gov.pl/

5. Zasiłek opiekuńczy dla dziecka

Zasiłek opiekuńczy jest dla pracownika, który musi być zwolniony ze świadczenia pracy z tyt. opieki np. dziecka. To świadczenie jest wypłacane przez ZUS/KRUS. Przysługuje każdemu ubezpieczonemu w razie konieczności sprawowania osobistej opieki nad dziećmi lub innymi chorymi członkami rodziny. Może być wypłacany tylko wtedy, gdy nie ma innych członków rodziny pozostających we wspólnym gospodarstwie, którzy mogą zapewnić opiekę nad dzieckiem lub chorym członkiem rodziny. Wyjątkiem od tej zasady jest, gdy sprawowanie opieki dotyczy chorego dziecka do lat 2. Zasiłek opiekuńczy przysługuje w danym roku kalendarzowym przez okres nie dłuższy niż 60 dni w razie sprawowania nad chorym dzieckiem do lat 14. W tym limicie wlicza się 14 dni opieki nad innymi członkami rodziny i dzieci powyżej 14 r.ż.

Można skorzystać z zasiłku opiekuńczego nad:

• • chorym dzieckiem;
  • dzieckiem, które nie ukończyło 8 lat;
  • innym niż dziecko chorym członkiem rodziny;
  • chorym dzieckiem niepełnosprawnym, które nie ukończyło 18 lat;
  • dzieckiem z niepełnosprawnością, które ma odpowiednie orzeczenie:
    • orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności
    • orzeczenie o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: pkt. 7 – konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz pkt. 8 – konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

6. Dodatkowy zasiłek opiekuńczy

Dodatkowy zasiłek dotyczy sytuacji, gdzie matka dziecka będąca na zasiłku macierzyńskim w czasie 8 tygodni po porodzie, nie jest w stanie opiekować nowo narodzonym dzieckiem. Wówczas może o niego się ubiegać jako ubezpieczony ojciec dziecka lub inny członek najbliższej rodziny. Matka dziecka:

• • przebywa w szpitalu lub w innym ośrodku leczniczym;
  • porzuciła dziecko;
  • ma orzeczenie o niezdolności do samodzielnej egzystencji lub orzeczenie o niepełnosprawności w stopniu znacznym i jej stan uniemożliwia opieki nad dzieckiem.

Podstawa prawna:

• • Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 277, 807)

• • Ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 913.)
  • Ustawa z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 501)
  • Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 323, 858, 1615, 1871, z 2025 r. poz. 619, 620);

Magdalena J. Tomczyk