Roztocza kurzu domowego jako kluczowe alergeny w praktyce klinicznej
Alergia na roztocza kurzu domowego – nowoczesne podejście diagnostyczne i terapeutyczne
Roztocza kurzu domowego (ang. house dust mites, HDM) stanowią jedno z najważniejszych źródeł alergenów wewnątrzdomowych na świecie. Uczulenie na alergeny HDM jest częste u chorych na alergiczny nieżyt nosa i astmę, a u części pacjentów występuje również w atopowym zapaleniu skóry; przewlekła ekspozycja na alergeny roztoczowe odgrywa istotną rolę w utrzymywaniu zapalenia typu 2 w obrębie górnych i dolnych dróg oddechowych [1],[2],[27]. Niniejszy artykuł przeglądowy przedstawia aktualny stan wiedzy dotyczący biologii roztoczy, charakterystyki ich alergenów na poziomie molekularnym, immunopatologii reakcji alergicznej IgE-zależnej, manifestacji klinicznych, nowoczesnych metod diagnostycznych – w tym diagnostyki komponentowej (CRD) – oraz strategii terapeutycznych obejmujących farmakoterapię, immunoterapię alergenową (AIT) i leczenie biologiczne ciężkiej astmy. Omówiono również aspekty profilaktyki środowiskowej w świetle najnowszych przeglądów i metaanaliz oraz kierunki badań nad rekombinowanymi alergenami, terapią peptydową i medycyną precyzyjną [44],[46],[47],[51].
Roztocza kurzu domowego (HDM) są powszechnie uznawane za jedno z najistotniejszych źródeł alergenów wewnątrzdomowych w skali globalnej. Według przeglądów epidemiologicznych uczulenie na roztocza dotyczy istotnej części populacji ogólnej, a w grupie pacjentów z chorobami atopowymi odsetek ten jest wielokrotnie wyższy [1],[2]. Dane kohortowe i wieloletnie obserwacje wskazują, że wczesna ekspozycja i wczesna sensytyzacja na HDM mogą wiązać się ze zwiększonym ryzykiem utrwalonych objawów ze strony dróg oddechowych, choć siła tej zależności zależy od fenotypu choroby, współistniejącej atopii i poziomu ekspozycji [3],[41].
W Polsce badania epidemiologiczne, w tym wieloośrodkowe badanie ECAP (Epidemiologia Chorób Alergicznych w Polsce), wykazały, że uczulenie na Dermatophagoides pteronyssinus stwierdzano u istotnego odsetka dzieci szkolnych i dorosłych, co czyni roztocza jednym z najważniejszych całorocznych alergenów wziewnych [4]. Dane europejskie z badania ECRHS potwierdzają wyraźną zmienność geograficzną uczulenia na HDM, zależną między innymi od klimatu, wilgotności i cech środowiska wewnętrznego [5].
Z taksonomicznego punktu widzenia roztocza kurzu domowego są pajęczakami z grupy roztoczy, a najważniejsze gatunki z perspektywy alergologicznej to Dermatophagoides pteronyssinus, Dermatophagoides farinae, Euroglyphus maynei oraz – w strefach gorących i wilgotnych – Blomia tropicalis [6],[12]. Znajomość dominujących gatunków w danym regionie ma bezpośrednie przełożenie na dobór preparatów diagnostycznych i terapeutycznych.
Znaczenie kliniczne alergii na HDM wynika nie tylko z jej częstości występowania, lecz również z jej roli jako czynnika inicjującego i podtrzymującego przewlekłe zapalenie typu 2. Koncepcja „jednych dróg oddechowych” (united airways disease) podkreśla ścisły związek między alergicznym nieżytem nosa i astmą, a skuteczna kontrola choroby górnych dróg oddechowych może przekładać się na lepszą kontrolę objawów dolnych dróg oddechowych [7],[8]. W przewlekłej, niekontrolowanej astmie utrzymujące się zapalenie sprzyja remodelingowi ściany oskrzeli i progresji zaburzeń czynności płuc [26].
Z perspektywy zdrowia publicznego obciążenie związane z alergią na roztocza pozostaje znaczne. Obejmuje ono koszty diagnostyki, farmakoterapii, immunoterapii, leczenia zaostrzeń oraz koszty pośrednie związane z absencją szkolną i zawodową, zaburzeniami snu oraz spadkiem jakości życia. Choć nie każda astma ma charakter alergiczny, HDM należą do najważniejszych globalnie czynników wywołujących przewlekłe choroby alergiczne dróg oddechowych [1],[2],[60].
Należy również podkreślić, że podatność na rozwój alergii na HDM ma charakter wieloczynnikowy. Znaczenie mają zarówno predyspozycje genetyczne, jak i czynniki środowiskowe, takie jak intensywność ekspozycji na alergeny, infekcje wirusowe dróg oddechowych we wczesnym okresie życia, integralność bariery nabłonkowej oraz skład mikrobiomu [21],[51],[52]. To właśnie interakcja tych elementów determinuje ryzyko sensytyzacji i ciężkość przebiegu choroby.
Biologia i ekologia roztoczy domowych
Morfologia i cykl życiowy
Roztocza kurzu domowego to mikroskopijne stawonogi o wymiarach ciała rzędu 250–350 μm, niewidoczne gołym okiem. Ich ciało jest owalne, pokryte prążkowanym oskórkiem, a aparat gębowy przystosowany jest do pobierania drobin materii organicznej, w tym złuszczonego naskórka ludzkiego stanowiącego ważne źródło pożywienia [6],[9]. Cykl rozwojowy obejmuje stadia: jajo → larwa (sześć odnóży) → protonimfa → tritonimfa → postać dorosła (osiem odnóży). W optymalnych warunkach cały cykl może trwać kilka tygodni, a dorosły osobnik żyje zwykle od kilku tygodni do kilku miesięcy [9].
Warunki środowiskowe
Roztocza są organizmami higrofilnymi – ich przeżywalność i tempo reprodukcji zależą krytycznie od wilgotności względnej powietrza. W warunkach długotrwale niskiej wilgotności ich przeżywalność istotnie spada, co stanowi biologiczną podstawę zaleceń dotyczących kontroli mikroklimatu w pomieszczeniach [6],[55]. Znaczenie ma również temperatura: optymalne warunki panują w materacach, poduszkach, kołdrach i tapicerowanych meblach, gdzie wilgotność lokalnie wzrasta pod wpływem potu i oddychania.
Istotnym aspektem ekologii HDM jest fakt, że głównym rezerwuarem alergenów nie są wyłącznie żywe roztocza, lecz także ich odchody (tzw. peletki kałowe, fecal pellets) o średnicy około 10–40 μm. To właśnie one zawierają wysokie stężenie kluczowych alergenów i mogą być łatwo wzbijane do powietrza podczas ścielenia łóżka, trzepania tkanin lub odkurzania [10].
Sezonowość, klimat i zmienność geograficzna
W klimacie umiarkowanym Europy Środkowej stężenie alergenów HDM w pyle domowym wykazuje sezonową zmienność, z najwyższymi wartościami zwykle po okresach sprzyjających namnażaniu roztoczy, czyli przy wyższej temperaturze i wilgotności [11]. W regionach tropikalnych i subtropikalnych ekspozycja na alergeny HDM bywa bardziej stała w ciągu roku, a znaczenie kliniczne zyskują także inne gatunki roztoczy, w tym Blomia tropicalis [6],[12]. Z praktycznego punktu widzenia oznacza to, że profil sensytyzacji i przydatność poszczególnych ekstraktów mogą różnić się regionalnie.
Źródła alergenów w środowisku domowym
Materac i pościel pozostają głównymi rezerwuarami alergenów roztoczowych, ale istotne znaczenie mają również poduszki, kołdry, tapicerowane meble, dywany i pluszowe zabawki. Nasilenie ekspozycji zależy od cech budynku, wilgotności, wentylacji oraz rodzaju wyposażenia wnętrz [5],[55]. Warto zaznaczyć, że samo odkurzanie – zwłaszcza przy użyciu sprzętu bez skutecznej filtracji – może przejściowo zwiększać stężenie cząstek unoszących się w powietrzu [45].
Z klinicznego punktu widzenia ważne jest również to, że alergeny roztoczowe cechują się znaczną stabilnością. Nawet po śmierci roztoczy ich odchody i fragmenty ciał mogą długo utrzymywać aktywność alergenną. Oznacza to, że skuteczna interwencja środowiskowa wymaga nie tylko ograniczenia namnażania roztoczy, ale również zmniejszenia ilości zgromadzonego pyłu i tkaninowych rezerwuarów alergenów [9],[10],[55].
W praktyce europejskiej poziomy Der p 1 i Der f 1 w pyle domowym są bardzo zróżnicowane między gospodarstwami domowymi. Tradycyjnie przyjmowane progi 2 μg/g pyłu dla ryzyka sensytyzacji i 10 μg/g pyłu dla zwiększonego ryzyka objawów klinicznych mają znaczenie orientacyjne i historyczne – są użyteczne dydaktycznie, ale nie powinny być traktowane jako absolutne granice indywidualnego ryzyka [58].
Alergeny roztoczy – charakterystyka molekularna
Dotychczas opisano kilkadziesiąt alergenów roztoczowych zarejestrowanych w nomenklaturze WHO/IUIS. Z klinicznego punktu widzenia największe znaczenie mają alergeny główne, czyli takie, wobec których swoiste IgE stwierdza się u dużego odsetka pacjentów uczulonych na HDM [12],[13],[52].
Alergeny grupy 1 (Der p 1, Der f 1)
Der p 1 (D. pteronyssinus) i Der f 1 (D. farinae) to glikoproteiny o masie około 25 kDa, wykazujące aktywność proteazy cysteinowej homologicznej do papainy. Der p 1 jest najlepiej poznanym alergenem roztoczowym i odgrywa kluczową rolę w przełamywaniu bariery nabłonkowej dróg oddechowych – może degradować białka połączeń ścisłych, ułatwiając penetrację alergenu przez nabłonek i jego kontakt z komórkami dendrytycznymi [14]. Ponadto aktywność proteolityczna Der p 1 wpływa na receptory i szlaki regulujące odpowiedź IgE-zależną oraz tolerancję immunologiczną, wzmacniając potencjał uczulający tego alergenu [15].
Alergeny grupy 2 (Der p 2, Der f 2)
Der p 2 i Der f 2 to niewielkie białka o masie około 14 kDa, wykazujące podobieństwo strukturalne do białka MD-2, kofaktora receptora TLR4. W badaniach doświadczalnych wykazano, że Der p 2 może nasilać sygnalizację TLR4 i w ten sposób wspierać aktywację wrodzonej odpowiedzi immunologicznej, co częściowo tłumaczy jego dużą immunogenność [16].
Alergen Der p 23
Der p 23 to stosunkowo niedawno scharakteryzowany alergen związany z osłonką perytroficzną granulek kałowych. Obecnie jest uznawany za jeden z głównych alergenów D. pteronyssinus i bywa rozpoznawany przez IgE u dużego odsetka chorych z alergią na roztocza [17],[13]. Dane kohortowe wskazują, że uczulenie na Der p 23 może pojawiać się wcześnie w przebiegu rozwoju alergii i bywa wiązane z fenotypem astmy lub współwystępowaniem kilku chorób alergicznych, dlatego komponent ten warto uwzględniać w nowoczesnej diagnostyce molekularnej [41].
Pozostałe klinicznie istotne alergeny
Poza głównymi alergenami grupy 1, 2 i 23, znaczenie kliniczne mają również alergeny średniego i mniejszego znaczenia, w tym Der p 5, Der p 7, Der p 10, Der p 11 i Der p 21. Ich identyfikacja bywa istotna w diagnostyce komponentowej, zwłaszcza u pacjentów z rozbieżnością między obrazem klinicznym a wynikami badań ekstraktowych lub przy podejrzeniu reaktywności krzyżowej [13],[19],[52].
Szczególnie ważna jest tropomiozyna Der p 10, czyli panalergen występujący u wielu bezkręgowców. Uczulenie na Der p 10 może wiązać się z reaktywnością krzyżową wobec tropomiozyn skorupiaków, mięczaków, karaczanów i niektórych pasożytów, dlatego interpretacja dodatniego wyniku wymaga korelacji z wywiadem dotyczącym pokarmów i ekspozycji środowiskowych [18],[19].
Wysoka homologia między alergenami D. pteronyssinus i D. farinae sprzyja reaktywności krzyżowej między tymi gatunkami. Jednocześnie alergeny Blomia tropicalis wykazują częściowo odmienny profil molekularny, co ma znaczenie w regionach tropikalnych i subtropikalnych oraz przy interpretacji wyników diagnostyki komponentowej [12],[52].
| Tabela 1. Najważniejsze alergeny Dermatophagoides pteronyssinus i ich właściwości | ||||
| Alergen | Masa (kDa) | Funkcja biochemiczna | Szacunkowa częstość IgE | Znaczenie kliniczne |
| Der p 1 | 25 | Proteaza cysteinowa | 60–80% | Uszkodzenie bariery nabłonkowej, ważny alergen główny |
| Der p 2 | 14 | Białko homologiczne do MD-2 | 70–90% | Silna immunogenność, udział w sygnalizacji TLR4 |
| Der p 23 | 8 | Białko osłonki perytroficznej | 40–75% | Istotny komponent CRD, znaczenie u dzieci i chorych z astmą |
| Der p 5 | 14 | Białko o nie do końca wyjaśnionej funkcji | 10–30% | Zwiększa czułość diagnostyki komponentowej |
| Der p 7 | 22–28 | Białko wiążące lipidy | 20–40% | Komponent istotny u części pacjentów polisensytyzowanych |
| Der p 10 | 36 | Tropomiozyna | 5–20% | Marker możliwej reaktywności krzyżowej z bezkręgowcami |
| Der p 11 | ~100 | Paramiozyna | 10–20% | Szczególne znaczenie u części chorych z atopowym zapaleniem skóry |
Źródło tabeli: opracowanie własne na podstawie piśmiennictwa [13],[17],[18],[19],[41],[52].
Immunopatologia alergii na roztocza
Przełamanie bariery nabłonkowej i aktywacja odporności wrodzonej
Współczesne modele patogenezy alergii na HDM podkreślają kluczową rolę nabłonka dróg oddechowych nie tylko jako bariery mechanicznej, lecz również jako aktywnego uczestnika odpowiedzi immunologicznej. Alergeny roztoczowe – w szczególności Der p 1 i Der p 2 – aktywują komórki nabłonkowe za pośrednictwem receptorów PAR-2 (protease-activated receptor 2) oraz TLR4, indukując uwalnianie alarmin: interleukiny 25 (IL-25), interleukiny 33 (IL-33) oraz TSLP (thymic stromal lymphopoietin) [20],[21].
Alarminy te stanowią „sygnały niebezpieczeństwa” inicjujące kaskadę zapalenia typu 2. TSLP aktywuje komórki dendrytyczne, promując ich dojrzewanie w kierunku DC2, które w węzłach chłonnych prezentują antygeny roztoczowe limfocytom T naiwnym, polaryzując ich różnicowanie w kierunku Th2. IL-33 aktywuje komórki limfoidalne wrodzone typu 2 (ILC2), które niezależnie od klasycznej prezentacji antygenu wydzielają IL-5 i IL-13, nasilając eozynofilię i nadreaktywność oskrzeli [21],[22].
Odpowiedź adaptacyjna – polaryzacja Th2
W odpowiedzi adaptacyjnej kluczową rolę odgrywają limfocyty Th2 wydzielające charakterystyczny profil cytokin: IL-4 (przełączanie klas immunoglobulin na IgE w limfocytach B), IL-5 (rekrutacja, aktywacja i przeżycie eozynofilów) oraz IL-13 (indukcja nadprodukcji śluzu, hiperplazja komórek kubkowych i włóknienie podśluzówkowe) [23]. Równocześnie obserwuje się zaburzenie mechanizmów tolerancji immunologicznej zależnych od limfocytów T regulatorowych i B regulatorowych [24].
Rola immunoglobuliny E i faza efektorowa
Swoiste IgE produkowane pod wpływem stymulacji cytokinami Th2 wiążą się z receptorem FcεRI na powierzchni mastocytów tkankowych i bazofilów krwi obwodowej. Ponowna ekspozycja na alergen prowadzi do krzyżowego połączenia cząsteczek IgE na powierzchni komórek efektorowych i inicjuje degranulację z uwolnieniem histaminy, tryptazy, leukotrienów cysteinylowych, prostaglandyny D2 i innych mediatorów zapalenia [23]. Odpowiada to za fazę wczesną reakcji alergicznej, po której może rozwinąć się faza późna związana z napływem eozynofilów i limfocytów Th2 do tkanek.
Przewlekłe zapalenie i remodeling
Przewlekła ekspozycja na alergeny HDM prowadzi do utrzymywania się zapalenia typu 2 z następczym remodelingiem ściany oskrzeli, obejmującym pogrubienie błony podstawnej, hiperplazję komórek kubkowych, przerost mięśni gładkich i przebudowę macierzy pozakomórkowej. Procesy te odpowiadają za utrwalanie nadreaktywności oskrzeli i postępujące pogorszenie funkcji płuc u części pacjentów z ciężką astmą [26]. U pacjentów z atopowym zapaleniem skóry (AZS) przewlekłe zapalenie skóry ma bardziej złożony profil immunologiczny, wykraczający poza czystą dominację odpowiedzi Th2 [27].
Proteazy alergenowe jako wzmacniacze odpowiedzi zapalnej
Działanie proteolityczne alergenów grupy 1 wykracza poza samo uszkodzenie połączeń ścisłych. Proteazy te modulują szlaki sygnałowe komórek nabłonkowych, ułatwiają penetrację alergenów i wzmacniają lokalne wydzielanie mediatorów prozapalnych [14],[15]. Dane eksperymentalne sugerują również ich wpływ na białka obrony wrodzonej i elementy macierzy pozakomórkowej, choć znaczenie kliniczne poszczególnych mechanizmów nadal jest przedmiotem badań [20],[52].
Dodatkowo same struktury chitynowe roztoczy i ich pochodne mogą aktywować elementy odporności wrodzonej oraz wzmacniać odpowiedź zapalną typu 2. Współczesna immunologia HDM opisuje więc nie jedną ścieżkę patogenetyczną, lecz złożoną sieć mechanizmów obejmujących nabłonek, komórki dendrytyczne, ILC2, limfocyty Th2, eozynofile i komórki efektorowe odpowiedzi IgE-zależnej [20],[21].
Objawy kliniczne
Alergiczny nieżyt nosa (ANN)
Alergiczny nieżyt nosa u pacjentów uczulonych na HDM przybiera najczęściej postać przewlekłą, całoroczną (perennial allergic rhinitis), choć nasilenie objawów może wykazywać zmienność sezonową zależną od poziomu ekspozycji. Dominującymi objawami są blokada nosa, wodnisty wyciek, napady kichania oraz świąd nosa [56],[57]. Zgodnie z aktualnym podejściem ARIA wielu chorych z alergią na roztocza spełnia kryteria postaci umiarkowanej lub ciężkiej, przetrwałej, z istotnym wpływem na sen, koncentrację i codzienne funkcjonowanie [57].
Astma alergiczna
Uczulenie na HDM należy do najważniejszych czynników ryzyka astmy alergicznej na świecie. Historycznie przyjmowane progi ekspozycji – około 2 μg Der p 1/g pyłu dla zwiększonego ryzyka sensytyzacji i 10 μg/g dla większego prawdopodobieństwa objawów – mają znaczenie orientacyjne, ale dobrze ilustrują zależność między obciążeniem alergenowym a ryzykiem klinicznym [58]. U pacjentów z astmą związaną z uczuleniem na HDM ekspozycja na alergeny prowadzi do napadowego kaszlu, duszności, świszczącego oddechu i uczucia ucisku w klatce piersiowej, często szczególnie nasilonych nocą i nad ranem [8],[60].
Astma związana z uczuleniem na HDM obejmuje szerokie spektrum ciężkości – od postaci łagodnych po ciężką astmę wymagającą leczenia biologicznego. Badania kohortowe wykazały, że wczesna sensytyzacja na komponenty molekularne HDM, zwłaszcza przy narastaniu profilu polisensytyzacji, wiąże się z większym ryzykiem utrwalonej astmy w wieku szkolnym i późniejszym [41].
W badaniach czynnościowych układu oddechowego u pacjentów z astmą związaną z uczuleniem na HDM typowy jest obturacyjny wzorzec wentylacyjny z odwracalnością po podaniu β2-agonisty oraz zwiększona nadreaktywność oskrzeli. W diagnostyce różnicowej należy uwzględnić między innymi eozynofilowe zapalenie oskrzeli bez astmy, dysfunkcję krtani, POChP oraz kaszlowy wariant astmy [60].
Atopowe zapalenie skóry
Rola alergenów HDM w atopowym zapaleniu skóry jest złożona i obejmuje zarówno mechanizmy IgE-zależne, jak i bezpośredni wpływ proteaz roztoczowych na uszkodzoną barierę naskórkową. Aktywność proteolityczna alergenów może nasilać defekt bariery i sprzyjać wtórnemu zaostrzeniu stanu zapalnego [27]. Atopowe testy płatkowe (APT, atopy patch tests) z alergenami HDM bywają dodatnie u części pacjentów z umiarkowanym i ciężkim AZS, jednak ich rola w codziennej praktyce jest bardziej selektywna niż w klasycznej diagnostyce wziewnej [28].
Alergiczne zapalenie spojówek
Zapalenie spojówek towarzyszące alergii na HDM objawia się świądem, łzawieniem, przekrwieniem spojówek i obrzękiem powiek. W przewlekłej postaci może współistnieć z cięższymi postaciami chorób powierzchni oka, w tym atopowym zapaleniem rogówki i spojówek, które wymaga ostrożnego leczenia okulistycznego [56]. Leczenie obejmuje miejscowe antyhistaminiki i stabilizatory mastocytów, a w cięższych przypadkach krótkotrwałe miejscowe glikokortykosteroidy lub leki immunomodulujące pod kontrolą specjalisty [56].
Anafilaksja indukowana roztoczami
Rzadkim, ale dobrze opisanym zjawiskiem klinicznym jest anafilaksja po spożyciu pokarmów zanieczyszczonych roztoczami magazynowymi i domowymi, określana jako oral mite anaphylaxis lub „syndrom naleśnikowy”. Dotyczy ona przede wszystkim regionów o wysokiej temperaturze i wilgotności, w których mąka przechowywana w warunkach domowych może zostać skolonizowana przez roztocza [29].
Diagnostyka
Testy skórne punktowe (SPT)
Skórne testy punktowe (SPT, skin prick tests) pozostają metodą pierwszego wyboru w diagnostyce uczulenia na HDM w codziennej praktyce alergologicznej. Charakteryzują się wysoką czułością, dobrą swoistością i szybkim odczytem, o ile stosowane są standaryzowane ekstrakty D. pteronyssinus i D. farinae [59]. Wynik dodatni należy jednak zawsze interpretować w kontekście obrazu klinicznego, ponieważ sama sensytyzacja nie jest równoznaczna z klinicznie istotną alergią.
Oznaczanie swoistych IgE (sIgE)
Oznaczanie swoistych IgE w surowicy jest metodą komplementarną wobec SPT, szczególnie przydatną u pacjentów z dermografizmem, rozległymi zmianami skórnymi, po anafilaksji, u małych dzieci oraz w sytuacjach wymagających bardziej precyzyjnej charakterystyki uczulenia [30]. Wynik dodatni potwierdza obecność odpowiedzi IgE, ale również wymaga korelacji z wywiadem i ekspozycją.
Diagnostyka komponentowa (CRD)
Diagnostyka komponentowa (CRD, component-resolved diagnostics) umożliwia określenie profilu uczulenia na poziomie poszczególnych cząsteczek alergenowych. W przypadku alergii na HDM szczególne znaczenie mają Der p 1, Der p 2 i Der p 23 jako komponenty główne oraz Der p 10 jako marker możliwej reaktywności krzyżowej z bezkręgowcami [13],[31].
Zastosowania kliniczne CRD obejmują odróżnienie prawdziwej polisensytyzacji od reaktywności krzyżowej, bardziej świadomą kwalifikację do immunoterapii oraz interpretację przypadków, w których wynik badań ekstraktowych nie odpowiada obrazowi klinicznemu [30],[31]. Należy jednak pamiętać, że CRD nie zastępuje klasycznego wywiadu ani oceny ekspozycji – jest narzędziem uzupełniającym, nie autonomicznym.
Platformy multipleksowe pozwalają na równoczesną ocenę dużej liczby komponentów i ekstraktów alergenowych z niewielkiej objętości surowicy, co ma szczególne znaczenie w diagnostyce złożonych przypadków pediatrycznych i u pacjentów polisensytyzowanych [31].
Testy prowokacyjne
Donosowy test prowokacyjny (NPT, nasal provocation test) pozostaje ważnym narzędziem potwierdzenia klinicznej istotności uczulenia na roztocza, zwłaszcza gdy wyniki badań standardowych są niejednoznaczne. Obiektywizacja wyniku może obejmować rynomanometrię lub akustyczną rynometrię, a ocena subiektywna opiera się na standaryzowanych skalach objawów [33].
Test aktywacji bazofilów (BAT)
Test aktywacji bazofilów (BAT, basophil activation test) jest metodą zaawansowanej diagnostyki in vitro, opartą na pomiarze ekspresji markerów aktywacji po stymulacji alergenem. Nie jest badaniem rutynowym, ale może być przydatny w wybranych przypadkach diagnostycznych, w monitorowaniu immunoterapii oraz w badaniach naukowych [34].
Leczenie
Farmakoterapia
Leki antyhistaminowe II generacji (cetyryzyna, lewocetyryzyna, desloratadyna, bilastyna, rupatadyna) stanowią jedną z podstaw leczenia objawów alergicznego nieżytu nosa. Skutecznie redukują świąd nosa, kichanie i wyciek, ale słabiej wpływają na blokadę nosa niż glikokortykosteroidy donosowe [57].
Glikokortykosteroidy donosowe (mometazon, flutykazon, budezonid) pozostają najskuteczniejszą farmakoterapią ANN i działają na wszystkie główne objawy nosowe, w tym obturację. Aktualne zalecenia ARIA 2024–2025 podkreślają ich centralną rolę, podobnie jak rolę donosowych preparatów złożonych, zwłaszcza kombinacji donosowego GKS i donosowego antyhistaminika [57].
Glikokortykosteroidy wziewne stanowią filar leczenia kontrolującego astmę zgodnie z aktualną strategią GINA. U pacjentów z astmą alergiczną związaną z uczuleniem na HDM redukcja zapalenia eozynofilowego dróg oddechowych przez GKS wziewne ma kluczowe znaczenie dla zmniejszenia liczby zaostrzeń i poprawy kontroli choroby [60].
Leki antyleukotrienowe (montelukast) mogą być stosowane jako terapia dodatkowa u wybranych pacjentów z ANN i astmą, zwłaszcza gdy obie jednostki chorobowe współistnieją, choć ich skuteczność w ANN jest na ogół mniejsza niż skuteczność glikokortykosteroidów donosowych [57],[60].
Preparaty kombinowane łączące donosowy glikokortykosteroid z antyhistaminikiem zapewniają szybszą i pełniejszą kontrolę objawów niż monoterapia u wielu pacjentów z umiarkowanym lub ciężkim ANN [57].
Kromony (kromoglikan sodu) mają obecnie ograniczone zastosowanie ze względu na słabszą skuteczność i konieczność częstego dawkowania, ale mogą pozostawać opcją w wybranych sytuacjach klinicznych [56].
Dekongestanty donosowe (oksymetazolina, ksylometazolina) zapewniają szybkie zmniejszenie obturacji nosa, lecz ze względu na ryzyko polekowego nieżytu nosa powinny być stosowane jedynie krótkotrwale. Dekongestanty doustne mogą być rozważane u wybranych chorych, o ile nie ma przeciwwskazań sercowo-naczyniowych [57].
7.2. Terapie biologiczne
Omalizumab – humanizowane przeciwciało monoklonalne anty-IgE – jest stosowany jako leczenie dodane u pacjentów z ciężką astmą alergiczną. Nie jest terapią swoistą dla roztoczy, ale może być szczególnie użyteczny u chorych z fenotypem IgE-zależnym, w tym przy współistniejącej sensytyzacji na HDM [35].
Dupilumab – przeciwciało monoklonalne anty-IL-4Rα, blokujące sygnalizację IL-4 i IL-13 – znajduje zastosowanie w ciężkiej astmie z zapaleniem typu 2, umiarkowanym lub ciężkim AZS oraz w przewlekłym zapaleniu zatok z polipami nosa. Podobnie jak omalizumab, nie jest lekiem ukierunkowanym na konkretny alergen, lecz terapią ukierunkowaną na endotyp zapalenia [36].
Tezepelumab – przeciwciało monoklonalne skierowane przeciwko TSLP – działa na bardzo wczesnym etapie kaskady zapalnej. W badaniu NAVIGATOR wykazał istotne zmniejszenie liczby zaostrzeń oraz poprawę wybranych parametrów kontroli astmy u szerokiego spektrum pacjentów z ciężką, niekontrolowaną astmą [53]. Także ten lek należy traktować jako leczenie ciężkiej astmy, a nie jako leczenie swoiste dla jednego alergenu.
Immunoterapia alergenowa (AIT)
Immunoterapia alergenowa pozostaje jedyną metodą leczenia przyczynowego alergii na HDM, zdolną do modyfikacji naturalnego przebiegu choroby. Polega na wieloletnim podawaniu wzrastających lub stałych dawek alergenu w celu indukcji tolerancji immunologicznej [37],[54].
Immunoterapia podskórna (SCIT) posiada solidne dowody skuteczności w leczeniu ANN i astmy alergicznej. Metaanaliza Cochrane potwierdziła istotne zmniejszenie objawów astmy i zapotrzebowania na leki u pacjentów poddawanych SCIT [38]. W praktyce klinicznej kluczowe znaczenie ma jakość ekstraktu, odpowiedni dobór pacjenta oraz kontrola bezpieczeństwa.
Immunoterapia podjęzykowa (SLIT) zyskała w ostatnich latach na znaczeniu dzięki wygodniejszej formie podania i korzystnemu profilowi bezpieczeństwa. Zarejestrowane tabletki SLIT z alergenami HDM wykazały w badaniach III fazy redukcję objawów nieżytu nosa oraz korzystny wpływ na przebieg astmy u odpowiednio dobranych pacjentów [39],[40]. W badaniu JAMA z 2016 r. wykazano zmniejszenie ryzyka zaostrzeń astmy podczas kontrolowanej redukcji dawek GKS wziewnych u dorosłych z astmą uczulonych na HDM [40].
Mechanizmy immunologiczne AIT obejmują indukcję limfocytów Treg, przesunięcie odpowiedzi humoralnej z IgE w kierunku IgG4, zmniejszenie aktywności mastocytów i bazofilów oraz ograniczenie napływu eozynofilów do tkanek. Długoterminowo AIT może utrzymywać poprawę kliniczną po zakończeniu leczenia i zmniejszać ryzyko progresji choroby alergicznej u odpowiednio dobranych chorych [25],[37],[54].
Bezpieczeństwo AIT pozostaje kluczowym elementem kwalifikacji. W SCIT najczęstsze są reakcje miejscowe, natomiast ciężkie reakcje ogólnoustrojowe występują rzadko i wymagają zachowania odpowiednich procedur bezpieczeństwa. W SLIT dominują łagodne objawy miejscowe w obrębie jamy ustnej, zwykle przemijające w pierwszych tygodniach leczenia [42].
Kwalifikacja do immunoterapii wymaga potwierdzenia uczulenia i wykazania związku między ekspozycją a objawami klinicznymi. Szczególne znaczenie ma zgodność składu preparatu terapeutycznego z profilem uczulenia pacjenta, zwłaszcza w erze diagnostyki komponentowej. Wytyczne EAACI dla astmy związanej z HDM podkreślają, że AIT należy rozważać jako leczenie dodane u właściwie dobranych pacjentów z astmą napędzaną uczuleniem na HDM, a decyzja powinna uwzględniać kontrolę astmy, bezpieczeństwo i przewidywaną adherencję [54].
W praktyce klinicznej wybór między SCIT a SLIT zależy od wieku pacjenta, chorób współistniejących, preferencji chorego, dostępności preparatu, przewidywanej adherencji oraz doświadczenia ośrodka. Niezależnie od drogi podania leczenie wymaga edukacji pacjenta i realistycznego omówienia czasu do uzyskania efektu klinicznego [42],[54].
| Tabela 2. Porównanie SCIT i SLIT w immunoterapii alergenami HDM | ||
| Cecha | SCIT | SLIT |
| Droga podania | Podskórna (iniekcja) | Podjęzykowa (tabletka/krople) |
| Miejsce podania | Gabinet lekarski | Dom, po pierwszej dawce i instruktażu |
| Czas leczenia | 3–5 lat | 3–5 lat |
| Skuteczność w ANN | Wysoka | Umiarkowana do wysokiej |
| Skuteczność w astmie | Dobrze udokumentowana | Udokumentowana u właściwie dobranych chorych |
| Profil bezpieczeństwa | Wyższe ryzyko reakcji ogólnoustrojowych | Najczęściej objawy miejscowe |
| Adherencja | Wymaga regularnych wizyt | Wygodniejsza forma, ale nadal wymaga dobrej systematyczności |
Źródło tabeli: opracowanie własne na podstawie piśmiennictwa [37],[38],[39],[40],[42],[54].
Profilaktyka i kontrola ekspozycji
Strategie kontroli ekspozycji na alergeny HDM stanowią element uzupełniający farmakoterapię i immunoterapię. Ich celem jest redukcja obciążenia alergenowego w środowisku domowym, jednak siła dowodów dla pojedynczych interwencji pozostaje niejednoznaczna [43],[44],[55].
Pokrowce barierowe (antyroztoczowe)
Pokrowce barierowe na materace, poduszki i kołdry zmniejszają kontakt z alergenami znajdującymi się w pościeli. Klasyczna metaanaliza Cochrane nie wykazała jednoznacznej poprawy objawów astmy po zastosowaniu wyłącznie takich pokrowców, ale nowsze analizy sugerują, że mogą one mieć znaczenie jako element strategii wielokomponentowej, a nie interwencja izolowana [43],[44].
Kontrola wilgotności
Utrzymanie umiarkowanej wilgotności względnej i dobra wentylacja pomieszczeń ograniczają warunki sprzyjające namnażaniu roztoczy. Jest to jedna z biologicznie najlepiej uzasadnionych interwencji środowiskowych, choć jej praktyczna skuteczność zależy od wielu czynników architektonicznych i klimatycznych [55].
Pranie w wysokiej temperaturze
Regularne pranie pościeli w temperaturze około 60°C skutecznie redukuje liczbę roztoczy i obciążenie alergenowe. Niższe temperatury mogą usuwać część alergenów rozpuszczalnych w wodzie, ale zwykle są mniej skuteczne w eliminacji samych roztoczy [55].
Akarycydy i środki denaturujące alergeny
Środki akarobójcze oraz substancje denaturujące alergeny były szeroko badane, jednak ich znaczenie kliniczne pozostaje ograniczone. Mogą one zmniejszać obciążenie alergenowe w wybranych warunkach, ale nie zastępują podstawowych działań higienicznych, a ich użycie powinno uwzględniać bezpieczeństwo domowników [43],[55].
Filtry HEPA i oczyszczacze powietrza
Filtry HEPA w odkurzaczach i oczyszczaczach powietrza mogą ograniczać wtórne unoszenie się cząstek pyłu i drobnych alergenów. Ponieważ duża część alergenów HDM szybko osiada na powierzchniach, filtracja powietrza rzadko bywa wystarczająca jako jedyne działanie, ale może stanowić element podejścia wielokomponentowego [45],[55].
Strategia wielokomponentowa
Najbardziej uzasadnione wydaje się postępowanie wielokomponentowe, obejmujące ograniczanie rezerwuarów pyłu, pranie pościeli, pokrowce barierowe, poprawę wentylacji oraz – w razie potrzeby – redukcję wilgotności. Nowsza metaanaliza o charakterze hipotezotwórczym sugeruje, że kompleksowa redukcja ekspozycji w sypialni może przynosić korzyści w wybranych grupach chorych, natomiast interwencje częściowe są zwykle niewystarczające [44].
Ocena ekspozycji alergenowej w środowisku domowym
W badaniach naukowych oraz w wybranych przypadkach klinicznych ekspozycję na alergeny HDM można oceniać poprzez oznaczanie Der p 1 i Der f 1 w pyle domowym metodami immunologicznymi. Wyniki mają znaczenie przede wszystkim pomocnicze – mogą służyć edukacji pacjenta i ocenie skuteczności interwencji, ale nie są rutynowym narzędziem diagnostycznym [58].
Z punktu widzenia EBM pacjent powinien otrzymać uczciwą informację, że interwencje środowiskowe są logicznym uzupełnieniem leczenia, ale ich samodzielna skuteczność kliniczna pozostaje zmienna i zależy od intensywności ekspozycji, jakości wdrożenia oraz wyjściowego fenotypu choroby [43],[44],[55].
Najnowsze kierunki badań
Rekombinowane i modyfikowane alergeny
Postęp w inżynierii białek umożliwił produkcję rekombinowanych alergenów HDM o ściśle zdefiniowanym składzie i standaryzowanej dawce, co ogranicza problem zmienności między seriami naturalnych ekstraktów. Trwają również badania nad hipoalergenami, czyli zmodyfikowanymi wariantami alergenów o obniżonej zdolności wiązania IgE, lecz zachowanej immunogenności wobec limfocytów T [46],[52].
Terapia peptydowa
Krótkie peptydy zawierające epitopy T-komórkowe alergenów HDM stanowią obiecujące podejście do immunoterapii, ponieważ potencjalnie mogą indukować tolerancję przy mniejszym ryzyku aktywacji mastocytów zależnej od IgE. Na obecnym etapie pozostają jednak przede wszystkim w obszarze badań przedklinicznych i wczesnorozwojowych, a nie rutynowej praktyki klinicznej [46],[47].
Nowe adiuwanty i systemy dostarczania
Wśród nowych kierunków rozwoju AIT wymienia się oligonukleotydy CpG, mikro- i nanonośniki, liposomy, allergoidy oraz sprzęganie alergenów z nośnikami poprawiającymi prezentację immunologiczną. Celem tych strategii jest skrócenie czasu leczenia, poprawa bezpieczeństwa i wzmocnienie odpowiedzi tolerogennej [48],[49].
Biomarkery odpowiedzi na immunoterapię
Identyfikacja biomarkerów predykcyjnych odpowiedzi na AIT pozostaje jednym z kluczowych obszarów badań. Do najczęściej analizowanych kandydatów należą stosunek sIgE do całkowitego IgE, zmiany stężenia sIgG4, hamowanie wiązania alergenu przez IgE, wyniki BAT oraz wskaźniki zapalenia nabłonkowego [32],[50].
Medycyna precyzyjna i endotypowanie
Współczesna alergologia zmierza w kierunku medycyny precyzyjnej, w której leczenie jest dostosowywane do endotypu choroby, a nie wyłącznie do fenotypu klinicznego. W alergii na HDM endotypowanie obejmuje między innymi profil sensytyzacji komponentowej, charakter zapalenia typu 2, integralność bariery nabłonkowej oraz współistnienie chorób towarzyszących, takich jak AZS czy przewlekłe zapalenie zatok z polipami [51],[52].
Rola mikrobiomu w alergii na HDM
Coraz większą uwagę zwraca się na rolę mikrobiomu jelitowego i dróg oddechowych w modulacji odpowiedzi na alergeny HDM. Zaburzenia kolonizacji we wczesnym okresie życia mogą wpływać na dojrzewanie odpowiedzi immunologicznej, jednak dane kliniczne są nadal zbyt niejednoznaczne, aby uzasadniać specyficzne zalecenia terapeutyczne oparte wyłącznie na modyfikacji mikrobiomu [21],[52].
Terapia genowa i edycja genomu
W perspektywie długoterminowej rozważa się możliwość wykorzystania technologii edycji genomu do modulacji szlaków odpowiedzialnych za dysfunkcję bariery nabłonkowej i skrajne fenotypy zapalenia typu 2. Są to jednak koncepcje wczesne, odległe od praktyki klinicznej, obciążone poważnymi wyzwaniami metodologicznymi i etycznymi [46],[52].
Podsumowanie
Alergia na roztocza kurzu domowego pozostaje jednym z najważniejszych wyzwań współczesnej alergologii, stanowiąc istotny czynnik etiologiczny alergicznego nieżytu nosa, astmy i – u części chorych – atopowego zapalenia skóry. Postęp w biologii molekularnej i immunologii dostarczył szczegółowej wiedzy na temat mechanizmów, dzięki którym alergeny HDM, zwłaszcza Der p 1, Der p 2 i Der p 23, inicjują i podtrzymują zapalenie typu 2.
Diagnostyka komponentowa umożliwiła bardziej precyzyjne różnicowanie prawdziwej sensytyzacji od reaktywności krzyżowej oraz lepszą kwalifikację do immunoterapii. Nadal jednak podstawą rozpoznania pozostaje korelacja wyników laboratoryjnych z wywiadem, ekspozycją i obrazem klinicznym.
Immunoterapia alergenowa – zarówno SCIT, jak i SLIT – pozostaje jedyną metodą leczenia przyczynowego, natomiast biologiki znajdują zastosowanie w ciężkiej astmie i innych chorobach zależnych od zapalenia typu 2. Odpowiedni dobór pacjenta, jakości preparatu i strategii leczenia decyduje o wartości klinicznej tych interwencji [53],[54],[60].
Dla lekarza praktyka kluczowe jest podejście holistyczne, obejmujące rzetelną diagnostykę, właściwie dobraną farmakoterapię, rozważenie AIT na odpowiednim etapie choroby oraz realistyczne omówienie roli interwencji środowiskowych. Żadna z tych metod nie jest w pełni wystarczająca w izolacji, a ich skuteczność wynika najczęściej z dobrze zaprojektowanego postępowania skojarzonego.
Równie istotna jest edukacja chorego, ponieważ przewlekły charakter alergii na HDM wymaga wielomiesięcznego lub wieloletniego zaangażowania terapeutycznego. W praktyce jednym z największych problemów pozostaje adherencja do leczenia długoterminowego, zwłaszcza immunoterapii, dlatego decyzje terapeutyczne powinny być dopasowane nie tylko do profilu choroby, ale także do możliwości i preferencji pacjenta [42],[54].
Wraz z rozwojem medycyny precyzyjnej można oczekiwać coraz szerszego wykorzystania diagnostyki molekularnej, biomarkerów odpowiedzi i terapii ukierunkowanych na endotyp. Oznacza to, że alergologia HDM będzie w kolejnych latach coraz mniej oparta na uogólnionych schematach, a coraz bardziej na profilowaniu indywidualnego ryzyka i przewidywaniu odpowiedzi na leczenie [31],[50],[51].
Bibliografia
Źródła naukowe – artykuły recenzowane, przeglądy i monografie specjalistyczne
[1] Calderón MA, Linneberg A, Kleine-Tebbe J, De Blay F, Hernandez Fernandez de Rojas D, Virchow JC, Demoly P. Respiratory allergy caused by house dust mites: What do we really know? J Allergy Clin Immunol. 2015;136(1):38–48. doi:10.1016/j.jaci.2014.10.012
[2] Sánchez-Borges M, Fernandez-Caldas E, Thomas WR, Chapman MD, Lee BW, Caraballo L, et al. International consensus (ICON) on: clinical consequences of mite hypersensitivity, a global problem. World Allergy Organ J. 2017;10(1):14. doi:10.1186/s40413-017-0145-4
[3] Lau S, Illi S, Sommerfeld C, Niggemann B, Bergmann R, von Mutius E, Wahn U. Early exposure to house-dust mite and cat allergens and development of childhood asthma: a cohort study. Lancet. 2000;356(9239):1392–1397. doi:10.1016/S0140-6736(00)02842-7
[4] Samoliński B, Raciborski F, Lipiec A, Tomaszewska A, Krzych-Fałta E, Samel-Kowalik P, et al. Epidemiologia chorób alergicznych w Polsce (ECAP). Alergologia Polska – Polish Journal of Allergology. 2014;1(1):10–18. doi:10.1016/j.alergo.2014.03.008
[5] Zock JP, Heinrich J, Jarvis D, Verlato G, Norbäck D, Plana E, et al. Distribution and determinants of house dust mite allergens in Europe: the European Community Respiratory Health Survey II. J Allergy Clin Immunol. 2006;118(3):682–690. doi:10.1016/j.jaci.2006.04.060
[6] Arlian LG, Morgan MS. Biology, ecology, and prevalence of dust mites. Immunol Allergy Clin North Am. 2003;23(3):443–468. doi:10.1016/S0889-8561(03)00005-0
[7] Tameeris E, Bohnen AM, Bindels PJE, Elshout G. The effect of allergic rhinitis treatment on asthma control: a systematic review. NPJ Prim Care Respir Med. 2025;35:4. doi:10.1038/s41533-024-00408-4
[8] Custovic A, Simpson A. The role of inhalant allergens in allergic airways disease. J Investig Allergol Clin Immunol. 2012;22(6):393–401.
[9] Colloff MJ. Dust Mites. Dordrecht: Springer; 2009. ISBN 978-90-481-2223-3.
[10] Tovey ER, Chapman MD, Platts-Mills TAE. Mite faeces are a major source of house dust allergens. Nature. 1981;289(5798):592–593. doi:10.1038/289592a0
[11] Hallas TE, Korsgaard J. Systematic variations in indoor climate and house-dust mite populations: seasonal variation. Allergy. 1997;52(12):1201–1205. doi:10.1111/j.1398-9995.1997.tb01201.x
[12] Thomas WR, Hales BJ, Smith WA. House dust mite allergens in asthma and allergy. Trends Mol Med. 2010;16(7):321–328. doi:10.1016/j.molmed.2010.04.008
[13] Huang HJ, Resch-Marat Y, Rodriguez-Dominguez A, Chen KW, Kiss R, Zieglmayer P, et al. Focused allergen panel testing for house dust mite allergy. J Allergy Clin Immunol Pract. 2023;11(5):1543–1553. doi:10.1016/j.jaip.2023.01.032
[14] Wan H, Winton HL, Soeller C, Tovey ER, Gruenert DC, Thompson PJ, et al. Der p 1 facilitates transepithelial allergen delivery by disruption of tight junctions. J Clin Invest. 1999;104(1):123–133. doi:10.1172/JCI5844
[15] Gough L, Schulz O, Sewell HF, Shakib F. The cysteine protease activity of the major dust mite allergen Der p 1 selectively enhances the immunoglobulin E antibody response. J Exp Med. 1999;190(12):1897–1902. doi:10.1084/jem.190.12.1897
[16] Trompette A, Divanovic S, Visintin A, Blanchard C, Hegde RS, Madan R, et al. Allergenicity resulting from functional mimicry of a Toll-like receptor complex protein. Nature. 2009;457(7229):585–588. doi:10.1038/nature07548
[17] Weghofer M, Grote M, Resch Y, Casset A, Kneidinger M, Kopec J, et al. Identification of Der p 23, a peritrophin-like protein, as a new major Dermatophagoides pteronyssinus allergen associated with the peritrophic matrix of mite fecal pellets. J Immunol. 2013;190(7):3059–3067. doi:10.4049/jimmunol.1202288
[18] Resch Y, Weghofer M, Seiberler S, Horak F, Scheiblhofer S, Linhart B, et al. Molecular characterization of Der p 10: a diagnostic marker for broad sensitization in house dust mite allergy. Clin Exp Allergy. 2011;41(10):1468–1477. doi:10.1111/j.1365-2222.2011.03798.x
[19] Bessot JC, Pauli G. Mite allergens: an overview. Eur Ann Allergy Clin Immunol. 2011;43(5):141–156.
[20] Hammad H, Chieppa M, Perros F, Willart MA, Germain RN, Lambrecht BN. House dust mite allergen induces asthma via Toll-like receptor 4 triggering of airway structural cells. Nat Med. 2009;15(4):410–416. doi:10.1038/nm.1946
[21] Lambrecht BN, Hammad H. The immunology of the allergy epidemic and the hygiene hypothesis. Nat Immunol. 2017;18(10):1076–1083. doi:10.1038/ni.3829
[22] Halim TYF, Steer CA, Mathä L, Gold MJ, Martinez-Gonzalez I, McNagny KM, et al. Group 2 innate lymphoid cells are critical for the initiation of adaptive T helper 2 cell-mediated allergic lung inflammation. Immunity. 2014;40(3):425–435. doi:10.1016/j.immuni.2014.01.011
[23] Holgate ST. Innate and adaptive immune responses in asthma. Nat Med. 2012;18(5):673–683. doi:10.1038/nm.2731
[24] Palomares O, Akdis M, Martín-Fontecha M, Akdis CA. Mechanisms of immune regulation in allergic diseases: the role of regulatory T and B cells. Immunol Rev. 2017;278(1):219–236. doi:10.1111/imr.12555
[25] O’Hehir RE, Sandrini A, Anderson GP, Rolland JM. Sublingual allergen immunotherapy: immunological mechanisms and prospects for refined vaccine preparation. Curr Med Chem. 2007;14(21):2235–2244.
[26] Boulet LP. Airway remodeling in asthma: update on mechanisms and therapeutic approaches. Curr Opin Pulm Med. 2018;24(1):56–62. doi:10.1097/MCP.0000000000000441
[27] Czarnowicki T, He H, Krueger JG, Guttman-Yassky E. Atopic dermatitis endotypes and implications for targeted therapeutics. J Allergy Clin Immunol. 2019;143(1):1–11. doi:10.1016/j.jaci.2018.10.032
[28] Darsow U, Laifaoui J, Kerschenlohr K, Wollenberg A, Przybilla B, Wüthrich B, et al. The prevalence of positive reactions in the atopy patch test with aeroallergens and food allergens in subjects with atopic eczema. Allergy. 2004;59(12):1318–1325. doi:10.1111/j.1398-9995.2004.00556.x
[29] Sánchez-Borges M, Suárez Chacón R, Capriles-Hulett A, Caballero-Fonseca F, Fernández-Caldas E. Anaphylaxis from ingestion of mites: pancake anaphylaxis. J Allergy Clin Immunol. 2013;131(1):31–35. doi:10.1016/j.jaci.2012.09.026
[30] Matricardi PM, Kleine-Tebbe J, Hoffmann HJ, Valenta R, Hilger C, Hofmaier S, et al. EAACI Molecular Allergology User’s Guide. Pediatr Allergy Immunol. 2016;27(Suppl 23):1–250. doi:10.1111/pai.12563
[31] Dramburg S, Hilger C, Santos AF, de las Vecillas L, Aalberse RC, Acevedo N, et al. EAACI Molecular Allergology User’s Guide 2.0. Pediatr Allergy Immunol. 2023;34:e13854. doi:10.1111/pai.13854
[32] Shamji MH, Kappen JH, Akdis M, Jensen-Jarolim E, Knol EF, Kleine-Tebbe J, et al. Biomarkers for monitoring clinical efficacy of allergen immunotherapy for allergic rhinoconjunctivitis and allergic asthma: an EAACI Position Paper. Allergy. 2017;72(8):1156–1173. doi:10.1111/all.13138
[33] Augé J, Vent J, Agache I, Airaksinen L, Campo Mozo P, Chaker A, et al. EAACI Position Paper on the standardization of nasal allergen challenges. Allergy. 2018;73(8):1597–1608. doi:10.1111/all.13416
[34] Hoffmann HJ, Santos AF, Mayorga C, Nopp A, Eberlein B, Ferrer M, et al. The clinical utility of basophil activation testing in diagnosis and monitoring of allergic disease. Allergy. 2015;70(11):1393–1405. doi:10.1111/all.12698
[35] Humbert M, Beasley R, Ayres J, Slavin R, Hébert J, Bousquet J, et al. Benefits of omalizumab as add-on therapy in patients with severe persistent asthma. Allergy. 2005;60(3):309–316. doi:10.1111/j.1398-9995.2004.00772.x
[36] Castro M, Corren J, Pavord ID, Maspero J, Wenzel S, Rabe KF, et al. Dupilumab efficacy and safety in moderate-to-severe uncontrolled asthma. N Engl J Med. 2018;378(26):2486–2496. doi:10.1056/NEJMoa1804092
[37] Jutel M, Agache I, Bonini S, Burks AW, Calderon M, Canonica W, et al. International consensus on allergy immunotherapy. J Allergy Clin Immunol. 2015;136(3):556–568. doi:10.1016/j.jaci.2015.04.047
[38] Abramson MJ, Puy RM, Weiner JM. Injection allergen immunotherapy for asthma. Cochrane Database Syst Rev. 2010;(8):CD001186. doi:10.1002/14651858.CD001186.pub2
[39] Demoly P, Emminger W, Rehm D, Backer V, Tommerup L, Kleine-Tebbe J. Effective treatment of house dust mite-induced allergic rhinitis with 2 doses of the SQ HDM SLIT-tablet: results from a randomized, double-blind, placebo-controlled phase III trial. J Allergy Clin Immunol. 2016;137(2):444–451. doi:10.1016/j.jaci.2015.06.036
[40] Virchow JC, Backer V, Kuna P, Prieto L, Nolte H, Villesen HH, et al. Efficacy of a house dust mite sublingual allergen immunotherapy tablet in adults with allergic asthma: a randomized clinical trial. JAMA. 2016;315(16):1715–1725. doi:10.1001/jama.2016.3964
[41] Posa D, Perna S, Resch Y, Lupinek C, Panetta V, Hofmaier S, et al. Evolution and predictive value of IgE responses toward a comprehensive panel of house dust mite allergens during the first 2 decades of life. J Allergy Clin Immunol. 2017;139(2):541–549.e8. doi:10.1016/j.jaci.2016.08.014
[42] Calderón MA, Simons FER, Malling HJ, Lockey RF, Moingeon P, Demoly P. Sublingual allergen immunotherapy: mode of action and its relationship with the safety profile. Allergy. 2012;67(3):302–311. doi:10.1111/j.1398-9995.2011.02761.x
[43] Gøtzsche PC, Johansen HK. House dust mite control measures for asthma. Cochrane Database Syst Rev. 2008;(2):CD001187. doi:10.1002/14651858.CD001187.pub3
[44] van Boven FE, Braunstahl GJ, Arends LR, van Maaren MS, Bramer WM, van Wijk RG, de Jong NW. House dust mite allergen avoidance strategies for the treatment of allergic asthma: a hypothesis-generating meta-analysis. World Allergy Organ J. 2024;17(6):100919. doi:10.1016/j.waojou.2024.100919
[45] Sublett JL. Effectiveness of air filters and air cleaners in allergic respiratory diseases: a review of the recent literature. Curr Allergy Asthma Rep. 2011;11(5):395–402. doi:10.1007/s11882-011-0208-5
[46] Valenta R, Campana R, Focke-Tejkl M, Niederberger V. Vaccine development for allergen-specific immunotherapy based on recombinant allergens and synthetic allergen peptides: lessons from the past and novel mechanisms of action for the future. J Allergy Clin Immunol. 2016;137(2):351–357. doi:10.1016/j.jaci.2015.12.1299
[47] Kim IS. New approaches to immunotherapy in house dust mite allergy. Clin Exp Pediatr. 2023;66(4):161–168. doi:10.3345/cep.2022.00479
[48] Batard T, Canonica WG, Pfaar O, Shamji MH, O’Hehir RE, van Zelm MC, Mascarell L. Current advances in house dust mite allergen immunotherapy (AIT): routes of administration, biomarkers and molecular allergen profiling. Mol Immunol. 2023;155:124–134. doi:10.1016/j.molimm.2023.02.004
[49] Zubeldia JM, Ferrer M, Dávila I, Justicia JL. Adjuvants in allergen-specific immunotherapy: modulating and enhancing the immune response. J Investig Allergol Clin Immunol. 2019;29(2):103–111. doi:10.18176/jiaci.0349
[50] Shamji MH, Durham SR. Mechanisms of allergen immunotherapy for inhaled allergens and predictive biomarkers. J Allergy Clin Immunol. 2017;140(6):1485–1498. doi:10.1016/j.jaci.2017.10.010
[51] Agache I, Akdis CA. Precision medicine and phenotypes, endotypes, genotypes, regiotypes, and theratypes of allergic diseases. J Clin Invest. 2019;129(4):1493–1503. doi:10.1172/JCI124611
[52] Jurkiewicz K, Jutel M, Smolinska S. Update on HDM Allergy: Principal Changes over the Years. Int J Mol Sci. 2025;26(12):5660. doi:10.3390/ijms26125660
[53] Menzies-Gow A, Corren J, Bourdin A, Chupp G, Israel E, Wechsler ME, et al. Tezepelumab in adults and adolescents with severe, uncontrolled asthma. N Engl J Med. 2021;384(19):1800–1809. doi:10.1056/NEJMoa2034975
Wytyczne, raporty i podręczniki kliniczne
[54] Agache I, Lau S, Akdis CA, Smolinska S, Bonini M, Cavkaytar O, et al. EAACI Guidelines on Allergen Immunotherapy: house dust mite-driven allergic asthma. Allergy. 2019;74(5):855–873. doi:10.1111/all.13749
[55] Klimek L, Brehler R, Bergmann KC, Casper I, Klimek F, Hagemann J, Polk ML, Cuevas M. Avoidance measures for mite allergy-an update. Allergo J Int. 2023;32(1):18–27. doi:10.1007/s40629-022-00242-5
[56] Burks AW, Holgate ST, O’Hehir RE, Broide DH, Bacharier LB, Khurana Hershey GK, Peebles RS Jr, red. Middleton’s Allergy: Principles and Practice. 9th ed. Philadelphia: Elsevier; 2020.
[57] Sousa-Pinto B, Bousquet J, Vieira RJ, et al. Allergic Rhinitis and Its Impact on Asthma (ARIA)-EAACI Guidelines-2024–2025 Revision: Part I-Guidelines on Intranasal Treatments. Allergy. 2026. doi:10.1111/all.70131
[58] Platts-Mills TAE, de Weck AL. Dust mite allergens and asthma-a worldwide problem. J Allergy Clin Immunol. 1989;83(2 Pt 1):416–427. doi:10.1016/0091-6749(89)90128-0
[59] Heinzerling L, Mari A, Bergmann KC, Bresciani M, Burbach G, Darsow U, et al. The skin prick test – European standards. Clin Transl Allergy. 2013;3:3. doi:10.1186/2045-7022-3-3
[60] Global Initiative for Asthma (GINA). Global Strategy for Asthma Management and Prevention. 2025 update. Dostęp: 31.03.2026. Dostępne online: ginasthma.org
Artykuł przeglądowy opracowany na podstawie zweryfikowanej literatury medycznej oraz aktualnych wytycznych. Nie stanowi samodzielnego algorytmu postępowania klinicznego. Decyzje diagnostyczne i terapeutyczne powinny być podejmowane indywidualnie, z uwzględnieniem aktualnych wytycznych, charakterystyki produktu leczniczego oraz sytuacji klinicznej pacjenta.
