Aspergillus fumigatus jest powszechnie występującym w środowisku grzybem pleśniowym, którego zarodniki niemal nieustannie trafiają do dróg oddechowych człowieka. U większości osób są skutecznie usuwane przez mechanizmy obronne płuc, jednak u pacjentów z astmą, mukowiscydozą, POChP, strukturalnym uszkodzeniem płuc lub osłabioną odpornością ekspozycja może prowadzić do uczulenia, kolonizacji, przewlekłej aspergilozy albo szybko postępującego zakażenia inwazyjnego. Polski przegląd opublikowany w „Reviews on Environmental Health” porządkuje wiedzę o mechanizmach chorobotwórczości grzyba, spektrum objawów, diagnostyce i możliwościach leczenia.
Autorzy i charakter publikacji
Autorami artykułu „Aspergillus fumigatus as a causative agent of a number of dangerous allergic diseases” są Maria Zofia Lisiecka oraz Joanna Łuczak. Maria Zofia Lisiecka jest związana z indywidualną specjalistyczną praktyką lekarską w Warszawie, natomiast Joanna Łuczak reprezentuje Klinikę Pulmonologii, Chorób Wewnętrznych, Onkologii Klatki Piersiowej i Transplantologii Państwowego Instytutu Medycznego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji w Warszawie.
Pracę opublikowano 30 lipca 2026 roku w czasopiśmie naukowym „Reviews on Environmental Health” wydawanym przez De Gruyter. Publikacja ma charakter przeglądowy. Nie jest to randomizowane badanie kliniczne, analiza kohortowa ani eksperyment laboratoryjny z własną grupą badaną.
Lisiecka i Łuczak, 2026
- Projekt badania
- Przegląd literatury
- Populacja
- Pacjenci narażeni na alergiczne, przewlekłe i inwazyjne postacie aspergilozy
- Pierwotny punkt końcowy
- Synteza wiedzy o patogenezie, obrazie klinicznym, diagnostyce, leczeniu i profilaktyce
- Najważniejszy wynik
- Opisano szerokie spektrum chorób związanych z Aspergillus fumigatus
- Ograniczenia
- Brak własnej populacji badanej i ilościowej metaanalizy efektów
Publikacja porządkuje aktualną wiedzę kliniczną, ale jej wnioski należy interpretować jako syntezę danych pochodzących z różnych typów badań, a nie jako wyniki jednego eksperymentu.
Dlaczego Aspergillus fumigatus może być groźny
Aspergillus fumigatus jest saprofitycznym grzybem pleśniowym obecnym między innymi w glebie, kompoście, rozkładającej się materii organicznej, kurzu i powietrzu. Wytwarza bardzo małe konidia, czyli bezpłciowe zarodniki, które ze względu na niewielką średnicę mogą docierać do końcowych odcinków dróg oddechowych.
U osoby immunokompetentnej większość wdychanych zarodników zostaje zatrzymana przez nabłonek, warstwę śluzu, transport rzęskowy oraz komórki odporności wrodzonej. Makrofagi pęcherzykowe fagocytują konidia, natomiast neutrofile odgrywają zasadniczą rolę w niszczeniu kiełkujących form grzyba i strzępek.
O tym, czy kontakt z grzybem pozostanie bezobjawowy, doprowadzi do uczulenia, kolonizacji czy zakażenia inwazyjnego, decyduje relacja pomiędzy właściwościami szczepu, intensywnością ekspozycji, stanem nabłonka oddechowego, architekturą płuc i sprawnością odpowiedzi immunologicznej.
Spektrum chorób płuc związanych z Aspergillus fumigatus
Najważniejszym wnioskiem z przeglądu jest podkreślenie, że obecność A. fumigatus nie odpowiada jednej jednostce chorobowej. Grzyb może uczestniczyć w rozwoju schorzeń alergicznych, przewlekłych zakażeń, zmian jamistych, grzybniaków i ostrej choroby inwazyjnej.
Tabela 1. Główne postacie chorób związanych z Aspergillus fumigatus
| Postać kliniczna | Typowa sytuacja kliniczna | Najważniejszy mechanizm | Przykładowe cechy |
|---|---|---|---|
| Alergiczna aspergiloza oskrzelowo-płucna | Najczęściej astma lub mukowiscydoza | Nadmierna odpowiedź immunologiczna przeciwko antygenom grzyba kolonizującego drogi oddechowe | Zaostrzenia obturacji, nacieki płucne, czopy śluzowe, rozstrzenia oskrzeli, wzrost całkowitego IgE |
| Ciężka astma z uczuleniem na grzyby | Ciężka lub trudna do kontroli astma | Uczulenie na antygeny grzybów bez pełnego obrazu ABPA | Częstsze zaostrzenia, gorsza kontrola objawów, niekiedy trwałe ograniczenie przepływu powietrza |
| Nadwrażliwościowe zapalenie płuc | Powtarzana ekspozycja na aerozol zawierający antygeny grzybów | Immunologicznie mediowane zapalenie miąższu płuc | Duszność, kaszel, zmiany śródmiąższowe i drobnoguzkowe |
| Przewlekła aspergiloza płucna | Gruźlica w wywiadzie, POChP, rozstrzenia oskrzeli, sarkoidoza lub inne strukturalne uszkodzenie płuc | Przewlekłe zakażenie rozwijające się w nieprawidłowej tkance płucnej | Jamy, pogrubienie opłucnej, guzki, grzybniak, utrata masy ciała, krwioplucie |
| Inwazyjna aspergiloza płucna | Neutropenia, nowotwory hematologiczne, przeszczepienie, intensywna immunosupresja lub ciężka choroba krytyczna | Kiełkowanie konidiów, naciekanie tkanek i naczyń krwionośnych przez strzępki | Gorączka, duszność, ból w klatce piersiowej, krwioplucie, ogniska martwicy i rozsiew |
Źródło: Opracowanie na podstawie Lisiecka i Łuczak, 2026 oraz cytowanego piśmiennictwa.
Alergiczna aspergiloza oskrzelowo-płucna
Alergiczna aspergiloza oskrzelowo-płucna, określana skrótem ABPA, jest złożoną reakcją nadwrażliwości na antygeny Aspergillus obecnego w drogach oddechowych. Najczęściej występuje u chorych na astmę lub mukowiscydozę, chociaż współczesne kryteria diagnostyczne uwzględniają również inne przewlekłe choroby płuc oraz przypadki z odpowiednim obrazem klinicznym i immunologicznym.
Proces zapalny może prowadzić do gromadzenia gęstego śluzu, tworzenia czopów śluzowych, przemijających zacienień w badaniach obrazowych oraz rozstrzeni oskrzeli. Nierozpoznana lub niewłaściwie leczona ABPA może powodować postępujące, nieodwracalne uszkodzenie dróg oddechowych.
Ciężka astma z uczuleniem na grzyby
U części pacjentów z ciężką astmą stwierdza się uczulenie na A. fumigatus lub inne grzyby, ale nie są spełnione pełne kryteria ABPA. Stan ten może wiązać się z gorszą kontrolą astmy, częstszymi zaostrzeniami i potrzebą intensywniejszego leczenia przeciwzapalnego. Sama dodatnia próba skórna lub obecność swoistych IgE nie przesądza jednak o klinicznej roli grzyba.
Przewlekła aspergiloza płucna
Przewlekła aspergiloza płucna rozwija się zwykle w płucach uprzednio uszkodzonych przez inną chorobę. Do najważniejszych czynników ryzyka należą przebyta gruźlica, POChP, rozstrzenia oskrzeli, sarkoidoza, jamy płucne oraz niektóre stany po leczeniu nowotworów płuca.
Choroba może przyjmować postać przewlekłej jamistej aspergilozy, guzków aspergilusowych, przewlekłej aspergilozy włókniejącej albo aspergilloma, czyli konglomeratu strzępek grzyba, śluzu i materiału komórkowego rozwijającego się w istniejącej jamie płucnej. Jednym z najbardziej charakterystycznych i potencjalnie niebezpiecznych objawów jest krwioplucie.
Inwazyjna aspergiloza płucna
Inwazyjna aspergiloza jest najcięższą postacią choroby. W klasycznym przebiegu dotyczy osób z głęboką i długotrwałą neutropenią, pacjentów z nowotworami hematologicznymi, chorych po przeszczepieniu komórek krwiotwórczych lub narządów oraz osób otrzymujących intensywne leczenie immunosupresyjne.
W ostatnich latach zwraca się również uwagę na aspergilozę rozwijającą się u pacjentów leczonych na oddziałach intensywnej terapii, między innymi w przebiegu ciężkiej grypy, COVID-19, zaawansowanej POChP lub niewydolności oddechowej wymagającej wentylacji mechanicznej. W tych grupach typowe kryteria stosowane u pacjentów hematologicznych mogą mieć ograniczoną czułość.
Objawy i grupy ryzyka
Objawy aspergilozy są nieswoiste i zależą od postaci choroby. Mogą obejmować kaszel, odkrztuszanie wydzieliny, świsty, duszność, osłabienie, gorączkę, ból w klatce piersiowej, spadek masy ciała oraz krwioplucie. W ABPA dominować mogą nawracające zaostrzenia astmy, odkrztuszanie gęstych lub brunatnych czopów śluzowych i przemijające zmiany radiologiczne.
W przewlekłej aspergilozie objawy mogą narastać przez wiele miesięcy. Z kolei postać inwazyjna może postępować gwałtownie, prowadząc do martwicy miąższu płucnego, zajęcia naczyń i rozsiewu drogą krwi.
Co wiemy
- A. fumigatus powoduje zarówno choroby alergiczne, jak i przewlekłe oraz inwazyjne zakażenia.
- Najważniejszym narządem docelowym są płuca i drogi oddechowe.
- Ryzyko zależy od stanu odporności, chorób współistniejących i strukturalnego uszkodzenia płuc.
- Ten sam dodatni wynik hodowli może oznaczać kolonizację, uczulenie albo aktywną chorobę, zależnie od kontekstu klinicznego.
Czego jeszcze nie wiemy
- Nie każdy dodatni wynik mikrobiologiczny pozwala określić rzeczywistą rolę grzyba w objawach pacjenta.
- Pojedynczy test laboratoryjny nie rozstrzyga samodzielnie o rozpoznaniu większości postaci aspergilozy.
- Brakuje uniwersalnego schematu diagnostycznego odpowiedniego dla wszystkich grup chorych.
- Znaczenie kliniczne uczulenia na grzyby u poszczególnych pacjentów z ciężką astmą pozostaje zróżnicowane.
Jeżeli zakażenie inwazyjne ulegnie rozsiewowi, może dojść do zajęcia ośrodkowego układu nerwowego, oczu, skóry, kości i innych narządów. Aspergiloza mózgowa może powodować bóle głowy, zaburzenia świadomości, drgawki lub ogniskowe objawy neurologiczne. Zajęcie oka może prowadzić do bólu, zapalenia wnętrza gałki ocznej i pogorszenia widzenia, natomiast zapalenie kości i szpiku może objawiać się miejscowym bólem oraz destrukcją struktur kostnych.
Diagnostyka i leczenie
Rozpoznanie wymaga połączenia różnych metod
Autorki przeglądu podkreślają, że diagnostyka powinna uwzględniać dane kliniczne, czynniki ryzyka, obrazowanie, badania mikrobiologiczne, oznaczenia antygenów, badania serologiczne i – w wybranych sytuacjach – ocenę histopatologiczną.
Zakres badań zależy od podejrzewanej postaci choroby. W diagnostyce ABPA znaczenie mają między innymi swoiste IgE przeciwko A. fumigatus, całkowite stężenie IgE, eozynofilia, swoiste IgG oraz obraz tomografii komputerowej. W przewlekłej aspergilozie istotne są przewlekłe objawy, charakterystyczne zmiany radiologiczne i podwyższone stężenie swoistych IgG przeciwko Aspergillus.
W podejrzeniu choroby inwazyjnej wykorzystuje się tomografię komputerową klatki piersiowej, hodowlę materiału z dróg oddechowych, badania molekularne, oznaczanie galaktomannanu w surowicy lub popłuczynach oskrzelowo-pęcherzykowych oraz ocenę histopatologiczną. Wykazanie strzępek naciekających tkankę stanowi silny dowód choroby inwazyjnej, jednak pobranie materiału nie zawsze jest możliwe ze względu na stan pacjenta.
Leczenie zależy od postaci choroby
Nie istnieje jeden schemat terapeutyczny odpowiedni dla wszystkich manifestacji aspergilozy. W ABPA celem leczenia jest ograniczenie zapalenia immunologicznego, kontrola objawów i zapobieganie dalszemu uszkodzeniu oskrzeli. W ostrych postaciach stosowane są doustne glikokortykosteroidy lub leczenie przeciwgrzybicze azolem, przede wszystkim itrakonazolem, w zależności od sytuacji klinicznej. Połączenie obu strategii jest zwykle zarezerwowane dla wybranych pacjentów, między innymi z nawracającymi zaostrzeniami.
W ciężkiej astmie i nawrotowej ABPA coraz większe znaczenie mogą mieć leki biologiczne ukierunkowane na mechanizmy zapalenia typu 2, takie jak omalizumab, mepolizumab, benralizumab, dupilumab lub tezepelumab. Dane dotyczące ich zastosowania w ABPA pochodzą jednak przede wszystkim z badań obserwacyjnych, serii przypadków i doświadczeń klinicznych, dlatego dobór leczenia powinien być indywidualny.
W przewlekłej aspergilozie podstawą terapii jest zwykle długotrwałe leczenie triazolami, najczęściej itrakonazolem lub worykonazolem. Konieczne może być monitorowanie stężenia leku, czynności wątroby, działań niepożądanych, interakcji farmakologicznych i wrażliwości grzyba.
W inwazyjnej aspergilozie leczenie należy rozpocząć możliwie szybko. Worykonazol i izawukonazol należą do kluczowych leków stosowanych w terapii pierwszej linii, natomiast liposomalna amfoterycyna B może być wykorzystywana w określonych sytuacjach klinicznych, między innymi przy nietolerancji azoli, oporności lub przeciwwskazaniach.
Kiedy potrzebne jest leczenie zabiegowe
Postępowanie zabiegowe może być rozważane u starannie dobranych pacjentów z pojedynczym aspergilloma, ciężkim lub nawracającym krwiopluciem, miejscową zmianą możliwą do resekcji albo powikłaniami nieskutecznie kontrolowanymi farmakologicznie. Przy masywnym krwiopluciu stosowana może być również embolizacja tętnic oskrzelowych.
Wnioski i ograniczenia przeglądu
Przegląd Lisieckiej i Łuczak pokazuje, że A. fumigatus należy rozpatrywać nie tylko jako oportunistyczny patogen osób z głębokim niedoborem odporności. Grzyb może również modyfikować przebieg astmy, uczestniczyć w powstawaniu ABPA, kolonizować uszkodzone oskrzela i powodować przewlekłe zakażenie u pacjentów bez klasycznej ciężkiej immunosupresji.
Najważniejszym wyzwaniem pozostaje właściwe przyporządkowanie pacjenta do określonego fenotypu choroby. Uczulenie, kolonizacja, alergiczna reakcja oskrzelowo-płucna, przewlekła aspergiloza i zakażenie inwazyjne wymagają odmiennych kryteriów rozpoznania oraz innych strategii terapeutycznych.
Ocena publikacji
Mocne strony
- Kompleksowe przedstawienie alergicznych i niealergicznych postaci aspergilozy.
- Uwzględnienie patogenezy, diagnostyki, leczenia oraz profilaktyki.
- Zwrócenie uwagi na pacjentów z astmą, mukowiscydozą i strukturalnymi chorobami płuc.
- Podkreślenie możliwości rozsiewu zakażenia poza układ oddechowy.
Ograniczenia
- Publikacja nie jest badaniem klinicznym ani metaanalizą z ilościową oceną efektu.
- W dostępnej części artykułu nie przedstawiono pełnego diagramu selekcji publikacji ani szczegółowej oceny ryzyka błędu systematycznego.
- Piśmiennictwo obejmuje pozycje o różnej jakości i różnym stopniu związku z głównym tematem.
- Część zaleceń profilaktycznych ma charakter ogólny i nie powinna zastępować procedur dostosowanych do konkretnej grupy ryzyka.
Bibliografia
Lisiecka MZ, Luczak J. Aspergillus fumigatus as a causative agent of a number of dangerous allergic diseases. Reviews on Environmental Health. 2026.
Agarwal R, Sehgal IS, Muthu V, Denning DW, Chakrabarti A, Soundappan K, et al. Revised ISHAM-ABPA working group clinical practice guidelines for diagnosing, classifying and treating allergic bronchopulmonary aspergillosis/mycoses. European Respiratory Journal. 2024;63:2400061.
Earle K, Valero C, Conn DP, Vere G, Cook PC, Bromley MJ, et al. Pathogenicity and virulence of Aspergillus fumigatus. Virulence. 2023;14:2172264.
Lamoth F, Calandra T. Pulmonary aspergillosis: diagnosis and treatment. European Respiratory Review. 2022;31:220114.
Źródło: Reviews on Environmental Health, Aspergillus fumigatus as a causative agent of a number of dangerous allergic diseases.
DOI: https://doi.org/10.1515/reveh-2026-0024
