Rusza faza 2b SPL84 w mukowiscydozie. Terapia RNA będzie badana razem z modulatorami CFTR

SpliSense rozpoczęła fazę 2b programu klinicznego SPL84 – wziewnego oligonukleotydu antysensownego opracowywanego dla osób z mukowiscydozą posiadających wariant splicingowy 3849+10kb C→T genu CFTR. Badanie ma odpowiedzieć przede wszystkim na pytanie o bezpieczeństwo i tolerancję SPL84 stosowanego jako terapia dodana do stabilnego leczenia modulatorem CFTR. Do badania ma zostać włączonych około 40 osób otrzymujących Kaftrio/Trikafta lub Alyftrek, a pierwsze główne wyniki fazy 2b są oczekiwane w drugiej połowie 2027 r.

Faza 2b SPL84: około 40 uczestników i terapia dodana do modulatora CFTR

SpliSense poinformowała 16 września 2026 r. o rozpoczęciu części 2b trwającego badania SPL84-002. Jest to globalne, randomizowane, podwójnie zaślepione i kontrolowane placebo badanie kliniczne dotyczące osób z mukowiscydozą posiadających co najmniej jeden allel CFTR z wariantem 3849+10kb C→T.

Istotną cechą projektu jest to, że SPL84 nie będzie oceniany jako zamiennik obecnie stosowanej terapii modulatorowej. Uczestnicy mają pozostawać na stabilnym leczeniu Kaftrio/Trikafta albo Alyftrek, a badany oligonukleotyd antysensowny będzie dodawany do tej terapii. Oznacza to, że faza 2b ma w praktyce odpowiedzieć na pytanie, czy oddziaływanie na nieprawidłowy splicing RNA może zapewnić dodatkowy efekt ponad ten uzyskiwany poprzez farmakologiczne oddziaływanie na białko CFTR.

Randomizacja ma odbywać się w przybliżeniu w stosunku 4:1, co oznacza, że zdecydowanie większa część uczestników otrzyma SPL84, a mniejsza – placebo. Z punktu widzenia interpretacji przyszłych wyników istotne będzie uwzględnienie relatywnie niewielkiej liczebności badania oraz faktu, że jego pierwszorzędowym celem pozostaje ocena bezpieczeństwa i tolerancji, a nie ostateczne potwierdzenie wpływu terapii na długoterminowe wyniki kliniczne.

SPL84 oddziałuje na RNA, a nie bezpośrednio na białko CFTR

Wariant 3849+10kb C→T należy do wariantów zaburzających prawidłowy splicing transkryptu CFTR. Powoduje powstanie nieprawidłowego miejsca składania RNA i włączenie dodatkowej sekwencji intronowej do dojrzewającego transkryptu. W obrębie tego nieprawidłowego fragmentu znajduje się przedwczesny kodon stop, co ogranicza ilość prawidłowo złożonego RNA i prowadzi do powstawania nieprawidłowego, niefunkcjonalnego białka CFTR.

SPL84 jest syntetycznym oligonukleotydem antysensownym zaprojektowanym tak, aby selektywnie wiązać określony obszar pre-mRNA CFTR związany z tym defektem splicingu. Celem jest ograniczenie wykorzystania nieprawidłowego miejsca składania i przesunięcie procesu dojrzewania RNA w kierunku powstawania prawidłowo złożonych transkryptów CFTR.

Takie podejście jest zasadniczo odmienne od klasycznych modulatorów CFTR. Modulatory poprawiają przetwarzanie, transport do błony komórkowej, stabilność lub funkcję istniejącego białka CFTR, zależnie od zastosowanych substancji i rodzaju wariantu. SPL84 ma natomiast wpływać wcześniej – na proces powstawania prawidłowego RNA, a w konsekwencji na ilość prawidłowego białka, które może następnie podlegać działaniu modulatora.

Właśnie dlatego SPL84 nie jest w aktualnym programie rozwijany jako konkurencyjna alternatywa dla Kaftrio/Trikafta czy Alyftrek, lecz jako potencjalne leczenie uzupełniające u ściśle zdefiniowanej molekularnie grupy chorych.

Wcześniejsze badania: od bezpieczeństwa u zdrowych ochotników do sygnału aktywności klinicznej

Faza I SPL84

Rozwój kliniczny SPL84 poprzedziło randomizowane, zaślepione i kontrolowane placebo badanie fazy I z udziałem 32 zdrowych ochotników. Uczestnicy otrzymali pojedynczą wziewną dawkę SPL84 albo placebo. W opublikowanej pracy autorzy nie zgłosili poważnych problemów dotyczących bezpieczeństwa, ciężkich zdarzeń niepożądanych ani istotnego negatywnego wpływu na czynność płuc. Wyniki umożliwiły przejście do wielokrotnego podawania SPL84 osobom z mukowiscydozą.^[1]

Należy podkreślić, że badanie fazy I przeprowadzono u zdrowych ochotników i jego podstawowym zadaniem była ocena bezpieczeństwa oraz tolerancji. Nie mogło ono dostarczyć informacji o skuteczności klinicznej u osób z mukowiscydozą.

Sygnał kliniczny w fazie 2a

Według komunikatu SpliSense, we wcześniejszej części 2a badania SPL84-002 stwierdzono profil bezpieczeństwa uznany przez firmę za korzystny oraz sygnały aktywności klinicznej. Firma podaje, że poprawę ppFEV1 o co najmniej 5 punktów względem wartości wyjściowej obserwowano u maksymalnie 70% uczestników leczonych SPL84.

Właśnie etap 2b ma w bardziej rygorystycznym, kontrolowanym placebo projekcie zweryfikować, czy obserwowany wcześniej sygnał przełoży się na powtarzalny efekt u osób, które jednocześnie otrzymują współczesne modulatory CFTR.

SPL84 i modulatory CFTR: dwa różne poziomy oddziaływania

Szczególnie interesującym elementem programu SPL84 jest koncepcja leczenia skojarzonego. W badaniu laboratoryjnym opublikowanym w 2026 r. w Journal of Cystic Fibrosis oceniono komórki nabłonka oskrzelowego pochodzące od pięciu dawców posiadających warianty 3849+10kb C→T oraz F508del. SPL84 i terapia ETI, czyli kombinacja stosowana jako Trikafta/Kaftrio, samodzielnie prowadziły do poprawy funkcji CFTR. W warunkach eksperymentalnych zastosowanie obu metod jednocześnie powodowało dodatkowy wzrost aktywności CFTR – średnio o 86% względem samego ETI.^[2]

Z punktu widzenia biologii molekularnej koncepcja jest spójna: SPL84 ma zwiększać ilość prawidłowo złożonego transkryptu powstającego z allelu 3849+10kb C→T, natomiast modulator CFTR oddziałuje na białko. Potencjalnie oznacza to możliwość jednoczesnego zwiększenia puli prawidłowo powstającego CFTR oraz poprawy funkcji białka dostępnego w komórce.

Nie przesądza to jednak o korzyści klinicznej. Efekt molekularny lub elektrofizjologiczny obserwowany w komórkach nie może być bezpośrednio przeliczany na zmianę ppFEV1, częstości zaostrzeń, objawów czy jakości życia. To jeden z głównych powodów prowadzenia kontrolowanej fazy 2b.

Bezpieczeństwo jest celem pierwszorzędowym, ale badacze ocenią również czynność płuc i objawy

Pierwszorzędowym celem badania fazy 2b pozostaje ocena bezpieczeństwa i tolerancji SPL84. Jest to istotne zwłaszcza w przypadku przewlekle stosowanej terapii wziewnej opartej na oligonukleotydzie antysensownym, która ma docierać bezpośrednio do nabłonka układu oddechowego.

Jednocześnie protokół obejmuje szereg ocen skuteczności klinicznej i fizjologicznej. W komunikacie wymieniono między innymi ppFEV1 oraz ppFEF25-75. Pierwszy parametr jest dobrze ugruntowanym wskaźnikiem czynności płuc w mukowiscydozie. ppFEF25-75 opisuje natomiast przepływ w środkowej części natężonego wydechu i może dostarczać dodatkowych informacji o zmianach przepływu w drogach oddechowych, choć jest parametrem bardziej zmiennym i zależnym między innymi od uzyskanej FVC.

Badacze mają również wykorzystać domenę oddechową kwestionariusza CFQ-R. Dzięki temu ocenione zostaną nie tylko parametry spirometryczne, ale także zgłaszane przez uczestników objawy związane z układem oddechowym.

Wśród ocen eksploracyjnych znalazły się mikrobiologia plwociny oraz Lung Clearance Index. LCI, uzyskiwany podczas badania wypłukiwania wielooddechowego, pozwala ocenić nierównomierność wentylacji i może wykrywać zmiany, które nie zawsze są równie dobrze widoczne w klasycznej spirometrii.

Tak skonstruowany zestaw parametrów pozwoli ocenić terapię na kilku poziomach – od bezpieczeństwa, przez klasyczną czynność płuc, po bardziej czułe wskaźniki fizjologiczne oraz objawy raportowane przez pacjentów.

Dlaczego sposób podania SPL84 ma znaczenie?

SPL84 jest podawany wziewnie. W przypadku oligonukleotydu antysensownego oznacza to konieczność pokonania kilku kolejnych barier: cząsteczka musi zostać skutecznie zdeponowana w płucach, dotrzeć do odpowiednich obszarów nabłonka, wniknąć do komórek i ostatecznie osiągnąć przedział komórkowy, w którym znajduje się docelowy pre-mRNA.

W opublikowanych wcześniej badaniach przedklinicznych analizowano dystrybucję SPL84 po podaniu wziewnym, penetrację do komórek nabłonka i jąder komórkowych oraz stabilność cząsteczki. Badania w modelach zwierzęcych wykazały dystrybucję związku w płucach i jego obecność w komórkach oraz jądrach komórkowych, co stanowiło jedno z uzasadnień przejścia do programu klinicznego.^[3]

Nie należy jednak utożsamiać skutecznego dostarczenia cząsteczki do komórek z udowodnioną skutecznością kliniczną. Dostarczenie ASO jest warunkiem koniecznym działania, natomiast ostatecznym testem pozostaje wykazanie akceptowalnego profilu bezpieczeństwa oraz korzystnego wpływu na istotne parametry kliniczne u osób z mukowiscydozą.

Co wynik fazy 2b może oznaczać dla terapii ukierunkowanych na konkretny wariant CFTR?

Program SPL84 jest przykładem terapii precyzyjnej rozwijanej dla konkretnego mechanizmu molekularnego. Nie jest to terapia projektowana dla wszystkich osób z mukowiscydozą, lecz dla chorych posiadających wariant 3849+10kb C→T. Tym samym potencjalna kwalifikacja do takiego leczenia byłaby bezpośrednio związana z genotypem CFTR.

Znaczenie fazy 2b wykracza jednocześnie poza ocenę pojedynczego związku. SPL84 jest jednym z przykładów wykorzystania oligonukleotydów antysensownych do korekcji defektów splicingu w chorobie genetycznej. Jeżeli podejście okaże się wystarczająco bezpieczne i biologicznie aktywne w układzie oddechowym, doświadczenia uzyskane w tym programie mogą mieć znaczenie dla rozwoju kolejnych terapii RNA skierowanych przeciwko innym defektom molekularnym.

SpliSense informuje, że SPL84 otrzymał od U.S. Food and Drug Administration oznaczenia Fast Track i Orphan Drug, a od European Medicines Agency – status PRIME. Są to mechanizmy regulacyjne mające wspierać rozwój terapii dotyczących poważnych chorób i niezaspokojonych potrzeb medycznych. Nie są one jednak równoznaczne z rejestracją produktu ani z potwierdzeniem jego skuteczności.

Na jakie wyniki trzeba będzie zwrócić szczególną uwagę?

Po opublikowaniu danych fazy 2b kluczowe będzie nie tylko stwierdzenie, czy wystąpiła średnia poprawa wybranego parametru. Istotna będzie wielkość efektu względem placebo, jego rozkład pomiędzy uczestnikami, powtarzalność odpowiedzi, bezpieczeństwo wielokrotnego podawania oraz zgodność wyników pomiędzy różnymi punktami końcowymi.

Szczególnie interesujące będzie, czy ewentualne zmiany ppFEV1 będą współwystępowały z poprawą objawów w domenie oddechowej CFQ-R oraz z sygnałem w bardziej czułych parametrach fizjologicznych, takich jak LCI. Ważne będą także wyniki dotyczące tolerancji przewlekłego podawania wziewnego.

Obecna faza badania jest stosunkowo niewielka, dlatego nawet korzystne wyniki nie będą automatycznie odpowiadały na wszystkie pytania dotyczące długotrwałej skuteczności, częstości zaostrzeń, hospitalizacji czy trwałości odpowiedzi. Mogą natomiast zdecydować o dalszym rozwoju programu i projektowaniu większych badań potwierdzających.

SpliSense zapowiada przedstawienie głównych wyników fazy 2b w drugiej połowie 2027 r. Dopiero dane z randomizowanego porównania z placebo pozwolą dokładniej ocenić, czy mechanistyczne uzasadnienie korekcji splicingu i wcześniejsze sygnały kliniczne przekładają się na dodatkową korzyść u pacjentów już leczonych modulatorami CFTR.